Luận án Tiến sĩ Xã hội học: Chợ nông thôn ĐBSH chuyển đổi kinh tế xã hội thời kỳ đổi mới

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ******* Lê Thị Mai CHỢ NÔNG THÔN CHÂU THỔ SÔNG HỒNG TRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI KINH TẾ - XÃ HỘI THỜI KỲ ĐỔI MỚI (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP CHỢ NINH HIỆP, CHỢ HỮU BẰNG, CHỢ THỔ TANG) LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC Hà Nội – 2002 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ******* Lê Thị Mai CHỢ NÔNG THÔN CHÂU THỔ SÔNG HỒNG TRONG QUÁ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI KINH TẾ - XÃ HỘI THỜI KỲ ĐỔI MỚI (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP CHỢ NINH HIỆP, CHỢ HỮU BẰNG, CHỢ THỔ TANG) LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC CHUYÊN NGÀNH: XÃ HỘI HỌC MÃ SỐ : 5.09 Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS. Trịnh Duy Luân TS. Nguyễn Văn Thủ Hà Nội - 2002 1 Mục lục Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan 1 Mục lục 2 Danh mục các bảng 4 Danh mục các bản đồ và sơ đồ 5 Danh mục ảnh 5 MỞ ĐẦU 7 1- Lý do chọn đề tài 7 2- Mục đích, nhiệm vụ, đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 10 3- Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu, thu thập thông tin 17 4- Đóng góp của luận án 32 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 34 1.1- Một số những công trình liên quan đến vấn đề nghiên cứu 34 1.2- Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu 41 Chương 2: CHỢ NÔNG THÔN TRONG CẤU TRÚC KINH TẾ - XÃ HỘI CỘNG ĐỒNG LÀNG XÃ CHÂU THỔ SÔNG HỒNG 56 2.1- Chợ nông thôn châu thổ Sông Hồng 56 2.1- Cơ sở hình thành chợ nông thôn châu thổ Sông Hồng 56 2.2- Một số loại hình chợ nông thôn châu thổ Sông Hồng 58 2.3- Văn hoá kinh doanh cƣ dân nông thôn châu thổ Sông Hồng 60 2 2.2- Chợ nông thôn châu thổ Sông Hồng trong giai đoạn chuyển đổi kinh tế - xã hội thời kỳ đổi mới 64 2.1- Một số chính sách tác động đến sự chuyển đổi kinh tế - xã hội nông thôn thời kỳ đổi mới 64 2.2- Chợ nông thôn châu thổ Sông Hồng trong quá trình phát triển 68 2.3- Xu hƣớng phát triển của chợ nông thôn châu thổ Sông Hồng 88 2.4 - Một số yếu tố tác động chợ nông thôn phát triển thành cụm thƣơng mại - dịch vụ / trung tâm kinh tế vùng/ trung tâm tiểu, thủ công nghiệp, thƣơng mại dịch vụ/ (trƣờng hợp chợ Ninh Hiệp, chợ Hữu Bằng, chợ Thổ Tang) 95 Chương 3: VAI TRÒ CỦA CHỢ NÔNG THÔN TRONG ĐỜI SỐNG KINH TẾ - XÃ HỘI CỘNG ĐỒNG LÀNG XÃ 107 3.1- Vai trò của thƣơng nhân trong cộng đồng làng xã từ khía cạnh giới 108 3.2- Vai trò của chợ nông thôn và thƣơng nhân trong hoạt động sản xuất hàng hoá 114 3.3- Vai trò của chợ nông thôn trong quá trình chuyển đổi xã hội cộng đồng làng xã giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn. 143 KẾT LUẬN 168 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 172 PHỤ LỤC 172 TÀI LIỆU THAM KHẢO 225 3 DANH MỤC CÁC BẢNG - Dân số vùng Đồng bằng Sông Hồng - Bảng 2.1: Một số đặc trƣng văn hoá ứng xử trong kinh doanh nông thôn châu thổ Sông Hồng - Bảng 2.2:Tƣơng quan giữa môi trƣờng kinh tế-xã hội và qui mô, hình thức chợ, chủ thể kinh doanh, nông thôn châu thổ Sông Hồng.3: Số doanh nghiệp tƣ nhân Việt Nam phân theo ngành (1994 - 1998) - Bảng 3.1: Cơ cấu thu nhập hàng tháng của nông dân tập thể trƣớc và trong thời gian chiến tranh.2: Số lƣợng chợ vùng đồng bằng Sông Hồng qua các năm - Bảng 3.3: Dự báo số lƣợng chợ đồng bằng Sông Hồng đến 2010 - Bảng 3.4: Tỷ trọng số hộ trong các ngành ngoài nông nghiệp nông thôn Việt Nam (Tính đến 1994).5: Tỷ trọng loại hộ ở khu vực nông thôn tình đến 2001 - Bảng 3.6: Cơ cấu kinh tế hộ gia đình xã Ninh Hiệp, Gia Lâm, Hà Nội - Bảng 3.7: Cơ cấu kinh tế xã Hữu Bằng, Thạch Thất, Hà Tây Bảng 3.8: So sánh cơ cấu hộ theo ngành nghề ở một số xã quanh Ninh Hiệp (% tính đến 6-1997).9: Tƣơng quan ngành nghề và mức sống của các hộ (%) - Bảng 3.10: Tƣơng quan môi trƣờng kinh tế - xã hội và hành vi kinh tế (lựa chọn ngành nghề).11: Tƣơng quan của các biến số với chính sách cải cách của nông dân Nigeria Phụ lục: 4 Bảng1: Cơ cấu lao động phân theo ngành kinh tế năm 2001 (%) Bảng2: Cơ cấu lao động* theo trình độ chuyên môn kỹ thuật năm 2001 (%) Bảng3: Cơ cấu lực lƣợng lao động* phân theo trình độ học vấn (%) Bảng 4: Thất nghiệp ở thành thị và thời gian lao động ở nông thôn năm 2001 (%) DANH MỤC CÁC BẢN ĐỒ VÀ SƠ ĐỒ - Bản đồ châu thổ Sông Hồng - Khung lý thuyết và lƣợc đồ vấn đề nghiên cứu - Bản đồ vùng ảnh hƣởng của chợ Ninh Hiệp - Bản đồ vùng ảnh hƣởng của chợ Thổ Tang - Bản đồ vùng ảnh hƣởng của chợ Hữu Bằng DANH MỤC ẢNH 1- Cày ruộng cho vụ sau 2- Cấy lúa 3- Làm giấy 4- Cuộc sống ở làng quê- Cảnh giã gạo 5- Cánh đồng khoai tây 6- Phƣờng thợ khắc gỗ 7-Hai thiếu nữ bên khung dệt 8- Ngƣời thợ rèn Annam 9- Ngƣời bán vỏ ăn trầu 10-Ngƣời bán ngũ cốc và thuốc Nam 11- Ngƣời buôn bán nhỏ Annam 12- Ngƣời buôn bán nhỏ Đan Loan, Cẩm Bình, Hải Dƣơng 13- Một nhà buôn trên sông 5 14- Chợ Ba Thá, Chƣơng Mỹ, Hà Tây 15- Hội chợ súc vật 16- Đò ngang chở ngƣời đi chợ tại Phát Diệm 17- Lò rèn chợ Phù Lƣu 18- Ngƣời nông dân bán sản phẩm vƣờn tại chợ làng 19- Cảnh phiên chợ Nủa ngày 7 tháng chạp 1999 22- Lò nhuộm chợ Nủa ngày 7 tháng chạp 1999 23- Chợ Đa Ngƣu, Hƣng Yên 24- Tan chợ 25- Hợp tác xã mua bán/ cửa hàng thực phẩm tại chợ làng 26- Sản phẩm Hữu Bằng ra Hà Nội 27- Công ty TNHH kinh doanh thuốc Bắc tại xóm 8 Ninh Hiệp 28- Một loại "nhà kính" trên đồng màu Thổ Tang 29- Xƣởng đóng đồ gỗ của gia đình chị H ở Hữu Bằng 30- Kho gỗ đầu làng Hữu Bằng (6- 2000) 31- Dãy nhà mới xây bên đƣờng dẫn vào làng Hữu Bằng 32- Công ty TNHH chế biến chè Thanh Nhiệt tại Ninh Hiệp 33- Hộ may gia công quần áo may sẵn tại Ninh Hiệp 34- Khu nhà, xƣởng sản xuất của ông T.

H, Phùng Xá, Hà Tây (lò cán sắt phế thải. Bãi tập kết gỗ, tôn tấm, sắt vụn (6-2000) 35- Cửa hàng cho thuê áo cƣới ở phố chợ Ninh Hiệp 36- Phòng chữa răng tƣ nhân phố chợ Thổ Tang 37- Cửa hàng vải tại phố chợ Ninh Hiệp 38- Cửa hàng Vàng tại chợ Hữu Bằng 39- Cửa hàng thiết bị bƣu điện phố chợ Hữu Bằng 40- Phố chợ Thổ Tang 6 41- Chở hàng đi Yên Bái, Lào Cai 42- Nông sản hàng hoá MỞ ĐẦU 1- Lý do chọn đề tài 1.1- Từ năm 1986 Việt Nam chuyển sang kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, thực hiện nền kinh tế nhiều thành phần, phát triển sản xuất hàng hoá và thị trường nông thôn, nông thôn châu thổ Sông Hồng đang diễn ra những biến đổi kinh tế - xã hội mạnh mẽ. Một trong những đặc điểm chung nhất của những biến đổi đó là sự xâm nhập các yếu tố đô thị vào nông thôn. Quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn và việc thực hiện những chính sách kinh tế vĩ mô: phát triển các ngành nghề thuộc nhiều thành phần kinh tế theo hƣớng sản xuất hàng hoá, khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia vào hoạt động thị trƣờng, thực hiện thị trƣờng thống nhất, mở cửa,.

đã tác động làm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn. Theo số liệu của Tổng cục thống kê, kết quả tổng điều tra nông nghiệp, nông thôn, thuỷ sản thời kỳ 1994 - 2001 theo quyết định số 34/2001/TTG của Thủ tƣớng Chính phủ cuối năm 2001, nông thôn Việt Nam đang diễn ra sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hƣớng tỷ lệ hộ phi nông nghiệp ngày càng tăng. Giai đoạn 1994 - 2001, các hộ công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, xây dựng tăng ba lần (từ 1,6% lên 5,8%). Các hộ thƣơng mại - dịch vụ tăng hai lần (từ 6,4% lên 7 11,2%).

So sánh giữa các vùng thì tỷ lệ chuyển dịch cơ cấu kinh tế sang phi nông nghiệp còn chậm và không đồng đều. Thực tế vẫn còn 4/8 vùng có tỷ lệ hộ công nghiệp và thủ công nghiệp dƣới 3%. Tỷ lệ giữa các ngành nghề phi nông cũng khác nhau tuỳ theo lợi thế của mỗi vùng ví dụ, trong khu vực hộ phi nông nghiệp vùng châu thổ Sông Hồng, những hộ hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ (thƣơng mại - dịch vụ) chiếm tỷ lệ lớn (50%). Kết quả tổng hợp từ 81 xã thuộc địa bàn điều tra của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, năm 1994 nhiều làng nghề ở châu thổ Sông Hồng đã thu hút 60 - 90% số hộ tham gia hoạt động ngành nghề, đã tạo ra giá trị sản lƣợng chiếm từ 76 - 98% tổng giá trị sản lƣợng của cả làng.

Tỉnh Nam Định có 86 làng nghề với gần 100.000 lao động thủ công. Hà Tây có 73 làng nghề, tỷ trọng lao động phi nông chiếm 72% tổng số lao động. Tỷ trọng lao động nông nghiệp từ 80% năm 1990 giảm xuống 70% năm 1994 và 62,34% năm 1996 22, tr. Quá trình nâng cao tỷ lệ cơ khí hoá, cơ giới hoá trong sản xuất nông nghiệp và các nghề thủ công và kinh tế hộ gia đình nông dân hoạt động theo phƣơng thức tự hạch toán đã tạo ra điều kiện để ngƣời nông dân trở thành công nhân nông nghiệp, nông dân kiêm nghiệp, thƣơng nhân,.

Ngƣời tiểu nông, nông dân tập thể trở thành vừa là ngƣời sản xuất vừa là ngƣời kinh doanh,. Quá trình công nghiệp hoá nông nghiệp, đô thị hoá nông thôn đã tác động làm nông thôn biến đổi nhanh chóng, mạnh mẽ, thể hiện rõ nhất ở cơ sở hạ tầng, kiến trúc không gian,.Cũng theo kết quả của cuộc tổng điều tra nông nghiệp, nông thôn, thuỷ sản thời kỳ 1994 - 2001, tỷ lệ số hộ, thôn, xã sử dụng điện và có đƣờng ôtô, trƣờng học, trạm xá khá cao. Tính đến năm 2001 đã có:: 8 86% số xã, 77% số thôn, 79% số hộ sử dụng điện. 8461 xã (94,5%) có đƣờng ô tô đến trụ sở xã.

99,9% xã có trƣờng tiểu học, 84,5% xã có trƣờng trung học cơ sở, 85,7% xã có nhà trẻ. Trạm xá gần nhƣ phủ kín trên phạm vi cả nƣớc Truyền thông đại chúng tác động làm mở rộng môi trƣờng xã hội hoá của ngƣời nông dân.