Luận án Tiến sĩ: Thực trạng sốt rét dân di biến động, can thiệp "Điểm sốt rét" Đắk Nông

i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi trong đó có sự giúp đỡ rất lớn của thầy hướng dẫn và các đồng nghiệp. Các số liệu sử dụng phân tích trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo đúng quy định. Các nội dung nghiên cứu và kết quả trong đề tài này là hoàn toàn trung thực. Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Nghiên cứu sinh Nguyễn Quý Anh ii LỜI CẢM ƠN Với tình cảm chân thành và lòng biết ơn sâu sắc, em xin cảm ơn tới hai thầy giáo PGS.

Lê Xuân Hùng và PGS. Trần Thanh Dương đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ và động viên trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Xin cảm ơn cơ sở đào tạo Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương, các giáo viên, giảng viên, trợ giảng đã tận tình giảng dạy và tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Xin được gửi lời cảm ơn chân thành đến Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Đắk Nông, Trung tâm Y tế huyện Tuy Đức, Cư Jút tỉnh Đắk Nông, Trạm y tế xã Đắk Wil, Cư Knia, Quảng Trực, Đắk Buk So đã tạo điều kiện thuận lợi trong quá trình điều tra, nghiên cứu, cung cấp số liệu, tư liệu.

Xin cảm ơn các bạn là nhân viên 4 điểm sốt rét tại 2 xã Đắk Wil và Cư Knia đã và đang tiếp tục công việc đưa dịch vụ chăm sóc sức khỏe về sốt rét đến cho người dân tại 2 xã. Xin cảm ơn các bạn đồng nghiệp và gia đình đã động viên, khích lệ và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Nghiên cứu sinh Nguyễn Quý Anh iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BNSR : Bệnh nhân sốt rét CSHQ : Chỉ số hiệu quả CT : Can thiệp DOT : Directly Observed Therapy - Điều trị có quan sát trực tiếp GDSK : Giáo dục sức khỏe HQCT : Hiệu quả can thiệp KHV : Kính hiển vi KST : Ký sinh trùng KSTSR : Ký sinh trùng sốt rét PCR : Polymerase Chain Reaction - Phản ứng chuỗi Polymerase PCSR : Phòng chống sốt rét SR : Sốt rét SL : Số lượng SRLS : Sốt rét lâm sàng XN : Xét nghiệm P.v : Plasmodium vivax PH : Phối hợp PfHRP-2 : Kháng nguyên giàu histidin 2 của Plasmodium falciparum pLDH : Plasmodium lactate dehydrogenase THCS : Trung học cơ sở THPT : Trung học phổ thông iv MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.

iii MỤC LỤC. iv DANH MỤC BẢNG. vii DANH MỤC HÌNH. ix ĐẶT VẤN ĐỀ.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Một số đặc điểm dịch tễ bệnh sốt rét. Tình hình sốt rét thế giới và Việt Nam. Kỹ thuật chẩn đoán và điều trị bệnh sốt rét.

Vùng sốt rét lưu hành và các biện pháp phòng chống sốt rét tại các vùng sốt rét lưu hành. Dân di biến động và các hình thái dân di biến động. Tình hình sốt rét ở nhóm dân di biến động. Biện pháp phòng chống sốt rét cho dân di biến động.

Một số giải pháp phòng chống sốt rét cho dân di biến động. Tình hình sốt rét tỉnh Đắk Nông và 2 huyện Cư Jut và huyện Tuy Đức giai đoạn 2010-2014. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Mô tả thực trạng mắc sốt rét và một số yếu tố liên quan ở dân di biến động tại 4 xã sốt rét lưu hành nặng tỉnh Đắk Nông năm 2015.

Đối tượng nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu. Nội dung nghiên cứu:. Các biến số, chỉ số trong nghiên cứu. Các kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu.

Nhập, phân tích và xử lý số liệu. Công cụ nghiên cứu. Sai số và loại trừ sai số. Đạo đức trong nghiên cứu.

Đánh giá hiệu quả can thiệp bằng “Điểm sốt rét” năm 2016. Đối tượng nghiên cứu. Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu.

Cỡ mẫu nghiên cứu. Giải pháp can thiệp bằng “Điểm sốt rét”. Nội dung nghiên cứu. Xác định biến số và đo lường biến số.

Các kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu. Phương pháp kiểm soát nhiễu và sai số trong nghiên cứu. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu. Đạo đức trong nghiên cứu.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Thực trạng mắc sốt rét ở nhóm dân di biến động tại 4 xã vùng sốt rét lưu hành nặng tỉnh Đắk Nông năm 2015. Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu. Thực trạng mắc sốt rét tại các điểm nghiên cứu năm 2015.

Kiến thức, thái độ và thực hành về phòng chống bệnh sốt rét của người người dân di biến động. Phân tích một số yếu tố liên quan đến mắc sốt rét. Hiệu quả can thiệp bằng “Điểm sốt rét”. Hoạt động “Điểm sốt rét”.

Đánh giá hiệu quả “Điểm sốt rét”. Một số đặc điểm nhiễm ký sinh trùng sốt rét tại 4 xã nghiên cứu tỉnh Đắk Nông. Hiệu quả can thiệp bằng “Điểm sốt rét”. 122 TÍNH KHOA HỌC, TÍNH MỚI.

123 HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU. 124 DANH MỤCCÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC vii DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Tình hình sốt rét tỉnh Đắk Nông giai đoạn năm 2010 - 2014. Thông tin chính về địa điểm nghiên cứu năm 2015.

Số lượng dân di biến động tại các điểm nghiên cứu. Bảng tổng hợp chọn mẫu nghiên cứu. Bảng biến số được sử dụng trong nghiên cứu. Cỡ mẫu nghiên cứu dọc dân di biến động.

Thông tin chung về đối tượng nghiên cứu (n=760). Phân bố dân tộc của người được điều tra (n=760). Tỷ lệ mắc sốt rét qua điều tra cắt ngang (n=760). Tỷ lệ mắc mới sốt rét tích lũy tại 8 thôn thuộc 4 xã nghiên cứu năm 2015.

Phân bố cơ cấu KST tại 8 thôn thuộc 4 xã nghiên cứu. Tỷ lệ mắc tích lũy ký sinh trùng sốt rét theo nhóm di biến động. Tỷ lệ mắc tích lũy ký sinh trùng sốt rét theo giới. Tỷ lệ mắc tích lũy ký sinh trùng sốt rét theo nhóm dân tộc.

Thông tin và nguồn cung cấp thông tin về bệnh sốt rét (n=760). Hiểu biết về nguyên nhân truyền sốt rét (n=760). Hiểu biết về biểu hiện bệnh sốt rét (n=760). Hiểu biết về các biện pháp phòng chống bệnh sốt rét của người được điều tra (n=760).

Thái độ của người dân khi bị sốt, sốt rét (n=760). Hành vi ngủ màn của người được điều tra (n=760). Mối liên quan giữa mắc sốt rét và giới tính. Mối liên quan giữa mắc sốt rét và học vấn.

Mối liên quan giữa mắc sốt rét và hiểu đúng về muỗi là nguyên nhân truyền bệnh sốt rét. Mối liên quan giữa mắc sốt rét và hiểu đúng phòng bệnh sốt rét 75 Bảng 3. Mối liên quan giữa mắc sốt rét và thực hành ngủ màn. Mối liên quan giữa mắc sốt rét với nhóm đối tượng đi rừng.

Mối liên quan giữa mắc sốt rét với nhóm đối tượng đi rẫy. Danh sách nhân viên làm việc tại điểm. Trang bị vật tư, thuốc sốt rét cho 4 nhân viên “Điểm sốt rét”. Kết quả thực hiện nhiệm vụ của 4 “Điểm sốt rét” năm 2016.

Phân bố nơi nghi ngờ nhiễm của các trường hợp ký sinh trùng được phát hiện. Hoạt động phát hiện, điều trị và quản lý ca bệnh. Hoạt động truyền thông phòng chống sốt rét. Tỷ lệ nhiễm qua điều tra cắt ngang (n=794).

Tỷ lệ mắc mới tích lũy sốt rét năm 2016. Phân bố ký sinh trùng theo nhóm đối tượng di biến động. Đánh giá hiệu quả can thiệp về tỷ lệ người có KSTSR trước và sau can thiệp qua theo điều tra cắt ngang. Hiệu quả giảm tỷ lệ mắc tích lũy ở dân di biến động tại 8 thôn nghiên cứu.

Hiệu quả thay đổi về kiến thức nguyên nhân gây bệnh sốt rét là do muỗi truyền. Hiệu quả thay đổi hiểu biết bệnh sốt rét có thể phòng chống. Hiệu quả về thay đổi hành vi ngủ màn của người được điều tra. Kinh phí cho 1 “Điểm sốt rét” trong năm 2016.

Sự chấp nhận của cộng đồng đối với “Điểm sốt rét”. 93 ix DANH MỤC HÌNH Hình 1. Mối liên quan giữa các yếu tố trong lan truyền bệnh sốt rét. Quốc gia và vùng lãnh thổ lưu hành sốt rét năm 2016.

Địa điểm nghiên cứu. Hình ảnh lam máu nhuộm Giêmsa. Tổng hợp phiên giải kết quả xét nghiệm bằng xét nghiệm chẩn đoán nhanh phát hiện KSTSR. Sơ đồ thiết kế nghiên cứu.

Diễn biến ký sinh trùng sốt rét theo tháng tại điểm nghiên cứu. Kết quả đánh giá trước và sau tập huấn nhân viên “Điểm sốt rét”. Xét nghiệm phát hiện ký sinh trùng tại các điểm năm 2016. Phân bố thành phần loài ký sinh trùng sốt rét.

Theo dõi dân di biến động tại các điểm năm 2016. 84 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Sốt rét vẫn là một gánh nặng bệnh tật tại nhiều nước trên thế giới đặc biệt là khu vực Châu Phi và một số nước Châu Á trong đó có Việt Nam. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2016 có 91 Quốc gia trên Thế giới lưu hành sốt rét, ước tính có 216 triệu trường hợp mắc sốt rét, tăng 5 triệu trường hợp so với năm 2015.650 trường hợp tử vong do sốt rét, giảm 0,11% so với năm 2015, khu vực Địa Trung Hải, Châu Mỹ, Đông Nam Á, Tây Thái Bình Dương có số tử vong giảm nhưng khu vực Châu Phi có số tử vong tăng so với năm 2015. Mặc dù đã có nhiều tiến bộ trong phòng chống bệnh sốt rét song vẫn còn hàng triệu người không được chẩn đoán, điều trị sốt rét đúng và kịp thời, đặc biệt ở các nước nghèo với hệ thống y tế chưa phát triển [110].

Sốt rét ở Việt Nam đã giảm mạnh so với những năm trước đây, tuy nhiên bệnh sốt rét vẫn còn nguy cơ xẩy dịch ở nhiều nơi. Năm 2015, cả nước ghi nhận 19.252 trường hợp trong đó có 9.331 trường hợp có ký sinh trùng sốt rét, 32 trường hợp sốt rét ác tính và có 3 trưởng hợp tử vong do sốt rét, có trên 80% người mắc sốt rét có liên quan đến ngủ rừng, ngủ rẫy và giao lưu qua biên giới [51].