Luận án: Tác động đô thị hóa tới lao động việc làm nông thôn ngoại thành Hà Nội

ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thị Hải Vân iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC.

iii DANH MỤC CÁC BẢNG.vii DANH MỤC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA ĐÔ THỊ HOÁ TỚI LAO ĐỘNG, VIỆC LÀM Ở NÔNG THÔN. Các vấn đề chung về đô thị hóa và lao động, việc làm ở nông thôn.1 Đô thị và đô thị hóa. Lao động, việc làm ở nông thôn.

Vai trò của đô thị hóa trong phát triển kinh tế - xã hội. Tác động của đô thị hóa và điều tiết tác động của đô thị hóa tới lao động, việc làm ở khu vực nông thôn. Các lý thuyết liên quan tới đô thị hóa và lao động việc làm nông thôn. Lý thuyết quan hệ nông nghiệp, nông thôn và công nghiệp, đô thị.

Các lý thuyết về tập trung ruộng đất và nền kinh tế nông dân. Lý thuyết về di chuyển lao động nông thôn. Kinh nghiệm quốc tế điều tiết tác động của ĐTH tới lao động, việc làm ở nông thôn. Kinh nghiệm của Trung Quốc.

Kinh nghiệm của Hàn Quốc. Kinh nghiệm trong nước điề̀u tiết tác động của ĐTH tới lao động, việc làm ở nông thôn. Kinh nghiệm của thành phố Hồ Chí Minh. Kinh nghiệm của thành phố Đà Nẵng.

Bài học rút ra và khả năng áp dụng cho Hà Nội.60 iv Chương 2. THỰC TRẠNG TÁC ĐỘNG CỦA ĐÔ THỊ HÓA TỚI LAO ĐỘNG, VIỆC LÀM Ở NÔNG THÔN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến lao động, việc làm khu vực nông thôn ngoại thành Hà nội. Điều kiện địa lý - tự nhiên.

Điều kiện đinh kế - xã hội. Thực trạng tác động của đô thị hóa tới lao động, việc làm ở nông thôn ngoại thành Hà Nội. Khái quát quá trình đô thị hóa Hà Nội. Thực trạng tác động của đô thị hóa tới lao động, việc làm ở nông thôn ngoại thành Hà Nội.

Những giải pháp chính sách đã và đang thực hiện nhằm giải quyết lao động, việc làm nông thôn Hà Nội. CDCCKT nông nghiệp nông thôn ngoại thành, khôi phục và phát triển làng nghề truyền thống. Phát triển quan hệ kinh tế với các nước và xuất khẩu lao động. Chính sách đào tạo nghề và hướng nghiệp cho nông thôn.

Chính sách chuyển đổi nghề, tạo việc làm cho nông dân. Đánh giá chung về ảnh hưởng của ĐTH đối với lao động, việc làm ở nông thôn ngoại thành Hà Nội. GIẢI PHÁP HẠN CHẾ TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC CỦA ĐÔ THỊ HÓA TỚI LAO ĐỘNG, VIỆC LÀM Ở NÔNG THÔN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI GIAI ĐOẠN 2011- 2020. Phương hướng phát triển kinh tế - xã hội Thủ đô Hà Nội tới năm 2020 tầm nhìn 2030.

Định hướng chung phát triển Hà Nội đến năm 2020, tâm nhìn 2030. Định hướng phát triển các lĩnh vực chủ yếu. Dự báo đô thị hoá và lao động việc làm nông thôn Hà Nội; quan điểm, nguyên tắc điều tiết tác động của ĐTH tới lao động việc làm. Dự báo đô thị hoá và lao động việc làm nông thôn Hà Nội.

Quan điểm và nguyên tắc điều tiết tác động của ĐTH tới lao động, việc làm nông thôn Hà Nội. Các giải pháp cơ bản điều tiết tác động của ĐTH tới lao động, việc làm ở nông thôn ngoại thành Hà Nội. Hoàn thiện công tác quy hoạch và điều chỉnh mô hình CNH, ĐTH Thủ đô theo hướng bền vững. Phát triển ngành nghề tạo việc làm tại chỗ và CDCCKT nội bộ khu vực nông thôn ngoại thành.

Phát triển đào tạo nghề, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực nông thôn ngoại thành. Phát huy thế mạnh các ngành nghề và làng nghề truyền thống trong nông thôn, phát triển bền vững các KCN-CCN trên địa bàn. Phối hợp một số chính sách có liên quan khác. 176 NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.178 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.179 vi DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Bộ NN&PTNT: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn CNH-HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa CDCCKT : Chuyển dịch cơ cấu kinh tế CCN : Cụm công nghiệp CNTB : Chủ nghĩa tư bản CNTT : Công nghệ thông tin DNNN : Doanh nghiệp nhà nước DNTN : Doanh nghiệp tư nhân DNNVV : Doanh nghiệp nhỉ và vừa ĐTH : Đô thị hóa FDI : Đầu tư trực tiếp nước ngoài GD - ĐT : Giáo dục - Đào tạo GDP : Tổng sản phẩm quốc nội GPMB : Giải phóng mặt bằng HĐND : Hội đồng nhân dân KCN – KCX : Khu công nghiệp - Khu chế xuất KHCN : Khoa học công nghệ KTTT : Kinh tế thị trường KT-XH : Kinh tế - xã hội NSNN : Ngân sách Nhà nước OECD : Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế.

QSDĐ : Quyền sử dụng đất LĐTB&XH : Lao động Thương binh và Xã hội TBCN : Tư bản chủ nghĩa TĐC : Tái định cư UBND : Uỷ ban nhân dân XHCN : Xã hôi chủ nghĩa vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng Tên bảng Trang 2.1 Tỷ lệ dân số thành thị năm 1999, 2009 và tỷ lệ tăng dân số bình 72 quân năm 1999-2009 chia theo các vùng kinh tế - xã hội 2.2 Diện tích, dân số các đơn vị hành chính thành phố Hà Nội 74 2.3 Các khu công nghiệp đang hoạt động trên địa bàn Hà Nội 80 2.4 Tổng hợp phát triển nghề và làng nghề Hà Nội 85 2.5 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế thành phố Hà Nội (2000-2010) 88 2.6 Các chỉ tiêu kinh tế tổng hợp của Hà Nội giai đoạn 2000-2010 89 2.7 DNTN Hà Nội so sánh với cả nước năm 2008 91 2.8 Các chỉ tiêu kinh tế chủ yếu của Hà Nội so với các tỉnh ĐBSH 92 (2010 2.9 Chuyển dịch cơ cấu ngành và lao động việc làm thành phố Hà 97 Nôi (%) 2.10 Lao động có việc làm phân theo nghề nghiệp ở Hà Nội năm 104 2009 (%) 2.11 Hệ số GINI của thành phố Hà Nội qua các năm 107 2.12 Thay đổi thu nhập hộ nông dân sau khi bị thu hồi đất 108 2.13 Tình hình thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội 111 2.14 Đánh giá của các hộ gia đình về chất lượng sống sau thu hồi 114 đất trên địa bàn Hà Nội (%) viii DANH MỤC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ Hình 2.1: Bản đồ hành chính Thành phố Hà Nội sau khi sáp nhập.2: Cơ cấu làng nghề Hà Nội [35].1: Số lượng và quy mô các KCN Hà Nội và các tỉnh vùng kinh tế trọng điểm Bắc bộ năm 2009.2 : Suy giảm đất sản xuất nông nghiệp vùng đồng bằng sông Hồng giai đoạn 2000-2008. Tính cấp thiết của đề tài Đô thị hoá là quá trình tất yếu đối với các quốc gia chậm phát triển khi bước vào công nghiệp hóa – hiện đại hóa, phát triển kinh tế thị trường và hội nhập. Đô thị hoá có tác động tích cực to lớn, sâu sắc tới mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, trong đó có khu vực nông nghiệp - nông thôn, như thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tăng trưởng, tạo việc làm và thu nhập, cải thiện việc cung cấp và thụ hưởng các dịch vụ xã hội - đô thị, nâng cao đời sống cho người dân. Tuy nhiên, từ thực tiễn ở nhiều nước trên thế giới và ở Việt Nam những năm qua cho thấy, trong quá trình đô thị hóa bên cạnh mặt tích cực cũng đang nảy sinh những tác động tiêu cực, thiếu bền vững tới khu vực nông nghiệp, nông thôn.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa mạnh mẽ, các nước chậm phát triển như Việt Nam, muốn nhanh chóng rút ngắn khoảng cách so với thế giới, đẩy nhanh tốc độ đô thị hóa quá nhưng trình độ quản lý chưa theo kịp nên đã đang bộc lộ những mặt trái của đô thị hóa, dẫn đến những hậu quả và các “hệ lụy” không mong muốn như: gây xáo trộn và bất ổn xã hội, gia tăng thất nghiệp và nghèo đói ở nông thôn; người nông dân mất đất canh tác không còn kế sinh nhai, bất đắc dĩ phải di cư ra thành phố nhập vào đội quân thất nghiệp tìm kiếm việc làm. Thủ đô Hà Nội trong những năm gần đây quá trình đô thị hoá cũng diễn ra mạnh mẽ, làm nảy sinh nhiều vấn đề bức xúc trong công tác quy hoạch, quản lý, sử dụng đất đai, đặc biệt trong vấn đề lao động, việc làm ở nông thôn. Quỹ đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do chuyển sang đất công nghiệp - dịch vụ và đất đô thị khiến người dân ở vùng đô thị hóa bị mất đất canh tác không có hoặc thiếu việc làm nghiêm trọng. Không chỉ các vùng 2 nông thôn đang đô thị hóa chịu tác động về lao động, việc làm mà trong các vùng nông thôn ngoại thành cũng chịu tác động của quá trình này.

Đô thị hóa cũng làm biến đổi nhanh chóng cơ cấu ngành nghề ở nông thôn, một số ngành nghề gắn với sản xuất nông nghiệp truyền thống bị thu hẹp, trong khi các ngành nghề - dịch vụ hướng về thị trường có xu hướng mở rộng. Các hoạt động ngành nghề - dịch vụ và chỗ làm việc mới tạo ra tại địa phương vẫn không đủ bù đắp được số việc làm bị mất, ngoại trừ một số địa phương có các ngành nghề truyền thống được khơi dậy đánh thức. Hơn nữa, không phải ai cũng có điều kiện và khả năng chuyển đổi nghề (khả năng học và thực hành thành thạo một nghề mới ngoài nông nghiệp); nhất là với những người nông dân “quanh năm chân lấm tay bùn, cày sâu cuốc bẫm”, hay đối với những người lớn tuổi thì cơ hội chuyển đổi nghề và đảm bảo cuộc sống càng khó khăn. Đô thị hóa có nguy cơ làm cho hàng chục nghìn hộ nông dân, thiếu việc làm, thu nhập thấp và suy giảm dần.

Thực tế thời gian qua cho thấy, không phải tất cả lao động dư thừa do mất đất nông nghiệp đều có việc làm mới. Một bộ phận rất lớn nông dân mất đất phải tìm việc làm một cách tự phát, không ổn định, với nhiều nghề kiếm sống. Trong đó, phổ biến là di cư ra thành phố, vào các KCN, khu đô thị để làm thuê bằng đủ các loại nghề với tiền công rẻ mạt, hoặc tìm việc làm tại các chợ lao động vùng ven. Tập trung nhiều nhất là ở các thành phố Hà Nội, Hải Phòng, các đô thị mới trong vùng và cả nước.

Theo số liệu của các cơ quan chức năng, mỗi năm Hà Nội có hàng triệu người lao động thời vụ nhập cư vào thành phố hoặc có đăng ký hoặc không có đăng ký chính thức.