Luận án nghiên cứu đặc điểm lâm sàng và kháng kháng sinh ở trẻ em dưới 5 tuổi tại Bệnh viện Sản Nhi Nghệ An

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN SỐT RÉT - KÝ SINH TRÙNG VÀ CÔN TRÙNG TRUNG ƯƠNG -----------o0o----------- BÙI ANH SƠN NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG, TÍNH KHÁNG KHÁNG SINH VÀ KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ VIÊM PHỔI DO PHẾ CẦU Ở TRẺ EM DƯỚI 5 TUỔI TẠI BỆNH VIỆN SẢN NHI NGHỆ AN (2019 -2022) LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI – 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN SỐT RÉT - KÝ SINH TRÙNG VÀ CÔN TRÙNG TRUNG ƯƠNG -----------o0o----------- BÙI ANH SƠN NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, CẬN LÂM SÀNG, TÍNH KHÁNG KHÁNG SINH VÀ KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ VIÊM PHỔI DO PHẾ CẦU Ở TRẺ EM DƯỚI 5 TUỔI TẠI BỆNH VIỆN SẢN NHI NGHỆ AN (2019 -2022) Chuyên ngành: Bệnh truyền nhiễm và các bệnh nhiệt đới Mã số: 972 01 09 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Lê Thị Hồng Hanh 2. Dương Đình Chỉnh HÀ NỘI – 2023 ii LỜI CAM ĐOAN Tôi là Bùi Anh Sơn, nghiên cứu sinh Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương, chuyên ngành Bệnh truyền nhiễm và các bệnh nhiệt đới, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.

Lê Thị Hồng Hanh, PGS. Dương Đình Chỉnh. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam 3. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này. Hà Nội, ngày 22 tháng 4 năm 2023 Tác giả luận án Bùi Anh Sơn iii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Từ viết Tiếng Anh Tiếng Việt tắt ADN Deoxyribonucleic acid Một loại vật liệu di truyền của sinh vật CAP Community Acquired Pneumonia Viêm phổi mắc phải cộng đồng CDC Centers for Disease Control and Trung tâm kiểm soát và phòng Prevention ngừa dịch bệnh CRP C-reactive protein Protein phản ứng C ENSP Erythromycin non-susceptible Chủng phế cầu không nhạy pneumococci Erythromycin erm(B) Erythromycin ribosome Gen methy hóa erythromycin methylase nằm trên ribosome IPD Invasive pneumococcal disease Bệnh phế cầu xâm nhập IVIG Intravenous Immunoglobulin Globulin miễn dịch truyền tĩnh Therapy mạch KS Antibiotic Kháng sinh MDR Multi-Drug-Resistant Đa kháng thuốc MIC Minimum inhibitory Nồng độ ức chế tối thiểu concentration mef(A) Macrolide efflux gene Gen bơm thuốc macrolide ra khỏi tế bào vi khuẩn NIPs National immunization programs Chương tình tiêm chủng quốc gia PBPs Penicillin Binding Protein Penicilin trọng lượng phân tử cao PCR Polymerase Chain Reaction Phản ứng chuỗi polymerase iv PNSP Penicillin non-susceptible Phế cầu không nhạy cảm với pneumococci Penicillin RSV Respiratory syncytial virus Virus hợp bào hô hấp SGOT Serum Glutamic-Oxaloacetic Enzym trao đổi amin Transamine SGPT Serum Glutamate Pyruvate Enzym trao đổi amin Transaminase SIADH Syndrome of inappropriate Hội chứng tăng tiết ADH không antidiuretic hormone thích hợp UNICEF United Nations International Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc Children's Emergency Fund VPCĐ Community pneumonia Viêm phổi cộng đồng VP Pneumonia Viêm phổi VPN Severe pneumonia Viêm phổi nặng WHO World Health Organization Tổ chức y tế thế giới VPPC Viêm phổi phế cầu Pneumococcal pneumonia VNVC Công ty cổ phần vắc xin Việt Nam v MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ. 3 TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Một số đặc điểm chung về viêm phổi và viêm phổi do phế cầu.

Khái niệm viêm phổi. Cơ chế bệnh sinh và các yếu tố thuận lợi trong viêm phổi. Một số đặc điểm dịch tễ học viêm phổi do phế cầu. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng viêm phổi phế cầu.

Đặc điểm sinh lý, miễn dịch và khả năng gây bệnh của phế cầu. Lịch sử nghiên cứu phế cầu. Đặc điểm sinh lý, miễn dịch. Cơ chế và khả năng gây bệnh của Streptococcus pneumoniae.

Chẩn đoán nhiễm phế cầu. Các phương pháp chẩn đoán nhiễm phế cầu. Điều trị viêm phổi do phế cầu. Nguyên tắc điều trị.

Điều trị cụ thể. Vấn đề kháng thuốc và một số gen liên quan đến kháng thuốc ở Streptococcus pneumoniae. Đặc điểm kháng thuốc của phế cầu. Một số gen liên quan đến kháng thuốc ở phế cầu.

30 Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Mô tả đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng bệnh viêm phổi do phế cầu ở trẻ em dưới 5 tuổi tại Bệnh viện Sản Nhi Nghệ An (2019-2022). Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu.

Nguyên vật liệu và trang thiết bị sử dụng trong nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Các kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu. Xử lý và phân tích số liệu.

Xác định tỷ lệ kháng kháng sinh và một số gen liên quan đến kháng thuốc của phế cầu khuẩn. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Nguyên vật liệu, trang thiết bị sử dụng trong nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Các kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu. Xử lý số liệu nghiên cứu. Đánh giá kết quả điều trị và một số yếu tố liên quan đến kết quả điều trị viêm phổi do phế cầu.

Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu. Nguyên vật liệu, trang thiết bị sử dụng. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Các kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu. Xử lý số liệu nghiên cứu. Đạo đức trong nghiên cứu. Thông qua Hội đồng khoa học và Hội đồng đạo đức trong nghiên cứu.

Bảo vệ danh tính của đối tượng nghiên cứu. Thủ tục hồ sơ và Bệnh án nghiên cứu. Đảm bảo an toàn cho bệnh nhân. Bảo quản sản phẩm nghiên cứu.

60 Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Một số đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của viêm phổi do phế cầu. Đặc điểm chung của 193 trẻ viêm phổi do phế cầu trong nghiên cứu. Một số đặc điểm lâm sàng.

Một số đặc điểm cận lâm sàng. Tỷ lệ kháng kháng sinh của 193 chủng phế cầu. Kết quả phân tích kháng tình trạng kháng kháng sinh của phế cầu. Kết quả điều trị và một số yếu tố liên quan đến kết quả điều trị viêm phổi do phế cầu.

Kết quả điều trị viêm phổi phế cầu. Một số yếu tố ảnh hưởng tới kết quả điều trị. 84 CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN. Một số đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng của viêm phổi do phế cầu.

Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu. Một số đặc điểm lâm sàng viểm phổi do phế cầu. Một số đặc điểm cận lâm sàng viêm phổi do phế cầu. Xác định tỷ lệ kháng kháng sinh và một số gen liên quan đến kháng thuốc của phế cầu khuẩn.

Tình trạng kháng kháng sinh của phế cầu. Gen liên quan đến kháng thuốc nhóm macrolide của phế cầu. Kết quả điều trị và một số yếu tố liên quan đến kết quả điều trị viêm phổi do phế cầu. Kết quả điều trị .2 Một số yếu tố ảnh hưởng tới kết quả điều trị viêm phổi do phế cầu.

123 HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Phế cầu khuẩn (Streptococcus pneumoniae) hay phế cầu là vi khuẩn Gram (+), có dạng hình cầu, hiếu khí và gây tan máu alpha, là mầm bệnh quan trọng gây ra viêm phổi cộng đồng, viêm xoang, viêm tai giữa, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết ở trẻ em dưới 5 tuổi với tỷ lệ tử vong cao [1], [2], [3]. Các bệnh do phế cầu là vấn đề sức khỏe cộng đồng được quan tâm trên toàn thế giới [2]. Theo Wahl và CS (2018), mỗi năm trên thế giới có khoảng 317.300 trẻ em dưới 5 tuổi tử vong do phế cầu, tập trung chủ yếu ở các quốc gia có thu nhập thấp [3]. Vi khuẩn này cũng có thể gây ra các nhiễm trùng xâm lấn ở người cao tuổi và người có hệ miễn dịch suy yếu [1].

Viêm phổi là một trong những căn ngguyên chính gây ra tử vong ở trẻ em trên toàn thế giới. Theo số liệu của (WHO) năm 2019, viêm phổi đã gây tử vong cho 740.180 bệnh nhi dưới 5 tuổi, chiếm 14% số ca tử vong ở trẻ em. Trong đó phế cầu khuẩn gây ra khoảng 12,4 triệu trường hợp viêm phổi, với 318.000 trường hợp tử vong cho đối tượng trẻ dưới 5 tuổi [4]. Tại Việt Nam, hằng năm có khoảng 3 triệu trẻ em dưới 1 tuổi mắc bệnh và khoảng 4000 trẻ tử vong do viêm phổi.

Nước ta nằm trong danh sách 15 nước chiếm tới 75% số ca viêm phổi trên thế giới, tỷ lệ tử vong do viêm phổi đứng đầu trong các bệnh lý hô hấp (70%) và chiếm 30-35% tử vong chung ở trẻ em [5]. Theo nghiên cứu của Đào Minh Tuấn và CS (2012) tại bệnh viện Nhi Trung ương, viêm phổi phế cầu ở trẻ em từ 1 tháng đến 5 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất 31,3% [6]. Tại Thái Nguyên, nghiên cứu của Đỗ Ngọc Quỳnh và CS (2021) cho thấy, tỷ lệ viêm phổi do phế cầu ở trẻ em chiếm tỷ lệ 55,3 % [7]. Vào những năm 1980-1990, tình trạng kháng penicilin ở phế cầu trở nên rất phổ biến nên các kháng sinh nhóm macrolide đã được lựa chọn sử dụng thay thế.

Tuy nhiên, chính việc sử dụng các kháng sinh macrolide một cách rộng rãi dẫn tới tình trạng kháng macrolide lan rộng ở vi khuẩn này [8]. Tỷ lệ kháng macrolide của phế cầu thay đổi theo khu vực địa lý, dao động từ 10% đến trên 90% [8]. Kháng thuốc nhóm Macrolide ở cầu khuẩn nói chung và phế 2 cầu nói riêng thường do 2 cơ chế: (1) thay đổi ở vị trí đích trên gen 23S ribosome làm kích hoạt sinh enzyme (được mã hóa bởi các gen thuộc họ erm như erm(A), erm(B), erm(C), erm(E) nằm trên plasmid của vi khuẩn) ngăn chặn quá trình gắn thuốc vào vi khuẩn, (2) tạo ra các kênh bơm thuốc ra khỏi vi khuẩn (được mã hóa bởi các gen như mef và msr) [8], [9]. Tình trạng kháng thuốc của phế cầu ngày càng gia tăng, nhất là ở châu Á, khiến cho việc sử dụng kháng sinh theo kinh nghiệm trở nên ít hiệu quả [10].

Do vậy, những hiểu biết về tình trạng kháng thuốc và cơ chế kháng thuốc là rất cần thiết để đưa ra những hướng dẫn sử dụng kháng sinh phù hợp, hiệu quả trong điều trị các bệnh do phế cầu [11]. Ở Việt Nam, đã có một số nghiên cứu về đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của bệnh viêm phổi do vi khuẩn nói chung và viêm phổi do phế cầu (VPPC) nói riêng ở trẻ em [5], [12], [13].