Luận án: Chuyển biến kinh tế nông nghiệp Bắc Trung Kỳ 1884-1945 của Trần Vũ Tài

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRẦN VŨ TÀI NHỮNG CHUYỂN BIẾN TRONG KINH TẾ NÔNG NGHIỆP BẮC TRUNG KỲ TỪ 1884 ĐẾN 1945 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI - 2007 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRẦN VŨ TÀI NHỮNG CHUYỂN BIẾN TRONG KINH TẾ NÔNG NGHIỆP BẮC TRUNG KỲ TỪ 1884 ĐẾN 1945 Chuyên ngành : Lịch sử Việt Nam cận đại và hiện đại Mã số : 62. 05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Văn Khánh HÀ NỘI - 2007 MỤC LỤC Trang Lời cam đoan 1 MỤC LỤC 2 Danh mục các chữ cái viết tắt trong luận án 4 MỞ ĐẦU 5 Chương 1. VÀI NÉT VỀ KINH TẾ NÔNG NGHIỆP BẮC TRUNG KỲ TRƯỚC NĂM 1884 1. Khái quát về điều kiện tự nhiên, xã hội Bắc Trung Kỳ 18 1.

Điều kiện tự nhiên 18 1. Điều kiện xã hội 25 1. Vài nét về kinh tế nông nghiệp Bắc Trung Kỳ trước 1884 28 1. Chính sách nông nghiệp của triều Nguyễn 28 1.

Tình hình sở hữu ruộng đất 38 1. Thực trạng canh tác nông nghiệp 43 1. Quan hệ sản xuất trong nông nghiệp 47 Chương 2. NHỮNG BIẾN ĐỔI BƯỚC ĐẦU TRONG KINH TẾ NÔNG NGHIỆP BẮC TRUNG KỲ TỪ 1884 ĐẾN 1918 2.

Điều kiện lịch sử mới 51 2. Thể chế chính trị mới 51 2. Chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp 53 2. Các điều kiện và những tiền đề thúc đẩy sự chuyển biến 57 của nông nghiệp Bắc Trung Kỳ 2.

Các chính sách hỗ trợ kinh tế nông nghiệp 63 2. Những biến đổi bước đầu của kinh tê nông nghiệp Bắc Trung Kỳ 70 2. Sự phát triển của kinh tế đồn điền 70 2. Biến đổi bước đầu về sở hữu sản xuất và tổ chức sản xuất 77 1 2.

Biến đổi bước đầu về cơ cấu và canh tác nông nghiệp 82 Chương 3. KINH TẾ NÔNG NGHIỆP BẮC TRUNG KỲTỪ 1919 ĐẾN 1945 3. Vài nét về chính sách nông nghiệp của thực dân Pháp sau Thế chiến I 93 3. Mở rộng đầu tư khai thác thuộc địa 93 3.

Phát triển hệ thống ngân hàng, tiền tệ 95 3. Phát triển hệ thống thuỷ nông 98 3. Mở rộng các trại thí nghiệm giống 101 3. Các chính sách khuyến nông 103 3.

Kinh tế nông nghiệp Bắc Trung Kỳ từ 1919 đến 1945 105 3. Chuyển biến về sở hữu ruộng đất 105 3. Chuyển biến trong quan hệ sản xuất 115 3. Chuyển biến trong cơ cấu nông nghiệp 127 3.

Chuyển biến về kỹ thuật nông nghiệp 130 3. Chuyển biến trong canh tác nông nghiệp 138 Chương 4. XÃ HỘI NÔNG THÔN BẮC TRUNG KỲ DƯỚI TÁC ĐỘNG CỦA NHỮNG CHUYỂN BIẾN KINH TẾ NÔNG NGHIỆP 4. Sự chuyển biến của các nghề thủ công truyền thống 152 4.

Sự biến động về dân cư và mở mang địa bàn cư trú 155 4. Sự gia tăng dân số và các luồng di dân 155 4. Mở mang địa bàn cư trú 161 4. Sự phân hoá giai cấp của xã hội nông thôn Bắc Trung Kỳ 163 4.

Sự phân hoá của giai cấp nông dân 163 4. Sự phân hoá của giai cấp địa chủ 170 4. Đời sống của nông dân Bắc Trung Kỳ 178 2 4. Thu nhập của nông dân 178 4.

Những mối đe doạ đến cuộc sống nông dân 183 KẾT LUẬN 191 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ 198 TÀI LIỆU THAM KHẢO 199 PHỤ LỤC 212 3 DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT DÙNG TRONG LUẬN ÁN A.C Nha Nông lâm thương mại B.H Tạp chí Những người bạn cố đô Huế B.I Tạp chí Kinh tế Đông Dương BQ Bình quân CCRĐ Cải cách ruộng đất CTQG Chính trị quốc gia DT Diện tích DS Dân số G.I Phủ Toàn quyền Đông Dương Ha Hec- ta KHXH Khoa học xã hội NS Năng suất NXB Nhà xuất bản NCLS Nghiên cứu lịch sử R.A Phông Khâm sứ Trung Kỳ ST Sự thật SL Sản lượng TBCN Tư bản chủ nghĩa TLLT Tài liệu lưu trữ TTLT QG Trung tâm lưu trữ Quốc gia TLĐC Tài liệu địa chí UBND Uỷ ban nhân dân VS Đ Văn Sử Địa 4 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài. Nông nghiệp là ngành kinh tế thu hút sự quan tâm cuả thực dân Pháp trong quá trình khai thác thuộc địa ở Việt Nam. Khi hoàn thành cuộc bình định nước ta, giới tư bản Pháp đã chú trọng đến hai lĩnh vực là nông nghiệp và khai mỏ.

Sau Chiến tranh Thế giới thứ nhất, đầu tư cho nông nghiệp được mở rộng và chiếm vị trí hàng đầu trong cơ cấu đầu tư của giới thực dân. Quá trình khai thác của tư bản Pháp đã thúc đẩy nông nghiệp thuộc địa có nhiều chuyển biến. Kinh tế tự nhiên, tự cung tự cấp dần tan rã, kinh tế hàng hoá phát triển. Yếu tố tư bản chủ nghĩa (TBCN) xâm nhập vào nông nghiệp đã thúc đẩy sự chuyển biến của xã hội nông thôn, diện mạo nông nghiệp, nông thôn có nhiều thay đổi.

Nước ta chuyển sang hình thái kinh tế thuộc địa có nhân tố TBCN. Ngoài những hạn chế do chính sách bóc lột của giai cấp thống trị, kinh tế nông nghiệp nước ta cũng có những đổi thay tích cực nhất định. Xem xét những chuyển biến đó để đánh giá khách quan về quá trình thực dân hoá trở thành một hướng nghiên cứu có ý nghĩa khoa học. Bắc Trung Kỳ (Nord - Annam) theo cách phân chia của người Pháp gồm các tỉnh Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh để phân biệt với Trung Trung Kỳ (Centre - Annam) gồm các tỉnh từ Quảng Bình đến Quảng Ngãi và Nam Trung Kỳ (Sud - Annam) gồm các tỉnh từ Bình Định đến Bình Thuận.

Khu vực này có nhiều nét tương đồng về địa lý tự nhiên - xã hội, có tiềm năng để phát triển kinh tế nông nghiệp, có sức hấp dẫn đối với các nhà canh nông. Để hạn chế ảnh hưởng của chính quyền Nam triều, khai thác cả vùng đất “bảo hộ”, thực dân Pháp rất chú ý đến khu vực này. Dưới tác động khách quan của quá trình khai thác, nông nghiệp Bắc Trung Kỳ có những chuyển biến đáng kể theo hướng TBCN. Sự chuyển biến đó tác động đến tình hình kinh tế - xã hội, làm thay đổi diện mạo nông nghiệp, nông thôn khu vực này.

Tiềm năng tự nhiên được khai thác, nguồn lao động bị tận dụng. Bắc Trung Kỳ trở thành một khu vực mà giới 5 thực dân tập trung vơ vét hàng nông sản và bóc lột nhân công, cũng vì thế mà nhân dân lao động bị đẩy tới tình trạng bần cùng hoá nhanh hơn và mức độ lớn hơn. Nghiên cứu sự chuyển biến của kinh tế nông nghiệp Bắc Trung Kỳ giúp ta nhìn nhận đầy đủ và sâu sắc hơn công cuộc khai thác thực dân ở một khu vực, góp phần hiểu đầy đủ hơn về chế độ thuộc địa ở nước ta. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, nông nghiệp, nông thôn Thanh - Nghệ - Tĩnh có nhiều thay đổi quan trọng.

Chính sách của Đảng và Nhà nước ta đã thúc đẩy nông nghiệp phát triển, đời sống của nông dân được nâng lên rõ rệt. Tiếp quản các cơ sở kinh doanh nông nghiệp thời thuộc Pháp, các tỉnh trong khu vực đã xây dựng nhiều nông trường quốc doanh, nhiều hợp tác xã kết hợp công- nông nghiệp để hình thành các vùng chuyên canh lúa, mía đường, cà phê, bông vải. Khi Đảng ta tiến hành công cuộc đổi mới, nông nghiệp các tỉnh trong khu vực có nhiều thành tựu rõ nét. Trong quá trình chuyển đổi cơ chế hiện nay, các doanh nghiệp quốc doanh tỏ ra lúng túng, các hợp tác xã hoạt động kém hiệu quả.

Sản xuất nông nghiệp còn phân tán, qui mô hộ gia đình nhỏ bé. Cơ cấu cây trồng, vật nuôi cho từng vùng, đầu ra cho nông sản đang là vấn đề khó khăn chưa giải quyết được. Công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở khu vực đang gặp nhiều trở ngại. Nếu công cuộc phát triển nền kinh tế của chúng ta hiện nay cần đến những di sản về kinh tế của lịch sử thì việc phát triển kinh tế nông nghiệp vùng Bắc Trung Kỳ cũ cũng cần đến những kinh nghiệm do thời kỳ cận đại để lại.

Do vậy, nghiên cứu sự chuyển biến của kinh tế nông nghiệp Bắc Trung Kỳ thời thuộc Pháp là việc làm có giá trị thực tiễn sâu sắc và có ý nghĩa thời sự. Nghiên cứu vấn đề nông nghiệp thời thuộc địa góp phần bổ sung mảng tư liệu về kinh tế - xã hội nước ta giai đoạn này, với các tỉnh Bắc Trung Kỳ, việc làm đó càng cần thiết bởi nông nghiệp chiếm vị trí quan trọng nhất trong cơ cấu kinh tế khu vực. Đại bộ phận dân số ở nông thôn và chủ yếu sống nhờ vào nông nghiệp. Những hiểu biết về nông nghiệp giúp ta nhìn nhận đầy đủ 6 hơn về tình hình kinh tế - xã hội nơi đây.

Trong điều kiện tư liệu về mảng này còn thiếu thốn, công tác nghiên cứu chưa nhiều, việc bổ sung những kiến thức về nông nghiệp khu vực càng thêm ý nghĩa. Trên cơ sở những hiểu biết đó, chúng ta sẽ có cái nhìn khách quan hơn về tác động của cuộc khai thác thuộc địa đối với một khu vực nói riêng, cả nước nói chung. Từ đó, góp phần hiểu thêm tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam thời thuộc Pháp. Riêng với chúng tôi, thực hiện đề tài này tạo điều kiện cho việc nghiên cứu và giảng dạy tốt hơn phần lịch sử địa phương Thanh - Nghệ - Tĩnh.

Với tất cả những lý do trên, tôi mạnh dạn chọn vấn đề: "Những chuyển biến trong kinh tế nông nghiệp Bắc Trung Kỳ từ 1884 đến 1945" làm đề tài luận án tiến sĩ lịch sử. Lịch sử nghiên cứu vấn đề. Từ trước 1945 và nhất là sau ngày hoà bình lập lại trên miền Bắc (1954) đến nay, đã có một số công trình nghiên cứu về tình hình kinh tế nông nghiệp các tỉnh Bắc Trung Kỳ thời Pháp thuộc. Dưới thời thuộc địa, một số học giả, nhà quản lý kinh tế Pháp đã tiến hành nghiên cứu thực trạng kinh tế nông nghiệp các tỉnh Bắc Trung Kỳ từ những góc độ và chuyên môn khác nhau.

Nhiều công trình khảo cứu công phu của các học giả Pháp về kinh tế nông nghiệp Đông Dương nói chung được công bố, đáng chú ý là Y.Henry với "Economie agricole de l'Indochine" (Kinh tế nông nghiệp Đông Dương, Hà Nội, 1932), Paul Bernard với "Le problème économique Indochinois" (Vấn đề kinh tế Đông Dương, Paris, 1934), P.Gourou với "L'Utilisation du sol en Indochine Francaise" (Sử dụng ruộng đất ở Đông Dương thuộc Pháp, Paris, 1940).