Luận án tiến sĩ: Phát triển nhân lực ngành công nghiệp tỉnh Vĩnh Phúc - Trường Đại học Kinh tế

Tính cấp thiết của đề tài Phát triển công nghiệp (PTCN) là nhân tố cốt lõi quyết định thành công của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH). Ở các nước phát triển, giá trị sản xuất công nghiệp (GTSXCN) chiếm tỷ trọng cao trong tổng sản phẩm quốc dân, tạo đà cho sự phát triển của nông nghiệp, thương mại dịch vụ. Vì vậy, đầu tư cho PTCN là chiến lược quan trọng trong tổng thể các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội (KT- XH) ở nhiều quốc gia trên thế giới. Trong PTCN thì phát triển nhân lực (PTNL) được coi là nhân tố quyết định, bởi vốn đối ứng của PTCN là chất lượng nhân lực (CLNL).

Việc phát huy tri thức khoa học - công nghệ và thông tin vào sản xuất công nghiệp (SXCN) phụ thuộc phần lớn vào việc phát huy và sử dụng có hiệu quả tài nguyên con người. Vì vậy PTNL, đặc biệt là nhân lực có chất lượng cao là yêu cầu cốt lõi trong PTCN. Tỉnh Vĩnh Phúc nằm ở cửa ngõ phía Bắc Thủ đô Hà Nội, là cầu nối giữa các tỉnh Việt Bắc với Hà Nội và đồng bằng châu thổ sông Hồng; là mắt xích quan trọng của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Vĩnh Phúc cũng nằm trong hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh.

Do vậy, Vĩnh Phúc có vai trò, vị trí quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế quốc gia và khu vực. Tốc độ tăng trưởng của tỉnh luôn đạt ở mức cao, bình quân giai đoạn 2005-2015 đạt 14,7%/năm. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tích cực và phát triển bền vững, chuyển mạnh theo hướng tăng tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ, giảm tỷ trọng nông nghiệp. Tỷ trọng ngành công nghiệp (NCN) trong GDP của tỉnh Vĩnh Phúc năm 2005 đạt 49,32%; năm 2010 đạt 56,59% và đến 2015 đạt 61,3%.

Tăng trưởng GTSXCN giai đoạn 2006 - 2010 là 31,4%/năm. Tuy nhiên, NCN tỉnh Vĩnh Phúc vẫn bộc lộ một số yếu kém: GTSXCN chủ yếu thuộc loại hình doanh nghiệp 100% vốn đầu tư nước ngoài (doanh nghiệp FDI), phân bố theo lãnh thổ không đồng đều, cơ cấu NCN còn bất hợp lý,. Đặc biệt, CLNL trong ngành không đáp ứng yêu cầu phát triển khi tỷ lệ lao động qua đào tạo năm 2005 chỉ đạt 25%, 2010 đạt 51,2%, ước tính đến hết năm 2015 đạt 56,4%; năng suất lao động (NSLĐ) thấp; ý thức tác phong công nghiệp chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra [75]. Đây là "nút thắt" trong PTCN của tỉnh.

2 Nhận thức được vai trò quan trọng của PTNL nói chung, nhân lực NCN nói riêng Vĩnh Phúc đã ban hành và thực hiện nhiều chính sách. Tiêu biểu trong đó phải kể đến là chính sách đào tạo nhân lực, chính sách thu hút nhân lực chất lượng cao, chính sách phát triển hạ tầng xã hội cho công nhân lao động, chính sách hỗ trợ công nhân, lao động học nghề,. Tuy nhiên, Vĩnh Phúc đang thiếu trầm trọng lao động, bao gồm: lao động phổ thông, lao động đã qua đào tạo, đội ngũ công nhân kỹ thuật, công nhân lành nghề, nhân lực trong những NCN sử dụng công nghệ cao. Với lao động phổ thông, mỗi năm các doanh nghiệp công nghiệp (DNCN) Vĩnh Phúc có nhu cầu tuyển dụng mới và thay thế khoảng 20.

Nhưng mỗi năm thị trường lao động (TTLĐ) tỉnh chỉ có thể cung ứng khoảng 7.000 lao động mới và 9.000 lao động có nhu cầu dịch chuyển khỏi lĩnh vực nông nghiệp. Trong số cung nhân lực này, chỉ 40% có nhu cầu làm việc tại tỉnh Vĩnh Phúc, 60% đi xuất khẩu lao động và tham gia TTLĐ ở các địa phương khác, nhiều nhất là Hà Nội và Thái Nguyên. Trong khi đó, cơ cấu đào tạo của các cơ sở đào tạo (CSĐT) trên địa bàn tỉnh còn bất cập cả về số lượng, chất lượng, cơ cấu ngành nghề và trình độ đào tạo. Chất lượng đào tạo chưa cao, đào tạo chưa gắn với nhu cầu sử dụng của các DNCN và chưa đáp ứng được nhu cầu nhân lực kỹ thuật chất lượng cao cho PTCN.

Hơn nữa, các hoạt động sử dụng nhân lực trong các DNCN cũng còn nhiều bất ổn khi lương và thu nhập thấp, điều kiện làm việc không đảm bảo, thiếu hạ tầng xã hội cho công nhân, lao động,… làm cho người lao động không gắn bó với doanh nghiệp. Điều này đặt ra những vấn đề lớn trong PTNL NCN của tỉnh. Chiến lược phát triển KT-XH đặt mục tiêu đưa Vĩnh Phúc trở thành tỉnh công nghiệp vào năm 2020. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ tỉnh Vĩnh Phúc có nhiều tiềm năng để PTCN.

Các doanh nghiệp FDI trên địa bàn tỉnh (loại hình doanh nghiệp chiếm tỷ trọng cao cả về số lượng và GTSXCN) sẽ vừa là cầu nối chuyển giao công nghệ, vừa là thị trường để PTCN phụ trợ. Tỉnh Vĩnh Phúc cũng có thể lợi dụng tài nguyên đất, tài nguyên rừng làm vùng nguyên liệu; những ưu thế về địa lý và cơ sở hạ tầng làm công cụ cạnh tranh trong thu hút đầu tư; những ưu thế của giáo dục - đào tạo (GD-ĐT) làm công cụ hỗ trợ đắc lực trong PTNL. Đây sẽ là những tiền đề quan trọng để tỉnh Vĩnh 3 Phúc PTCN. Tuy nhiên, công nghiệp của tỉnh có phát triển mạnh mẽ tương xứng với những tiềm năng trên hay không lại phụ thuộc rất lớn vào CLNL.

Vì vậy "Phát triển nhân lực ngành công nghiệp tỉnh Vĩnh Phúc" được tác giả lựa chọn làm đề tài nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu a. Mục tiêu tổng quát Kế thừa những luận cứ khoa học của các công trình nghiên cứu trước đó để hình thành khung lý thuyết về PTNL NCN ở phạm vi cấp tỉnh. Thu thập số liệu, khảo sát thực tiễn, phân tích, đánh giá thực trạng PTNL NCN tỉnh Vĩnh Phúc để đề xuất các giải pháp PTNL NCN cho tỉnh.

Mục tiêu cụ thể - Nghiên cứu tổng quan các công trình khoa học của các tác giả trong nước và quốc tế về PTNL NCN; - Xây dựng và đề xuất cơ sở lý thuyết và thực tiễn cho việc nghiên cứu PTNL NCN ở phạm vi cấp tỉnh; - Nghiên cứu tổng thể; phân tích, đánh giá thực trạng PTNL NCN tỉnh Vĩnh Phúc; - Chỉ rõ những hạn chế trong PTNL NCN tỉnh Vĩnh Phúc; phân tích nguyên nhân của những hạn chế đó; - Đề xuất các giải pháp và khuyến nghị nhằm PTNL NCN tại tỉnh Vĩnh Phúc. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu a. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là PTNL NCN tỉnh. Phạm vi nghiên cứu * Về không gian: Luận án nghiên cứu PTNL NCN tỉnh Vĩnh Phúc.

Đó là nhân lực làm việc trong các DNCN trên địa bàn tỉnh. * Về thời gian: Luận án nghiên cứu thực trạng PTNL NCN tỉnh Vĩnh Phúc từ năm 2005 đến 2015. Các giải pháp đề xuất nhằm PTNL NCN tỉnh Vĩnh Phúc đến năm 2020. 4 * Về nội dung nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu ba vấn đề lớn của PTNL NCN ở phạm vi cấp tỉnh, bao gồm: (1) Phát triển quy mô nhân lực NCN của tỉnh; (2) Phát triển về CLNL NCN của tỉnh.

CLNL được biểu hiện ở: thể lực, trí lực, tâm lực và sự chuẩn bị kỹ năng nghề nghiệp cho tương lai của người lao động. (3) Đảm bảo hợp lý về cơ cấu nhân lực NCN của tỉnh. Phương pháp nghiên cứu a. Phương pháp luận Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.

Nghiên cứu hiện thực khách quan trong quá trình vận động, phát triển; thời gian, điều kiện lịch sử cụ thể. Phương pháp nghiên cứu cụ thể Phương pháp thống kê, mô tả: Nguồn số liệu được cung cấp bởi Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh Vĩnh Phúc, Sở Thống kê, Sở GD-ĐT, Ban quản lý các khu công nghiệp (KCN) và khu chế xuất tại tỉnh Vĩnh Phúc. Luận án cũng sử dụng một số tài liệu, báo cáo nghiên cứu trước đây có liên quan đến PTNL NCN của tỉnh Vĩnh Phúc như sách báo, tạp chí chuyên ngành, mạng internet và các báo cáo hội thảo nhằm bổ sung thông tin, số liệu. Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, bình luận: Các số liệu, tài liệu được tổng hợp, xử lý trong quá trình phân tích, so sánh, bình luận để làm rõ thực trạng PTNL NCN trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc cũng như các nguyên nhân ảnh hưởng đến PTNL NCN của tỉnh.

Phương pháp phân tích hệ thống: luận án có sử dụng phương pháp phân tích hệ thống nhằm tổng hợp các vấn đề nghiên cứu và hình thành tư duy logic trong quá trình trả lời các câu hỏi nghiên cứu. Phương pháp thu thập thông tin * Thông tin thứ cấp: Hồi cứu từ các công trình khoa học đã công bố, các luận án, các ấn phẩm sách báo, tạp chí, kỷ yếu khoa học, các số liệu thống kê của các cơ quan quản lý. Đặc biệt là hồi cứu các dữ liệu thống kê của UBND tỉnh Vĩnh Phúc, Cục Thống kê, Sở GD-ĐT, Ban quản lý các KCN tỉnh Vĩnh Phúc. 5 * Thông tin sơ cấp: Thu thập thông qua khảo sát bằng bảng hỏi, phỏng vấn và quan sát thực tế.

Đối tượng khảo sát bao gồm: (i) Các DNCN trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc (đối tượng trả lời bảng hỏi là người phụ trách nhân sự của các doanh nghiệp: chủ doanh nghiệp/Giám đốc công ty, Phó Giám đốc công ty, Trưởng phòng nhân sự hoặc kiêm nhiệm, chuyên trách); (ii) Người lao động làm việc trong các DNCN của tỉnh; (iii) Cán bộ quản lý nhà nước như cán bộ quản lý KCN, cán bộ Sở Lao động Thương binh và Xã hội, cán bộ Sở GD-ĐT, đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên các CSĐT và dạy nghề. + Đối với đối tượng khảo sát là các DNCN: Luận án thực hiện điều tra xã hội học bằng bảng hỏi với mẫu được xác định theo phương pháp Slovin. Số lượng và cơ cấu mẫu khảo sát như sau: Bảng 1: Số lượng và cơ cấu mẫu khảo sát doanh nghiệp Tổng số đối tượng KS (Ni) Số mẫu khảo sát (ni) Ngành nghề kinh doanh Nhà Tập Tư Nhà Tập Tư FDI Tổng FDI Tổng nước thể nhân nước thể nhân Khai khoáng 2 1 10 3 16 2 1 4 2 9 Công nghiệp chế biến, 3 2 494 56 555 3 2 198 46 249 chế tạo Sản xuất và phân phối điện nước; quản lý và 2 2 96 26 126 2 2 38 21 64 xử lý rác thải Tổng 7 5 600 85 697 7 5 240 70 322 Nguồn: Tác giả luận án tổng hợp. + Đối với người lao động: Tổng số mẫu khảo sát là 322 mẫu.