Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học sốt rét và biện pháp phòng chống tăng cường tại vùng sốt rét có dân di biến động ở Bình Phước và Gia Lai (2016-2017)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÔ Y TẾ VIỆN SỐT RÉT - KÝ SINH TRÙNG - CÔN TRÙNG TRUNG ƯƠNG NGUYỄN VĂN QUÂN NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC BỆNH SỐT RÉT VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG TĂNG CƯỜNG TẠI VÙNG SỐT RÉT CÓ DÂN DI BIẾN ĐỘNG Ở BÌNH PHƯỚC VÀ GIA LAI (2016 -2017) LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Hà Nội, 2020 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BÔ Y TẾ VIỆN SỐT RÉT - KÝ SINH TRÙNG - CÔN TRÙNG TRUNG ƯƠNG NGUYỄN VĂN QUÂN NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC BỆNH SỐT RÉT VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG TĂNG CƯỜNG TẠI VÙNG SỐT RÉT CÓ DÂN DI BIẾN ĐỘNG Ở BÌNH PHƯỚC VÀ GIA LAI (2016 -2017) Chuyên ngành: Dịch tễ học Mã số: 972 01 17 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Cán bộ hướng dẫn khoa học: 1. Trần Thanh Dương 2. Ngô Đức Thắng Hà Nội, 2020 luan an LỜI CẢM ƠN Với lòng kính trọng! tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc nhất tới: PGS. TS Trần Thanh Dương và TS.

Ngô Đức Thắng là những người thầy đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và động viên tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu hoàn thành luận án. Tôi cũng xin cảm ơn tới tập thể Lãnh đạo Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương. Cao Bá Lợi cùng toàn thể cán bộ phòng Khoa học và Đào tạo; Tập thể lãnh đạo và cán bộ khoa Dịch tễ Sốt rét; PGS. TS Nguyễn Thị Hương Bình Trưởng khoa Sinh học phân tử, TS Trương Văn Hạnh Phó trưởng Khoa Sinh học phân tử đã tận tình giúp đỡ tôi thực hiện các kỹ thuật tại phòng thí nghiệm hoàn thành luận án Tôi xin cảm ơn Sở Y tế các tỉnh Bình Phước, tỉnh Gia Lai; Trung tâm y tế huyện Bù Gia Mập – tỉnh Bình Phước, Trung tâm Y tế huyện KrongPa tỉnh Gia Lai đã giúp đỡ tôi hoàn thành nghiên cứu tại thực địa.

Cuối cùng tôi muốn dành sự biết ơn và tình cảm sâu sắc nhất cho vợ và các con tôi những người luôn là động lực mạnh mẽ cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu hoàn thành luận án, cảm ơn các bạn bè đồng nghiệp đã động viên giúp đỡ tôi hoàn thành luận án! NGUYỄN VĂN QUÂN luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình khoa học của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Văn Quân luan an i DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ACTs : Artemisinin-base Combination Therapy – Thuốc sốt rét phối hợp artemisinin BNSR : Bệnh nhân sốt rét BSR : Bệnh sốt rét BĐTĐ : Bẫy đèn trong nhà đêm DHA-PPQ : Dihydroartemisinine-piperaquine phophate Dhfr : Dihydrofolate reductase gene dhps : Dihydropteroate synthase gene dNTPs : Deoxyribonucletide triphosphate EDTA : Ethyleneediaminetetraacetic acide GMS : Greater Mekong Subregion – Khu vực tiểu vùng Sông Mêkong KHV : Kính hiển vi KST : Ký sinh trùng MNTN : Mồi người trong nhà MNNNĐ : Mồi người ngoài nhà đêm MNTR : Mồi người trong rừng NBCI : National Center for Biotechology Information – Trung tâm thông tin quốc gia về công nghệ sinh học PCR : Polemerase Chain Reaction – Phản ứng chuỗi Polymerasa Pfcrt : Plasmodium falciparum chloroquin resistance transporter - Gen kháng ngăn chặn quá trình chuyển hóa choloroquin ở Plasmodium falciparum PCSR : Phòng chống sốt rét RDT : Rapid Diagnotic Test- Test chẩn đoán nhanh SCGSĐ : Soi chuồng gia súc đêm SL : Số lượng SRLH : Sốt rét lưu hành UNDP : United Nations Development Programe WHO : World heath Organization- Tổ chức Y tế thế giới luan an ii MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT .i DANH MỤC BẢNG .v DANH MỤC HÌNH. vii ĐẶT VẤN ĐỀ .1 Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU.

Dịch tễ học của bệnh sốt rét. Nguồn truyền nhiễm, tác nhân gây bệnh sốt rét. Khối cảm thu sốt rét. Véc tơ truyền bệnh sốt rét.

Các yếu tố liên quan đến mắc sốt rét. Sốt rét biên giới. Di biến động dân cư. Thực trạng sốt rét ở nhóm dân di biến động tại Việt Nam.

Tình hình sốt rét. Tình hình sốt rét trên thế giới. Tình hình sốt rét tại Việt Nam và hai tỉnh Gia Lai và Bình Phước. Một số đặc điểm kinh tế xã hội tại hai huyện KrongPa tỉnh Gia Lai và Bù Gia Mập tỉnh Bình Phước.

Ký sinh trùng sốt rét P. falciparum kháng artemisinin và ACTs. Một số khái niệm về kháng thuốc. Tình hình ký sinh trùng P.

falciparum kháng artemisinin và ACTs trên thế giới và Việt Nam. Đặc điểm cấu trúc gen K13 của P. falciparum và một số kết quả nghiên cứu khảo sát các vị trí đột biến. Các nghiên cứu về hiệu quả can thiệp cộng đồng phòng chống bệnh sốt rét tại Việt Nam.

Các nghiên cứu về can thiệp phòng chống sốt rét. Các biện pháp can thiệp cộng đồng tăng cường. 29 luan an iii 1. Phòng bệnh.

33 Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Phương pháp nghiên cứu mục tiêu 1: Mô tả thực trạng sốt rét và yếu tố liên quan ở vùng sốt rét lưu hành có dân di biến động tại huyện Bù Gia Mập tỉnh Bình Phước và huyện KrongPa tỉnh Gia Lai, năm 2016. Đối tượng, địa điểm, thời gian nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu mục tiêu 2: Xác định một số đặc điểm đột biến gen K13 kháng artermisinin trên bệnh nhân nhiễm P. Đối tượng, địa điểm, thời gian nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu mục tiêu 3: Đánh giá hiệu quả một số biện pháp tăng cường phòng chống sốt rét tại vùng có dân di biến động.

Đối tượng, địa điểm, thời gian nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Sai số và phương pháp loại trừ sai số. Phương pháp thống kê và phân tích số liệu.

Đạo đức trong nghiên cứu. Mô hình thiết kế nghiên cứu. 52 Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Thực trạng sốt rét và yếu tố liên quan ở vùng sốt rét lưu hành có dân di biến động tại Bình Phước và Gia Lai, năm 2016.

Một số thông tin về đối tượng nghiên cứu. Thực trạng mắc sốt rét ở vùng sốt rét lưu hành có dân di biến động tại Bình Phước và Gia Lai, năm 2016. Thực trạng về kiến thức, thái độ và thực hành của người dân phòng trong chống sốt rét. Thành phần, mật độ loài Anopheles tại các điểm nghiên cứu.

66 luan an iv 3. Một số yếu tố liên quan đến tình trạng mắc sốt rét của người dân. Xác định một số đặc điểm sinh học phân tử. Hiệu quả một số biện pháp can thiệp tăng cường phòng chống sốt rét tại vùng sốt rét lưu hành nặng có dân di biến động.

Tỷ lệ mắc sốt rét sau 12 tháng can thiệp. Kiến thức, thực hành phòng chống sốt rét của người dân sau can thiệp 12 tháng. 79 Chương 4: BÀN LUẬN. Thực trạng sốt rét và yếu tố liên quan ở vùng sốt rét lưu hành có dân di biến động tại Bình Phước và Gia Lai, năm 2016.

Một số thông tin về đối tượng nghiên cứu. Tỷ lệ mắc sốt rét. Thực trạng kiến thức, thực hành phòng bệnh với sốt rét. Thực trạng véc tơ truyền bệnh sốt rét tại các điểm nghiên cứu.

Một số yếu tố liên quan đến mắc sốt rét. Đột biến gen K13 kháng artermisinin trên bệnh nhân nhiễm P. Hiệu quả một số biện pháp tăng cường phòng chống sốt rét tại vùng có dân di biến động. Tỷ lệ mắc sốt rét sau can thiệp 12 tháng.

Hiệu quả can thiệp làm thay đổi kiến thức, thực hành phòng chống sốt rét của người dân sau can thiệp 12 tháng. Những khó khăn tồn tại tại ảnh hưởng đến duy trì kết quả bền vững trong phòng chống sốt rét tại các điểm nghiên cứu. 115 TÍNH KHOA HỌC, TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI. 116 TÀI LIỆU THAM KHẢO luan an v DANH MỤC BẢNG Bảng 1.

Tình hình tử vong do sốt rét ở các khu vực trên thế giới. Thành phần hóa chất PCR 1 cho ống phản ứng thể tích 50µl. Thành phần hóa chất cho ống phản ứng PCR2. Số người điều tra theo giới tại các điểm nghiên cứu (n = 2008).

Đặc điểm dân cư tại các điểm nghiên cứu (n = 2008). Tỷ lệ gia đình có người đi rừng làm rẫy, qua lại biên giới. Tỷ lệ người có sốt rét lâm sàng của 2 huyện (n = 2008). Tỷ lệ bệnh nhân có lách to (n = 2008).

Tỷ lệ người xét nghiệm có ký sinh trùng sốt rét (n = 2008). Tỷ lệ người có KSTSR có sốt và không có sốt (n = 2008). Tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét ở người có qua lại biên giới và ngủ trong rừng (n = 2008). Tỷ lệ có ký sinh trùng sốt rét trong máu tại các xã (n = 2008).

Tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét theo giới (n = 2008). Tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét theo tuổi (n = 2008). Tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét theo dân tộc (n = 2008). Thành phần loài ký sinh trùng sốt rét tại các xã (n = 2008).

Tỷ lệ người dân biết nguyên nhân gây bệnh sốt rét (n = 605). Tỷ lệ người dân biết về triệu chứng của bệnh sốt rét (n =605). Tỷ lệ người dân biết về bệnh sốt rét có thể phòng chống được hay không (n = 605). Tỷ lệ người dân biết về biện pháp phòng bệnh sốt rét (n = 605).

Tỷ lệ hộ gia đình có màn (n = 605). Tỷ lệ hộ gia đình thường xuyên ngủ màn (n = 605). Biện pháp bảo vệ khi ngủ tại rẫy (n = 511). Biện pháp phòng tránh muỗi đốt khi ngủ trong rừng (n = 204) .Thói quen lựa chọn dịch vụ y tế khi bị sốt (n = 605).

Thành phần loài Anopheles tại KrongPa và Bù Gia mập. 66 luan an vi Bảng 3. Mật độ Anopheles tại xã IahDreh và xã Chư'Căm huyện KrongPa. Mật độ Anopheles tại xã Đắc Ơ, xã Bù Gia Mập huyện Bù Gia Mập.

Liên quan giữa qua lại biên giới với mắc sốt rét (n = 2008). Liên quan giữa làm nương rẫy, trong rừng với mắc sốt rét (n = 2008). Liên quan giữa thời gian đi rừng và ngủ trong rừng với mắc sốt rét (n = 835). Liên quan giữa tình trạng dân di biến động với mắc sốt rét (n = 2008).

Kết quả khảo sát tần suất kiểu gen của các phân lập P. falciparum trên gen K13 tại Bù Gia Mập tỉnh Bình Phước ( n= 20) .