Luận án TS: Đặc điểm ngôn ngữ dân ca Tày - Ngôn ngữ, văn học và văn hóa Việt Nam

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ THỊ NHƯ NGUYỆT ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ TRONG DÂN CA TÀY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM THÁI NGUYÊN - 2022 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ THỊ NHƯ NGUYỆT ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ TRONG DÂN CA TÀY Ngành: Ngôn ngữ Việt Nam Mã số: 9220102 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học: 1.TS Tạ Văn Thông 2.TS Nguyễn Văn Lộc THÁI NGUYÊN - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào khác. Nội dung luận án có tham khảo và sử dụng ngữ liệu được trích dẫn từ các tác phẩm và nguồn tư liệu theo danh mục tài liệu tham khảo của luận án. Tác giả luận án Lê Thị Như Nguyệt LỜI CẢM ƠN Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn tới Thầy Tạ Văn Thông, Thầy Nguyễn Văn Lộc đã hướng dẫn viết luận án.

Xin chân thành cám ơn các Thầy Cô đã giảng dạy, giúp hình thành các ý tưởng và góp ý kiến hoàn chỉnh luận án. Xin cám ơn cơ sở đào tạo - Khoa Ngữ Văn, Phòng Đào tạo, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Thái Nguyên) đã giúp nghiên cứu sinh hoàn thành khóa học. Xin cảm ơn Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên đã bố trí công việc và thời gian thích hợp, để tác giả thuận lợi trong học tập. Cám ơn gia đình, người thân và các đồng nghiệp đã động viên và chia sẻ khó khăn cùng tác giả.

Tác giả luận án i MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.ii MỤC LỤC.iii BẢNG KÍ HIỆU VIẾT TẮT.v DANH MỤC BẢNG.vi MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu và ngữ liệu khảo sát. Phương pháp và thủ pháp nghiên cứu. Những đóng góp của đề tài.

Bố cục luận án. 5 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình sưu tầm và nghiên cứu về dân ca Tày từ góc độ văn hóa, văn học nghệ thuật.

Tình hình nghiên cứu về ngôn ngữ Tày, ngôn ngữ trong dân ca và ngôn ngữ dân ca Tày. Cơ sở lí thuyết và thực tiễn. Cơ sở Ngôn ngữ học. Tiểu kết chương 1.

41 Chương 2: ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ DÂN CA TÀY XÉT VỀ HÌNH THỨC VĂN BẢN. Kết cấu văn bản dân ca Tày. Kết quả khảo sát. Thể, vần, nhịp trong dân ca Tày.

Kết quả khảo sát. Nhận xét về một số giá trị phản ánh qua hình thức ngôn ngữ văn bản dân ca Tày. Hình thức ngôn ngữ dân ca Tày phản ánh sự phong phú loại dân ca và kiểu cách thể hiện trong vốn văn nghệ cổ truyền Tày. Hình thức ngôn ngữ dân ca Tày phản ánh một số nghi thức giao tiếp cổ truyền bằng lời ca ở vùng Tày.

Hình thức ngôn ngữ dân ca Tày phản ánh những nét chung với dân ca nhiều dân tộc khác ở Việt Nam. Tiểu kết chương 2. 89 Chương 3: ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ DÂN CA TÀY XÉT VỀ NGỮ NGHĨA. Ngữ nghĩa văn bản dân ca Tày.

Chủ đề trong các loại dân ca Tày. Các trường nghĩa cơ bản trong dân ca Tày. Một số biểu tượng ngôn ngữ thường gặp trong dân ca Tày. Nhóm biểu tượng “vẻ đẹp, ước vọng”.

Nhóm biểu tượng “khó khăn, thử thách”. Nhận xét về một số giá trị phản ánh qua ngữ nghĩa dân ca Tày. Chủ đề dân ca phản ánh một số thuần phong mĩ tục Tày. Các trường nghĩa phản ánh những mảng hiện thực đời sống của người Tày134 3.

Các biểu tượng ngôn ngữ phản ánh lối tri nhận và cách ứng xử của người Tày. Tiểu kết chương 3.140 CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.145 TÀI LIỆU THAM KHẢO.146 NGỮ LIỆU KHẢO SÁT. iii BẢNG KÍ HIỆU VIẾT TẮT CHỮ VIẾT TẮT CHỮ ĐẦY ĐỦ NL1 ngữ liệu 1 NL2 ngữ liệu 2 NL3 ngữ liệu 3 NL4 ngữ liệu 4 iv DANH MỤC BẢNG Bảng 2. Quan hệ thứ bậc (bao hàm) trong dân ca Tày.

Cấu trúc trong khúc hát dân ca Tày. Cấu trúc trong lời hát dân ca Tày. Thể trong dân ca Tày. Chủ đề trong các loại dân ca Tày.

Từ ngữ thuộc các trường nghĩa trong văn bản khảo sát. Từ ngữ thuộc trường “người và lực lượng siêu nhiên” trong các văn bản khảo sát. Từ ngữ thuộc trường “động vật và thực vật” trong các văn bản khảo sát. Từ ngữ thuộc trường “đồ vật” trong các văn bản khảo sát.

Từ ngữ thuộc trường “sự vật vô sinh của thế giới tự nhiên” trong các văn bản khảo sát. Từ ngữ thuộc trường “thời gian” trong các văn bản khảo sát. Từ ngữ thuộc trường “sự vật hiện tượng khác” trong các văn bản khảo sát. Một số biểu tượng trong dân ca Tày.

Lí do chọn đề tài 1. Trong Ngôn ngữ học, việc tìm hiểu đặc điểm ngôn ngữ trong những tác phẩm văn nghệ dân gian được chú ý từ lâu và đã có nhiều kết quả. Những nghiên cứu ngôn ngữ trong văn bản dân ca (phần lời, còn gọi là “ca từ”) của các dân tộc khác nhau nhằm chỉ ra những đặc điểm hình thức, ngữ nghĩa, ngữ dụng, ngữ pháp và phong cách., đã góp phần lí giải sự hấp dẫn đặc biệt và sức sống của những bài hát vốn được lưu truyền trong dân gian này. Ngôn ngữ trong các văn bản dân ca của dân tộc Tày cũng đã trở thành một đối tượng nghiên cứu, từ góc nhìn Ngôn ngữ học.

Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, ngoài dân tộc Kinh còn 53 dân tộc thiểu số. Mỗi dân tộc đều có một kho tàng di sản văn hóa cổ truyền (trong đó có tiếng mẹ đẻ) mang đậm bản sắc riêng của cộng đồng mình. Sự đa dạng, phong phú trong văn hóa các dân tộc này đã tạo nên một bức thổ cẩm rực rỡ sắc màu của văn hóa Việt Nam. Việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc, đặc biệt là đối với các dân tộc thiểu số, đang được coi là quan trọng và cấp bách đối với nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam, trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay.

Nguy cơ mai một đang đe dọa phần lớn các ngôn ngữ dân tộc thiểu số, trong đó có tiếng Tày. Được sử dụng trong dân ca Tày là ngôn ngữ có tính nghệ thuật: có vần điệu (tính nhạc), đồng thời có tính hình tượng. Nghiên cứu ngôn ngữ dân ca Tày trước hết để chỉ ra cái hay cái đẹp của ngôn từ nghệ thuật Tày, có cơ sở bảo tồn và phát triển ngôn ngữ của dân tộc này. Dân tộc Tày có vốn văn học dân gian khá đồ sộ, đa dạng, độc đáo.

Họ có chữ viết riêng nên đã lưu giữ được nhiều tác phẩm cho đến nay, đó là: phong slư, lượn, quan lang, then, phuối pác, phuối rọi, vén noọng nòn. Là một bộ phận của văn học dân gian, những tác phẩm dân ca này đã phản ánh tinh thần, lối sống và tâm tư tình cảm của người Tày. Dân ca Tày không chỉ cho thấy cách thức tổ chức ngôn ngữ trong văn bản nghệ thuật, mà còn có thể thấy một số nét văn hóa cổ truyền của người Tày được phản ánh qua ngôn ngữ. Dân ca Tày có thể được tìm hiểu từ nhiều góc nhìn khác nhau: Văn hóa học, Văn học, Văn tự học, Âm nhạc., trong đó có Ngôn ngữ học.

Nghiên cứu ngôn ngữ các tác phẩm văn học dân gian Tày từ góc nhìn Ngôn ngữ học giúp hiểu biết được cái hay cái đẹp trong tiếng Tày, đồng thời khám phá được phần nào vốn văn hóa phi vật 1 thể, góp phần giới thiệu, tôn vinh tâm huyết, tài năng của các nghệ sĩ dân gian Tày trong sáng tạo nghệ thuật, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống vô giá của người Tày. Từ những lí do trên, “Đặc điểm ngôn ngữ trong dân ca Tày” đã được chọn làm đề tài nghiên cứu trong luận án này. Mục đích nghiên cứu Qua việc tìm hiểu những đặc điểm về hình thức và ngữ nghĩa của dân ca Tày, luận án nhằm chỉ ra những giá trị riêng biệt và độc đáo của ngôn ngữ trong dân ca Tày, qua đó góp phần bảo tồn, phát triển vốn văn hóa truyền thống của dân tộc Tày. Nhiệm vụ nghiên cứu - Thu thập và trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu, tìm hiểu xác lập cơ sở lí luận có liên quan đến đề tài.

- Miêu tả những đặc điểm về hình thức của các ngữ liệu văn bản dân ca Tày được khảo sát. - Miêu tả những đặc điểm về ngữ nghĩa của các ngữ liệu văn bản dân ca Tày được khảo sát. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là những đặc điểm ngôn ngữ trong các văn bản dân ca Tày, cụ thể là ba loại văn bản dân ca: lượn, quan lang, then. Đây chỉ là những nghiên cứu trường hợp, bước đầu tìm hiểu về ngôn ngữ của ba thể loại văn học truyền thống trong vốn văn học dân gian đồ sộ của người Tày.

Phạm vi nghiên cứu và ngữ liệu khảo sát 5. Phạm vi nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu những đặc điểm ngôn ngữ trong các loại văn bản nói trên theo hai phương diện chính: - Đặc điểm hình thức ngôn ngữ trong dân ca Tày. Trong đó, luận án tìm hiểu các khía cạnh hình thức của những đơn vị khảo sát: cuộc, chặng, khúc, lời, thể, vần, nhịp, các loại cấu trúc. - Đặc điểm ngữ nghĩa trong dân ca Tày.

Trong đó, luận án đi sâu vào các khía cạnh ngữ nghĩa: chủ đề, trường nghĩa, các biểu tượng. Ngữ liệu khảo sát Trong khuôn khổ của luận án và thực tế kiểm kê tính chất của ngữ liệu hiện có (có đối dịch song ngữ tương đối đầy đủ và rõ ràng), luận án xác định chỉ khảo sát các văn 2 bản dân ca Tày thuộc ba tiểu loại: lượn, quan lang, then, trong vốn dân ca phong phú với số lượng văn bản đồ sộ của dân tộc này. Các tác phẩm dân ca Tày được chọn khảo sát: - Triều Ân - chủ biên (2000), Then Tày những khúc hát, Nxb Văn hóa dân tộc. - Nguyễn Duy Bắc (2001), Thơ ca dân gian xứ Lạng, Nxb Văn hóa dân tộc.

- Hoàng Tuấn Cư (2018), Lượn, phong slư dân ca trữ tình của người Tày xứ Lạng, Nxb Hội Nhà văn. - Nguyễn Thiên Tứ (2008), Thơ quan lang, Nxb Văn hóa dân tộc. Đây là những đại diện của hát lượn, quan lang, then của người Tày, được sưu tầm ở hai tỉnh Cao Bằng và Lạng Sơn.