Luận án TS Nguyễn Mạnh Phát: Lâm sàng & Dopamine ở bệnh nhân rối loạn lưỡng cực hưng cảm

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN QUÂN Y NGUYỄN MẠNH PHÁT NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ KẾT QUẢ XÉT NGHIỆM NỒNG ĐỘ DOPAMINE HUYẾT TƯƠNG Ở BỆNH NHÂN RỐI LOẠN CẢM XÚC LƯỠNG CỰC GIAI ĐOẠN HƯNG CẢM LUẬN ÁN TIẾN SỸ Y HỌC HÀ NỘI - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN QUÂN Y NGUYỄN MẠNH PHÁT NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ KẾT QUẢ XÉT NGHIỆM NỒNG ĐỘ DOPAMINE HUYẾT TƯƠNG Ở BỆNH NHÂN RỐI LOẠN CẢM XÚC LƯỠNG CỰC GIAI ĐOẠN HƯNG CẢM Chuyên ngành: Khoa học thần kinh Mã số: 9720159 LUẬN ÁN TIẾN SỸ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.Ngô Ngọc Tản HÀ NỘI - 2019 LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn PGS.Ngô Ngọc Tản, người thầy đã trực tiếp chỉ dẫn cho tôi trong suốt quá trình học tập, triển khai nghiên cứu và hoàn thành luận án “Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và kết quả xét nghiệm nộng độ Dopamine huyết tương ở bệnh nhân rối loạn cảm xúc lưỡng cực giai đoạn hưng cảm”. Xin chân thành cảm ơn GS.Cao Tiến Đức, PGS.Bùi Quang Huy, PGS.Nguyễn Văn Ngân, PGS.Nguyễn Sinh Phúc… và các thầy cô Bộ môn Tâm thần và Tâm lý y học-Học viện Quân y đã tận tình chỉ bảo và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Xin chân thành cảm ơn Ban giám đốc, Phòng sau đại học-Học viện Quân y đã tạo điều kiện cho tôi được học tập, nghiên cứu và hoàn thành khóa học. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám đốc, các bác sĩ và cán bộ viên chức Khoa tâm thần-Bệnh viện Quân y 103, Khoa Miễn dịch dị ứng lâm sàng-Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 đã giúp tôi triển khai nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám đốc, các bác sĩ và nhân viên Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1 nơi tôi công tác học tập và tiến hành nghiên cứu, bạn bè, đồng nghiệp, những người thân và gia đình đã luôn hết lòng tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Xin trân trọng cảm ơn. NGHIÊN CỨU SINH Nguyễn Mạnh Phát LỜI CAM ĐOAN Tôi là Nguyễn Mạnh Phát, nghiên cứu sinh khóa năm 2011-2015, Học viện Quân y, chuyên ngành khoa học thần kinh, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.Ngô Ngọc Tản.

Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào đã được công bố tại Việt Nam. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này. Hà Nội, ngày 01 tháng 01 năm 2019 NGƯỜI VIẾT CAM ĐOAN Nguyễn Mạnh Phát MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ ĐẶT VẤN ĐỀ 1 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 3 1.

Một vài nét chung về rối loạn cảm xúc lưỡng cực 3 1. Vài nét lịch sử về rối loạn cảm xúc lưỡng cực 4 1. Dịch tễ học 4 1. Đặc điểm lâm sàng rối loạn cảm xúc lưỡng cực 7 1.

Giai đoạn trầm cảm 7 1. Giai đoạn hưng cảm 9 1. Giai đoạn hỗn hợp 11 1. Giai đoạn hưng cảm nhẹ 12 1.

Vấn đề tự sát trong rối loạn cảm xúc lưỡng cực 12 1. Bệnh kèm theo trong rối loạn cảm xúc lưỡng cực 14 1. Rối loạn nhận thức trong rối loạn cảm xúc lưỡng cực 15 1. Tiến triển, tiên lượng rối loạn cảm xúc lưỡng cực 16 1.

Nghiên cứu về rối loạn cảm xúc lưỡng cực 17 1. Nghiên cứu về bệnh nguyên, bệnh sinh rối loạn cảm xúc lưỡng 17 cực 1. Nghiên cứu về dopamine 30 1. Nghiên cứu về vai trò của dopamine 33 CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 37 2.

Đối tượng nghiên cứu 37 2. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu 37 2. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân nghiên cứu 37 2. Tiêu chuẩn loại trừ 40 2.

Chọn bệnh nhân xét nghiệm dopamine 40 2. Phương pháp nghiên cứu 40 2. Thiết kế nghiên cứu 40 2. Cỡ mẫu nghiên cứu 41 2.

Công cụ nghiên cứu 42 2. Phương pháp nghiên cứu lâm sàng 42 2. Phương pháp định lượng dopamine huyết tương 45 2. Đạo đức trong nghiên cứu 48 2.

Phương pháp xử lý số liệu 49 CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 51 3. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu 51 3. Đặc điểm lâm sàng rối loạn cảm xúc lưỡng cực 55 3. Kết quả đánh giá hội chứng hưng cảm theo thang Young Manic 62 Rating Scale 3.

Kết quả định lượng dopamine huyết tương 70 CHƯƠNG 4 BÀN LUẬN 81 4. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu 81 4. Đặc điểm lâm sàng rối loạn cảm xúc lưỡng cực 83 4. Kết quả đánh giá hội chứng hưng cảm theo thang Young Manic 92 Rating Scale 4.

Kết quả định lượng dopamine huyết tương 101 KẾT LUẬN 113 KIẾN NGHỊ DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT PHẦN VIẾT TẮT PHẦN VIẾT ĐẦY ĐỦ 1 ANK3 Protein Ankyrin-G 2 BN Bệnh nhân 3 CS Cộng sự 4 DA Dopamine 5 DSM-5th P Diagnostic and statistical manual of mental disorders 5thEdition (Chẩn đoán và thống kê các rối P P loạn tâm thần lần thứ 5). 6 ELISA Enzyme linked immune sorbent assay (xét nghiệm miễn dịch enzyme) 7 HSBA Hồ sơ bệnh án 8 HVA Homovallinic axit 9 ICD 10 International classifical of diseases 10threvision P P (Phân loại bệnh quốc tế lần thứ 10). 10 MRI Magnetic resonance imaging (Chụp cộng hưởng từ). 11 MRS Magnetic resonance spectroscopy (Chụp quang phổ cộng hưởng từ) 12 RLLC Rối loạn lưỡng cực 13 RLCXLC Rối loạn cảm xúc lưỡng cực 14 TCYTTG Tổ chức Y tế Thế giới 15 YMRS Young Manic Rating Scale (Thang đánh giá hưng cảm của Young).

DANH MỤC CÁC BẢNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Bảng Tên bảng Trang 3. Giới tính của đối tượng nghiên cứu 51 3. Trình độ học vấn của đối tượng nghiên cứu 52 3. Nghề nghiệp của đối tượng nghiên cứu 52 3.

Tình trạng hôn nhân của đối tượng nghiên cứu 53 3. Tiền sử gia đình của đối tượng nghiên cứu 53 3. Tuổi khởi phát rối loạn cảm xúc lưỡng cực 55 3. Thời gian mang bệnh rối loạn cảm xúc lưỡng cực 55 3.

Số lần tái phát bệnh rối loạn cảm xúc lưỡng cực 56 3. Các triệu chứng ở bệnh nhân rối loạn cảm xúc lưỡng cực 58 3. Rối loạn hình thức tư duy ở bệnh nhân 58 3. Các hoang tưởng ở bệnh nhân 59 3.

Sự chi phối của hoang tưởng với hành vi ở bệnh nhân 59 3. Các rối loạn cảm xúc ở bệnh nhân 60 3. Rối loạn hoạt động có ý chí ở bệnh nhân 60 3. Rối loạn hoạt động bản năng ở bệnh nhân 61 3.

Rối loạn chú ý và rối loạn giấc ngủ ở bệnh nhân 61 3. Kết quả đánh giá hội chứng hưng cảm bằng thang YMRS 62 3. Liên quan giữa điểm số thang YMRS và giới tính 62 Bảng Tên bảng Trang 3. Liên quan giữa điểm số thang YMRS và lứa tuổi 63 3.

Liên quan giữa điểm số thang YMRS và tuổi khởi phát 63 3. Liên quan giữa điểm số thang YMRS và thời gian mang bệnh 64 3. Liên quan giữa điểm số thang YMRS và các triệu chứng lâm 66 sàng 3. Liên quan giữa điểm số thang YMRS và các triệu chứng rối 67 loạn hình thức tư duy 3.

Liên quan giữa điểm số thang YMRS và các hoang tưởng 67 3. Liên quan giữa điểm số thang YMRS và các triệu chứng rối 68 loạn cảm xúc 3. Liên quan giữa điểm số thang YMRS và các triệu chứng rối 68 loạn hoạt động 3. Liên quan giữa điểm số thang YMRS và các triệu chứng rối 69 loạn hoạt động bản năng 3.

Liên quan giữa điểm số thang YMRS và các triệu chứng rối 70 loạn chú ý và giấc ngủ 3. Kết quả định lượng nồng độ dopamine huyết tương 70 3. Liên quan giữa giới tính và nồng độ dopamine huyết tương 71 3. Liên quan giữa lứa tuổi và nồng độ dopamine huyết tương 71 3.

Liên quan giữa tuổi khởi phát và nồng độ dopamine huyết 72 tương Bảng Tên bảng Trang 3. Liên quan giữa thời gian mang bệnh và nồng độ dopamine 73 huyết tương 3. Liên quan giữa các triệu chứng lâm sàng và nồng độ 75 dopamine huyết tương 3. Liên quan giữa nồng độ Dopamine huyết tương với các triệu 76 chứng rối loạn hình thức tư duy 3.

Liên quan giữa nồng độ dopamine huyết tương với các hoang 76 tưởng 3. Liên quan giữa nồng độ dopamine huyết tương với các triệu 77 chứng rối loạn cảm xúc 3. Liên quan giữa nồng độ dopamine huyết tương với các triệu 78 chứng rối loạn hoạt động có ý chí 3. Liên quan giữa nồng độ dopamine huyết tương với các triệu 79 chứng rối loạn hoạt động bản năng 3.

Liên quan giữa nồng độ dopamine huyết tương với các triệu 80 chứng rối loạn chú ý và giấc ngủ 3. Hệ số tương quan giữa điểm số thang YMRS và nồng độ 80 dopamine huyết tương DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Biểu đồ Tên biểu đồ Trang 3. Lứa tuổi của đối tượng nghiên cứu 51 3. Các yếu tố liên quan đến tái phát rối loạn cảm xúc lưỡng 54 cực 3.

Thể bệnh theo phân loại bệnh quốc tế ICD-10 57 3. Liên quan giữa điểm số thang YMRS và thể bệnh 65 3. Liên quan giữa thể bệnh và nồng độ dopamine huyết tương 74 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Rối loạn cảm xúc lưỡng cực là rối loạn tâm thần được đặc trưng bằng giai đoạn hưng cảm hoặc giai đoạn hưng cảm nhẹ, có phối hợp với giai đoạn trầm cảm trong quá trình phát triển của bệnh. Đây là rối loạn tâm thần nặng, căn nguyên còn chưa được biết nhiều [1].

Giai đoạn hưng cảm trong rối loạn cảm xúc lưỡng cực có biểu hiện lâm sàng rất đa dạng, phong phú bao gồm triệu chứng khí sắc tăng phối hợp với các triệu chứng khác. Để đánh giá hưng cảm và mức độ nặng của hưng cảm hoặc theo dõi kết quả điều trị cũng như phục vụ nghiên cứu, thang hưng cảm Young Manic Rating Scale là một trong những thang được sử dụng nhiều nhất [3]. Đến nay, các nhà tâm thần học đã đạt được một số tiến bộ trong nghiên cứu bệnh nguyên và bệnh sinh của giai đoạn hưng cảm trong rối loạn cảm xúc lưỡng cực. Tuy nhiên, cơ chế bệnh sinh vẫn còn chưa được rõ ràng.

Các giả thuyết về gen di truyền, chất dẫn truyền thần kinh trung ương, trục dưới đồi - tuyến yên - thượng thận… đã giải thích được phần nào về căn nguyên của rối loạn này.