Luận án tiến sĩ ngôn ngữ văn học và văn hóa Việt Nam: Lập luận trên diễn đàn quốc hội qua những phiên chất vấn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN DIỆU THƯƠNG LẬP LUẬN TRÊN DIỄN ĐÀN QUỐC HỘI QUA NHỮNG PHIÊN CHẤT VẤN N : Ngôn ngữ Việt NamMã số: 92201 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM 1. Nguyễn Đức Dân 3. Nguyễn Văn Lộc \ THÁI NGUYÊN ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN DIỆU THƯƠNG LẬP LUẬN TRÊN DIỄN ĐÀN QUỐC HỘI QUA NHỮNG PHIÊN CHẤT VẤN Ngành: Ngôn ngữ Việt Nam Mã số: 9220102 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM 1. Nguyễn Đức Dân Người hướng dẫn khoa học: 1.TS Nguyễn Đức Dân 2.TS Nguyễn Văn Lộc 3.

Nguyễn Văn Lộc \ THÁI NGUYÊN n2. Nguyễn Văn Lộc LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các ngữ liệu trong luận án là xác thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác.

Tác giả Nguyễn Diệu Thương NGUYỄN DIỆU THƯƠNG i MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii QUY ƯỚC VIẾT TẮT.iii DANH MỤC CÁC BẢNG.iv DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ. Lí do chọn đề tài. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án.5 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu về lập luận ở nước ngoài. Tình hình nghiên cứu về lập luận tại Việt Nam. Cơ sở lí luận và thực tiễn.

Cơ sở thực tiễn. 39 Chương 2: CẤU TRÚC NỘI TẠI CỦA LẬP LUẬN TRONG CÁC LƯỢT LỜI TRÊN DIỄN ĐÀN QUỐC HỘI (QUA PHIÊN CHẤT VẤN). Phân tích trường hợp. Định hướng tiếp cận.

Thành phần lập luận trong các lượt lời trên diễn đàn Quốc hội (qua phiên chất vấn). Chỉ dẫn lập luận trong các lượt lời (qua phiên chất vấn). Kết luận trong các lượt lời (qua phiên chất vấn). Mô hình lập luận trong các lượt lời trên diễn đàn Quốc hội (qua phiên chất vấn).

Mô hình lập luận dựa vào mối tương quan vị trí giữa luận cứ và kết luận. Mô hình lập luận dựa vào mức độ phức tạp của cấu trúc lập luận. 82 Chương 3: LẬP LUẬN TRONG HỘI THOẠI TRANH LUẬN TRÊN DIỄN ĐÀN QUỐC HỘI (QUA PHIÊN CHẤT VẤN). Phân tích trường hợp.

Định hướng tiếp cận. Đặc điểm lập luận qua các hành vi ngôn ngữ trên diễn đàn Quốc hội (qua phiên chất vấn). Đặc điểm lập luận qua hành vi hỏi/ chất vấn, trả lời chất vấn. Đặc điểm lập luận qua hành vi điều khiển của người điều hành.

Tranh luận trên diễn đàn Quốc hội (qua phiên chất vấn). Mô hình tranh luận (qua phiên chất vấn). Chất lượng tranh luận (qua phiên chất vấn). Nhận xét về việc sử dụng lập luận trong hội thoại tranh luận trên diễn đàn Quốc hội (qua phiên chất vấn).

Nhận xét về việc sử dụng lập luận qua hành vi chất vấn, trả lời, điều hành. Nhận xét về việc sử dụng lập luận trong tương tác hội thoại tranh luận. 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

iii iv QUY ƯỚC VIẾT TẮT KÍ HIỆU VIẾT TẮT CHO SƠ ĐỒ LL THEO MÔ HÌNH S. TOULMIN B yếu tố hỗ trợ biện minh C kết luận D dữ liệu/ luận cứ Q yếu tố hạn định R yếu tố phản bác W yếu tố biện minh KÍ HIỆU VIẾT TẮT PHÉP SUY LUẬN LOGIC  thuộc/ tập con của ->, => kéo theo/ suy ra /\ và (phép hội) \/ hoặc (phép tuyển) =, <->, <=> chính là/ là tương đương > lớn hơn/ coi trọng hơn KÍ HIỆU VIẾT TẮT KHÁC CDLL chỉ dẫn lập luận CV chất vấn ĐLL đại lập luận NH người hỏi NTL người trả lời KL kết luận KT2VT kết tử 2 vị trí KT3VT kết tử 3 vị trí KTDN kết tử dẫn nhập LC luận cứ LLY/S (LLCTP) lập luận yếu/ sai (lập luận chưa thuyết phục) SĐ sơ đồ LĐPB lược đồ phản biện iii SĐS sơ đồ lập luận yếu/ sai (/ chưa thuyết phục) Sp1 người nói 1 Sp2 người nói 2 TLL tiểu lập luận TT tác tử TTTT tác tử tình thái iv DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Các kiểu hội thoại tranh luận. Phân loại một số lập luận sai.

Phân loại KT theo số lượng thành phần tối thiểu trong cấu trúc lập luận (đơn vị: lượt). Chức năng của các KTDNLC trong các lượt lời (qua phiên chất vấn). Tần suất KTDNKL trong các lượt lời (qua phiên chất vấn). Tác tử lập luận trong các lượt lời chất vấn- trả lời.

Tác tử tình thái có tác dụng thay đổi sức mạnh hành vi ở lời trong các lượt lời (qua phiên chất vấn). Luận cứ trong các lượt lời (qua phiên chất vấn). Các loại lí lẽ trong các lượt lời (qua phiên chất vấn). Vị trí của kết luận trong lập luận (qua phiên chất vấn).

Phân loại lập luận dựa vào mức độ phức tạp trong cấu trúc. Phân loại câu hỏi/ chất vấn và mục đích hỏi. Phân loại phương pháp hỏi/ chất vấn (đơn vị: lượt). Phân loại câu trả lời theo tiêu chí tính quan yếu, tính rõ ràng và tính đầy đủ.

Lập luận- tranh luận chưa thuyết phục (qua phiên chất vấn).106 iv DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ Hình 3.1: Tỉ lệ các phương pháp trả lời (đơn vị: %).2: Mô hình lượt tương tác hội thoại tranh luận (giai đoạn tranh luận- đối chất) (đơn vị: %). Lí do chọn đề tài 1. Từ thực tiễn nghiên cứu về lập luận ở nước ngoài Lập luận là đối tượng chính trong nghiên cứu về logic. Theo đó, lập luận cũng được các nhà nghiên cứu trên thế giới tìm hiểu đặt trong sự soi chiếu bởi logic hình thức và logic phi hình thức.

Logic hình thức nghiên cứu các lập luận dưới góc độ logic cổ điển (gắn với cấu trúc tam đoạn luận) và hiện nay là logic toán học, khoa học máy tính, trí tuệ nhân tạo. Có thể thấy rõ được thành quả nghiên cứu của logic học hình thức đã tạo nên cuộc cách mạng công nghiệp với sự phát triển như vũ bão của trí tuệ nhân tạo. Bên cạnh đó, logic học phi hình thức cũng có vai trò quan trọng khi xem xét đến những lập luận trong các diễn ngôn đời thường, trong mọi phạm vi, lĩnh vực ứng dụng: khoa học, giáo dục, y tế, pháp lí, truyền thông. Vấn đề nghiên cứu về logic phi hình thức và lập luận đời thường đã là một xu hướng phát triển mạnh mẽ trên thế giới từ vài thập kỉ qua.

Các học giả từ nhiều lĩnh vực đã cùng nhau thảo luận về lập luận tại các hội nghị quốc tế được tổ chức bởi Đại học Amsterdam (Hà Lan) và Hiệp hội Nghiên cứu Lập luận Quốc tế (ISSA). Những hội nghị quốc tế khác phải kể đến là hội nghị được tổ chức tại Alta, Utah, tài trợ bởi Hiệp hội truyền thông quốc gia (Mĩ) và Hiệp hội pháp lí (Mĩ) (American Forensics Association), Hiệp hội nghiên cứu tranh luận Ontario (OSSA). Ngoài ra, còn có hội thảo Châu Âu về lập luận (The European Conference on Argumentation- ECA). Hội thảo này được tổ chức lần đầu tiên tại Lisbon, Bồ Đào Nha.

Hiện đã có các tạp chí dành riêng cho các công bố về logic phi hình thức (Informal logic Journal) và lập luận (Journal of Argumentation). Trong đó, tạp chí Logic phi hình thức cũng khẳng định phạm vi công bố trên tạp chí này bao gồm cả vấn đề lí thuyết, lí lẽ và lập luận thực tế. Từ thực tiễn nghiên cứu về lập luận tại Việt Nam Trong khi nghiên cứu về lập luận đã và đang là xu thế phát triển mạnh mẽ trên thế giới; hiện tại, ở Việt Nam, nghiên cứu về lập luận vẫn còn những hạn chế. Nghiên cứu về lập luận trong địa hạt ngôn ngữ tại Việt Nam bắt đầu từ một số công trình có tính chất gợi dẫn của các tác giả: Đỗ Hữu Châu (1996) và Nguyễn Đức Dân (1996, 1998).

Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu dừng lại xem xét lập luận trên cứ liệu tiếng Việt dựa theo quan điểm logic hình thức [3, tr.5- 406] hoặc theo quan điểm của O. Sau đó, xuất hiện các luận án nghiên cứu lập luận gắn liền với các phạm vi ứng dụng cụ thể trong tiếng Việt. Nhưng, tất cả mới chỉ dừng lại phân tích lập luận dựa trên cấu trúc nội tại, chưa xem xét lập luận trong sự vận động, tương tác hội thoại. Nói cách khác, nghiên cứu lập luận ở Việt Nam chủ yếu dưới quan điểm xem lập luận là kết quả của quá trình suy luận logic từ các tiền đề.

Nghiên cứu về lập luận trong bối cảnh tranh luận (nơi mà lập luận thể hiện rõ nhất vai trò của nó) tại Việt Nam vẫn còn là một khoảng trống. Từ thực tiễn nhu cầu lập luận trong Nghị trường Quốc hội Việt Nam Sử dụng lập luận từ nói năng hàng ngày đến các cuộc tranh luận trong khoa học, chính trị… là rất cần thiết. Đối với các đại biểu Quốc hội, năng lực lập luận là tối quan trọng. Có một quan điểm lập trường, định hướng tốt nhưng nếu không được trình bày logic, hợp lí để thuyết phục thì sẽ không tạo ra tính hiệu quả đối với đích lập luận.

Nhận thấy, trong nhiều kì họp, phiên họp Quốc hội Việt Nam; bên cạnh những lập luận sắc sảo, vẫn tồn tại những lập luận chưa thuyết phục. Luận án đi sâu tìm hiểu đặc điểm lập luận với tư cách cấu trúc nội tại trong từng lượt lời (đặc điểm của LC, KL, CDLL, lí lẽ) và lập luận với tư cách là hành vi ngôn ngữ trong hội thoại tranh luận (đặc điểm lập luận/ tranh luận trong sự vận động, tương tác hội thoại: lập luận/ tranh luận chưa thuyết phục; nghệ thuật hỏi, chất vấn, trả lời). Qua đó, phân tích được một số đặc điểm trong lập luận, tranh luận; lí giải và nhận xét một số vấn đề sử dụng lập luận trong phiên chất vấn tại diễn đàn Quốc hội Việt Nam. Luận án hướng đến quan điểm chỉ đạo của Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Kim Ngân tại kì họp thứ 3- Quốc hội khóa XIV: “Chuyển từ Quốc hội tham luận sang Quốc hội tranh luận” [111].

Vậy, tranh luận tại Nghị trường Quốc hội tại sao cần được quan tâm hơn nữa? Làm thế nào để có những tranh luận hợp lí? Đây là một vấn đề quan trọng nhưng chưa có công trình nghiên cứu cụ thể nào được đặt ra theo định hướng nghiên cứu từ bản chất lí thuyết lập luận. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2.