Luận án tiến sĩ: Mật độ xương và loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh - Học viện Quân Y

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN QUÂN Y HOÀNG VĂN DŨNG NGHIÊN CỨU MẬT ĐỘ XƢƠNG, CÁC YẾU TỐ NGUY CƠ LOÃNG XƢƠNG, SỰ THAY ĐỔI MỘT SỐ DẤU ẤN CHU CHUYỂN XƢƠNG Ở PHỤ NỮ SAU MÃN KINH ĐƢỢC BỔ SUNG SỮA ĐẬU NÀNH CÓ TĂNG CƢỜNG VITAMIN D VÀ CANXI TẠI CỘNG ĐỒNG Chuy n ng nh : Nội Xương Khớp M số : 62 72 01 42 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Cán bộ hƣớng dẫn luận án: 1: PGS. Lê Bạch Mai 2: PGS. Nguyễn Thị Ngọc Lan HÀ NỘI - 2017 i LỜI CAM ĐOAN Tôi Ho ng Văn Dũng, nghi n cứu sinh Học viện Quân Y, chuy n ng nh Nội xương khớp, xin cam đoan: 1. Đây luận án do tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS L Bạch Mai v PGS.TS Nguyễn Thị Ngọc Lan.

Công trình nghi n cứu n y không trùng lặp với bất cứ nghi n cứu n o khác đ được công bố tại Việt Nam. Số liệu v thông tin trong luận án l chính xác, trung thực v khách quan, đ được xác nhận v chấp thuận của cơ sở nghi n cứu v chủ nhiệm đề t i cấp Bộ Công thương của Viện Dinh dưỡng Quốc gia. Tôi ho n to n chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết n y. Hà Nội, ngày 28 tháng 3 năm 2017 Tác giả luận án Hoàng Văn Dũng ii LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới PGS.

Lê Bạch Mai, PGS. Nguyễn Thị Ngọc Lan, hai người thầy đã hết lòng dìu dắt tôi từ những bước đầu tiên trong công tác và nghiên cứu từ khi tôi còn là bác sỹ nội trú bệnh viện. Những người thầy tận tình, nghiêm khắc hướng dẫn tôi thực hiện đề tài, giúp tôi giải quyết nhiều khó khăn vướng mắc trong quá trình thực hiện luận án, tạo mọi điều kiện thuận lợi để giúp tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Quốc Anh, PGS.TS Trần Thúy Hạnh đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, động viên tinh thần tôi trong công tác, học tập, thực hiện nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Tôi cũng xin được bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới: - Ban Giám đốc, phòng Đào tạo Sau đại học, Học viện Quân y đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi để tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án.TS Đoàn Văn Đệ, PGS.TS Lê Việt Thắng cùng các Thầy/Cô Bộ môn AM2, Học viện Quân Y đã giúp đỡ, chỉ bảo và tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án.TS Vũ Thị Thanh Thủy cùng lãnh đạo, cán bộ nhân viên khoa Cơ xương khớp, bệnh viện Bạch Mai đã giúp đỡ tôi thực hiện và hoàn thành luận án. - Ban giám hiệu cùng toàn thể Thầy/Cô giáo, nhóm sinh viên Cao đẳng Điều dưỡng khóa 1, trường Cao đẳng Y tế Bạch Mai đã giúp đỡ tôi thực hiện và hoàn thành luận án. iii - Cán bộ trong nhóm nghiên cứu đề tài cấp Bộ của Viện Dinh dưỡng, cán bộ trạm Y tế xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai, Thành phố Hà Nội cùng các bác đối tượng tham gia nghiên cứu đã giúp tôi thực hiện nghiên cứu và cung cấp cho tôi những số liệu vô cùng quý giá để tôi hoàn thành luận án. Cuối cùng, xin cảm ơn Bố, Mẹ đã sinh dưỡng và là nguồn động viên to lớn giúp tôi học tập và phấn đấu.

Cảm ơn vợ và hai con thân yêu cùng các anh, chị, em trong hai gia đình, bạn bè đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ và là chỗ dựa vững chắc cả về vật chất và tinh thần để tôi thực hiện và hoàn thành luận án. Hà Nội, ngày 28 tháng 3 năm 2017 Tác giả luận án Hoàng Văn Dũng iv MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan. ii Mục lục. iv Danh mục chữ viết tắt.

viii Danh mục bảng. x Danh mục biểu đồ. xii Danh mục hình. xiii ĐẶT VẤN ĐỀ.

1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN. Mật độ xương, lo ng xương v các yếu tố nguy cơ lo ng xương ở phụ nữ sau mãn kinh. Khái niệm mật độ xương v lo ng xương. Chu chuyển xương.

Khái niệm m n kinh v cơ chế lo ng xương ở phụ nữ mãn kinh. Dịch tễ lo ng xương ở phụ nữ mãn kinh. Các yếu tố nguy cơ lo ng xương ở phụ nữ sau mãn kinh. Điều trị lo ng xương ở phụ nữ sau mãn kinh.

Vai trò của dinh dưỡng và các biện pháp thay đổi lối sống. Khuyến cáo điều trị lo ng xương ở phụ nữ mãn kinh hiện nay. Các nghiên cứu trong nước và thế giới. Các nghiên cứu trên thế giới.

Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam. 34 CHƢƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu. Tiêu chuẩn chọn và loại trừ đối tượng nghiên cứu. Cỡ mẫu nghiên cứu và cách chọn mẫu.

Nghiên cứu điều tra cắt ngang. Nghiên cứu can thiệp cộng đồng. Phương pháp nghi n cứu. Thiết kế nghiên cứu.

Chỉ tiêu nghiên cứu và tiêu chuẩn đánh giá. Các bước tiến hành nghiên cứu. Sản phẩm can thiệp. Nguồn gốc và tiêu chuẩn chất lượng của sản phẩm.

Đóng gói bao bì sản phẩm. Thành phần của sản phẩm can thiệp và chứng. Liều lượng và cách sử dụng. Quy trình cấp phát, giám sát sử dụng sản phẩm can thiệp.

Tiêu chuẩn đánh giá sự tuân thủ của đối tượng nghiên cứu sau can thiệp. Tiêu chuẩn đánh giá sự tuân thủ v đạt tiêu chuẩn đánh giá sau can thiệp. Tiêu chuẩn loại trừ đối tượng sau can thiệp (Không đánh giá sau can thiệp). Sự tuân thủ của đối tượng nghiên cứu sau 6 tháng can thiệp.

Đạo đức trong nghiên cứu. Phân tích và xử lý số liệu. 66 vi CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Đặc điểm chung đối tượng nghiên cứu.

Đặc điểm chung về thể chất và một số yếu tố lâm sàng. Đặc điểm tuổi đối tượng nghiên cứu. Đặc điểm chiều cao, cân nặng và chỉ số khối cơ thể. Đặc điểm sinh con và tình trạng mãn kinh.

Đặc điểm trình độ học vấn và nghề nghiệp hiện tại. Đặc điểm thời gian tiếp xúc ánh sáng mặt trời và khẩu phần canxi hàng ngày. Đặc điểm thói quen sinh hoạt. Đặc điểm chỉ số tốc độ truyền âm (SOS), một số yếu tố nguy cơ lo ng xương.

Đặc điểm chỉ số tốc độ truyền âm (SOS) và tỉ lệ lo ng xương. Đặc điểm một số yếu tố nguy cơ lo ng xương. Đặc điểm thay đổi nồng độ Osteocancin, CTX, Vitamin D, Estradiol huyết thanh sau 6 tháng can thiệp. Đặc điểm chung nhóm nghiên cứu trước can thiệp.

Đặc điểm nồng độ dấu ấn chu chuyển xương, vitamin D v Estradiol huyết thanh trước can thiệp. Đặc điểm thay đổi nồng độ dấu ấn chu chuyển xương, Vitamin D, Estradiol huyết thanh ở phụ nữ sau m n kinh được sử dụng bột đậu n nh tăng cường vitamin D và canxi sau 6 tháng. Đặc điểm tác dụng không mong muốn của sản phẩm. 101 CHƢƠNG 4: BÀN LUẬN.

Đặc điểm chung đối tượng nghiên cứu. Đặc điểm chỉ số tốc độ truyền âm (SOS), tỉ lệ lo ng xương v một số yếu tố nguy cơ lo ng xương ở phụ nữ sau mãn kinh. Đặc điểm chỉ số tốc độ truyền âm (SOS) và tỉ lệ lo ng xương. Đặc điểm một số yếu tố nguy cơ v mối liên quan với tình trạng lo ng xương.

Thay đổi nồng độ Osteocalcin, CTX, Vitamin D và Estradiol huyết thanh ở phụ nữ sau mãn kinh sau can thiệp. Đặc điểm chung của nhóm nghiên cứu trước can thiệp. Đặc điểm nồng độ dấu ấn chu chuyển xương, vitamin D, estradiol và mối liên quan với lo ng xương ở nhóm đối tượng can thiệp. 138 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC viii CÁC CHỮ VIẾT TẮT BMD : Bone Mineral Density (Mật độ xương) BMI : Body Mass Index (Chỉ số khối cơ thể) BSAP : Bone Specific Alkaline Phosphatase (Phosphatase kiềm đặc hiệu xương) BQI : Bone Quality Index (Chỉ sổ chất lượng xương) CTX : Carboxy-terminal collagen crosslinks CSTL : Cột sống thắt lưng.

CXĐ : Cổ xương đùi DPD : Desoxypyridinoline DXA : Dual Energy Xray Absorptiometry (Hấp thụ tia X năng lượng kép) ER : Estrogen Reeeptor (Recepter của estrogen) FDA : Food and Drug Administration (Hiệp hội Thuốc v Thực phẩm) FRAX : Fracture Risk Assessment Tool (Mô hình đánh giá nguy cơ g y xương) HRT : Hormon Replace Therapy (Liệu pháp hóc môn thay thế) HRQTC : High Resolution Quantitative Computed Tomography (Chụp cắt lớp vi tính định lượng độ phân giải cao) LSC : Least Significant Change (Sự thay đổi tối thiểu có ý nghĩa) MĐX : Mật độ xương. NTX : N-telopeptid collagencrosslinks NOF : The National Osteoporosis Foundation (Hiệp hội lo ng xươngquốc gia) RANKL : Receptor Activator of NF-Kappa B Ligand RCTs : Randomized Control Trials (Thử nghiệm ngẫu nghi n có đối chứng) OC : Osteocalcin ix OPG : Osteoprotogerin Osteoblast : Tạo cốt b o Osteoclast : Hủy cốt b o P1NP : Procollagen type 1 N-terminal propeptide PBM : Peak Bone Mass (Khối lượng xương đỉnh) SERM : Selective estrogen receptor modulators: (Tác nhân tác động đến thụ thể estrogen chọn lọc) SOS : Speed of Sound (Tốc độ truyền âm) SQFFQ : SemiQuantitative Food Frequency Questionaire (Câu hỏi tần suất thức ăn bán định lượng) QCT : Quantitative Computed Tomography (Cắt lớp vi tính định lượng) QUS : Quantitative Ultrasound (Si u âm định lượng) VDR : Vitamin D Receptor (Receptor của vitamin D) WHO : World Health Organization (Tổ chức Y tế thế giới) x DANH MỤC BẢNG Bảng Tên bảng Trang 1. Lượng canxi cần thiết theo khuyến cáo. Các chỉ tiêu trong nghiên cứu mô tả cắt ngang.

Bộ câu hỏi đánh giá khẩu phần canxi (SQFFQ). Tác dụng không mong muốn của sản phẩm. Thành phần và giá trị dinh dưỡng sản phẩm can thiệp PN1. Thành phần và giá trị dinh dưỡng sản phẩm can thiệp PN2.

Đặc điểm thể chất và yếu tố lâm s ng đối tượng nghiên cứu. Đặc điểm tuổi đối tượng nghiên cứu. Đặc điểm cân nặng đối tượng nghiên cứu. Đặc điểm số con đẻ và tình trạng mãn kinh của đối tượng nghiên cứu.

Đặc điểm trình độ học vấn và nghề nghiệp hiện tại. Đặc điểm tiếp xúc ánh sáng mặt trời. Đặc điểm thói quen uống rượu bia, hút thuốc lá. Tình trạng sử dụng canxi bổ sung và hormon sinh dục thay thế.

Đặc điểm chỉ số tốc độ truyền âm (SOS). Tỉ lệ lo ng xương theo T-Score.