Đặc điểm thuật ngữ Đông y tiếng Việt - Luận án TS Nguyễn Chi Lê, Học viện Khoa học Xã hội

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ----- ***** ----- NGUYỄN CHI LÊ ĐẶC ĐIỂM THUẬT NGỮ ĐÔNG Y TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9229020 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1.TS Phạm Ngọc Hàm 2.TS Trương Việt Bình Hà Nội, 2019 1 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu, kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác. Tôi xin cam đoan luận án được tiến hành nghiên cứu một cách nghiêm túc và kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trước đã được tiếp thu một cách chân thực, cẩn trọng, có trích nguồn dẫn cụ thể trong luận án. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 TÁC GIẢ LUẬN ÁN 2 LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo khoa Ngôn ngữ học, Ban lãnh đạo Học viện cùng toàn thể cán bộ, các thầy giáo, cô giáo của Học viện Khoa học xã hội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu, triển khai thực hiện luận án. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.

Phạm Ngọc Hàm và PGS.TS Trương Việt Bình đã luôn tận tình hướng dẫn, định hướng cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu để tôi có thể hoàn thành luận án của mình. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam đã quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi học tập, nghiên cứu, hoàn thành nhiệm vụ được giao. Cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp luôn quan tâm, động viên và đồng hành cùng tôi, tạo điều kiện để tôi hoàn thành luận án này. Hà Nội, ngày 09 tháng 09 năm 2019 Tác giả luận án Nguyễn Chi Lê 3 MỤC LỤC MỞ ĐẦU………………………………………………………………………… 1 1.

Lý do lựa chọn đề tài ………………………………………………………… 1 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu …………………………………………. Mục đích nghiên cứu ………………………………………………………… 2 2. Nhiệm vụ nghiên cứu …………………………………………………….

Đối tượng, phạm vi và cách tiếp cận nghiên cứu …………………………. Đối tượng nghiên cứu ………………………………………………………. Phạm vi nghiên cứu …………………………………………………………. Tư liệu nghiên cứu ………………………………………………………….

Cách tiếp cận nghiên cứu …………………………………………………… 3 4. Phương pháp nghiên cứu …………………. Điểm mới của luận án ………………………………………………………. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án …………………………………….

Ý nghĩa thực tiễn ……………………………………………………………… 4 7. Bố cục luận án …………………………. 5 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI ………………………………………………………. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam………….

Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới ……. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ ở Việt Nam ……………………………. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ Đông y ………………………………. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ Trung y ở Trung Quốc ………………….

Tình hình nghiên cứu thuật ngữ Đông y ở Việt Nam ……………………. Một số vấn đề về lý thuyết liên quan đến đề tài …………………………… 20 1. Lý thuyết về thuật ngữ …………………………………. Khái niệm về thuật ngữ ……………….2 Vai trò của thuật ngữ trong hệ thống ngôn ngữ …………….

Đặc điểm của thuật ngữ ……………………………………. Thuật ngữ và một số lớp từ vựng liên quan ………………. Hệ thống thuật ngữ Đông y tiếng Việt …………………………………. Lý thuyết về cấu tạo và phương thức cấu tạo từ, ngữ ………………….

Quan niệm về từ và các kiểu cấu tạo từ …………………………………. Quan niệm về ngữ và các kiểu cấu tạo ngữ ………………………………. Lý thuyết về định danh …………………………………………………. Khái niệm định danh …………………………………………………….

Đơn vị định danh …………………………………………………………. Cơ chế định danh …………………………………………………………. Tiểu kết ……………………………………………………………………… 35 CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA THUẬT NGỮ ĐÔNG Y TIẾNG VIỆT …. Những con đường hình thành thuật ngữ Đông y tiếng Việt ……….

Thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường …………………………………. Tạo mới thuật ngữ trên cơ sở ngữ liệu vốn có …………………. Ghép các yếu tố ngôn ngữ sẵn có ………………………………………… 41 1. Vay mượn thuật ngữ Trung y – Trung Quốc …………………………… 41 2.

Các mô hình cấu tạo thuật ngữ Đông y tiếng Việt ………………………. Đặc điểm thuật ngữ Đông y có cấu tạo là từ …………………………… 43 2. Cấu tạo của thuật ngữ Đông y là từ đơn ………………………………… 43 2. Cấu tạo của thuật ngữ Đông y là từ ghép ……………………………….

Đặc điểm thuật ngữ Đông y là ngữ định danh ……………………………. Thuật ngữ Đông y là ngữ định danh 3 thành tố ………….1 Về từ loại ……………………….2 Về nguồn gốc ……….3 Về mô hình cấu tạo ……………………………. Thuật ngữ Đông y là ngữ định danh 4 thành tố ………….1 Về từ loại ………………….2 Về nguồn gốc ………………… .3 Về mô hình cấu tạo ……………………………. Thuật ngữ Đông y là ngữ định danh 5 thành tố ………….1 Về từ loại ………………………….2 Về nguồn gốc …………….3 Về mô hình cấu tạo ………………………….

Thuật ngữ Đông y là ngữ định danh 6 thành tố ………….1 Về từ loại ………………………….2 Về nguồn gốc ………….3 Về mô hình cấu tạo ……………………………………. Thuật ngữ Đông y là ngữ định danh 7 thành tố ………….1 Về từ loại ………………………….2 Về nguồn gốc …………….3 Về mô hình cấu tạo …………………………………. Một số nhận xét về đặc điểm cấu tạo thuật ngữ Đông y tiếng Việt ………. 93 CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH CỦA THUẬT NGỮ ĐÔNG Y TIẾNG VIỆT …………………………………………………………………….1 Các lớp thuật ngữ thuộc các phạm trù chuyên môn hẹp của Đông y …… 96 3.1 Thuật ngữ lý luận cơ bản Đông y …………………………………………… 96 3.2 Thuật ngữ chẩn đoán học Đông y ………………………………………….3 Thuật ngữ bệnh học Đông y ………………………………………………… 96 3.4 Thuật ngữ điều trị học Đông y ……………………………………………… 97 3.5 Thuật ngữ châm cứu – huyệt vị …………………………………………….6 Thuật ngữ Đông dược ……………………………………………………….7 Thuật ngữ phương tễ ……………………………………………………….

Đặc điểm định danh thuật ngữ đông y tiếng Việt ………………………….1 Đặc điểm định danh của thuật ngữ Đông y tiếng Việt xét theo kiểu 98 ngữ nghĩa 3.2 Đặc điểm định danh thuật ngữ Đông y tiếng Việt xét theo cách thức 99 biểu thị 3.1 Các thuật ngữ lý luận cơ bản Đông y …………………………………….2 Các thuật ngữ chẩn đoán học Đông y …………………………………….3 Các thuật ngữ bệnh học Đông y ………………………………………….4 Các thuật ngữ điều trị học Đông y ………………………………………… 121 3.5 Các thuật ngữ châm cứu – huyệt vị ……………………………………….6 Các thuật ngữ Đông dược ………………………………………………….7 Các thuật ngữ phương tễ …………………………………………………. Một số nhận xét về đặc điểm định danh của thuật ngữ Đông y tiếng Việt 142 6 3. 146 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ …………………. 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO ……………………………………………………….

Lý do lựa chọn đề tài 1. Nghiên cứu hệ thuật ngữ khoa học nhằm hệ thống hóa và chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ của một ngành khoa học là cần thiết, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập quốc tế - bối cảnh xã hội đòi hỏi các ngành khoa học cần có các hệ thuật ngữ mang tính hiện đại, phù hợp với thực tiễn phát triển của khoa học và các hệ thống thuật ngữ chuẩn quốc tế. Nghiên cứu, xây dựng hệ thống thuật ngữ và biên soạn, xuất bản các từ điển thuật ngữ chuyên ngành đang là nhu cầu cần thiết trong xu thế phát triển mạnh mẽ của tất cả các ngành khoa học trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Kết quả nghiên cứu hệ thống thuật ngữ của các chuyên ngành cụ thể sẽ góp phần thiết thực vào việc phát triển khoa học, kĩ thuật và công nghệ của đất nước.

Trong tiến trình hình thành và phát triển của nền văn minh nhân loại, y học cổ truyền được coi là một di sản văn hóa dân tộc, nó thể hiện rõ nét bản sắc văn hóa của một dân tộc, đặc trưng của khu vực, vùng miền. Đây là một di sản cần được bảo vệ, lưu trữ và phát triển. Cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ và kinh tế kỹ thuật, y học cổ truyền đã không ngừng lớn mạnh và có sức ảnh hưởng sâu rộng tới sự phát triển kinh tế, khoa học, văn hóa và xã hội của một quốc gia. Công cuộc phát triển và kế thừa thành quả của nền y dược học cổ truyền đã khiến cho một khối lượng tri thức đồ sộ về y lý, đông dược, phương tễ, huyệt vị, châm cứu, thực tiễn lâm sàng,… được diễn đạt bằng ngôn ngữ khoa học ngày càng trở nên phong phú, đa đạng và độc đáo, tạo nên một hệ thuật ngữ khoa học về Đông y.

Những kho tàng kiến thức về y dược học cổ truyền được thể hiện qua các thuật ngữ Đông y này đã được các thế hệ vận dụng một cách có hệ thống vào thực tiễn công tác khám chữa bệnh, nghiên cứu khoa học, bảo tồn và lưu trữ. Có thể nói, thuật ngữ Đông y là một trong những thuật ngữ quan trọng của hệ thống từ vựng trong ngôn ngữ, được con người nhận thức và sử dụng từ rất sớm. Chúng có số lượng lớn, phản ánh quá trình nhân loại tìm kiếm các loại thảo dược từ phổ thông đến quý hiếm, các phương pháp chẩn đoán bệnh và khám chữa bệnh cho bản thân, cho cộng đồng từ đơn giản đến phức tạp. Vì vậy, thuật ngữ Đông y phản ánh rõ những nét đặc trưng văn hóa dân tộc trong phương thức định danh và cấu tạo ngữ nghĩa.

Nghiên cứu hệ thống thuật ngữ Đông y của các quốc gia có nền y học cổ truyền phát triển là một việc làm không chỉ có giá trị về mặt ngôn ngữ học mà còn có ý nghĩa quan trọng, góp phần tìm hiểu bản sắc văn hóa dân tộc của các quốc gia đó. Dưới góc độ chuyên ngành y học cổ truyền, thuật ngữ Đông y phần lớn được thể hiện qua giáo trình, sách giáo khoa, tài liệu tham khảo và các cuốn từ điển về Đông y… Nhờ vậy, hệ thuật ngữ Đông y đã được lưu trữ, truyền tải một cách khoa học và có hệ thống. Tuy nhiên, dưới góc độ ngôn ngữ học, thuật ngữ Đông y chưa thực sự được giới chuyên môn quan tâm, chú ý. Việc khảo sát một cách chuyên sâu, có hệ thống và toàn diện hệ thống thuật ngữ Đông y trong tiếng Việt vẫn còn là một khoảng trống lớn bị bỏ 8 ngỏ.

Chính vì những lý do trên, là một giảng viên của Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, chúng tôi đã lựa chọn “Đặc điểm thuật ngữ Đông y tiếng Việt” làm đề tài nghiên cứu của mình. Luận án của chúng tôi sẽ tập trung nghiên cứu những đặc điểm cấu tạo và đặc điểm định danh của hệ thuật ngữ Đông y tiếng Việt. Chúng tôi hi vọng rằng các kết quả nghiên cứu của luận án sẽ trở thành nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho công tác giảng dạy ngoại ngữ chuyên ngành, biên soạn từ điển chuyên ngành, cũng như góp phần vào việc biên soạn sách giáo khoa, tài liệu tham khảo về ngoại ngữ chuyên ngành y dược học cổ truyền.