Nghiên cứu AFP-L3%, PIVKA-II: Chẩn đoán & theo dõi UTBMTBG sau cắt gan - Võ Duy Thuần

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VÕ DUY THUẦN GIÁ TRỊ CỦA AFP-L3% VÀ PIVKA-II TRONG CHẨN ĐOÁN VÀ THEO DÕI SAU CẮT GAN ĐIỀU TRỊ UNG THƯ BIỂU MÔ TẾ BÀO GAN Chuyên ngành: Ngoại tiêu hóa Mã số: 62720125 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. VƯƠNG THỪA ĐỨC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH, NĂM 2023. i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.

Nếu có gì sai sót, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm. Tác giả Võ Duy Thuần. ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC VIẾT TẮT VÀ ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ ANH – VIỆT.

iv DANH MỤC BẢNG. vii DANH MỤC BIỂU ĐỒ. ix DANH MỤC SƠ ĐỒ. x DANH MỤC HÌNH.

xi ĐẶT VẤN ĐỀ. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Dịch tễ học. Các yếu tố nguy cơ của UTBMTBG.

Các phương pháp điều trị UTBMTBG. 23 Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Thiết kế nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Các biến số nghiên cứu. Phương pháp, công cụ đo lường, thu thập số liệu. Quy trình nghiên cứu.

Phương pháp xử lý và phân tích kết quả. Đạo đức trong nghiên cứu. iii Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Các đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu.

Độ nhạy của AFP-L3%, PIVKA-II ở các ngưỡng khác nhau & So sánh độ nhạy của chúng với AFP (10ng/ml, 20ng/ml). Liên quan giữa AFP-L3%, PIVKA-II với một số đặc điểm khối U. Xác định ngưỡng AFP, AFP-L3%, PIVKA-II trước phẫu thuật trong tiên lượng tái phát. 65 Chương 4: BÀN LUẬN.

Đặc điểm chung các đối tượng nghiên cứu. So sánh độ nhạy của AFP-L3%, PIVKA-II với AFP trong chẩn đoán UTBMTBG. Mối liên quan giữa AFP-L3%, PIVKA-II với một số đặc điểm u. Xác định ngưỡng của AFP-L3%, PIVKA-II trong tiên lượng tái phát và sống còn.

116 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC. iv DANH MỤC VIẾT TẮT VÀ ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ ANH – VIỆT Chữ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt AASLD American Association for the Study Hiệp hội Nghiên cứu bệnh of Liver Diseases gan Hoa Kỳ AFP Alpha foetoprotein AFP-L3 Lectin reactive alpha fetoprotein AFP có ái lực với Lectin AJCC American Joint Committee on Hiệp hội ung thư Hoa Kỳ Cancer ALPPS Associating liver partition and portal vein ligation ALT Alanine transferase APASL Asian Pacific Association for the Hiệp hội nghiên cứu gan Châu Study of the Liver Á - Thái Bình Dương AST Aspartate transferase AUC Area under the curve Diện tích dưới đường cong BCLC Barcelona Clinic Liver Cancer Hệ thống phân giai đoạn ung thư gan theo Barcelona BN Bệnh nhân CI Confidence Interval Khoảng tin cậy CLVT Cắt lớp vi tính CT Computed Tomography Chụp cắt lớp vi tính CHT Cộng hưởng từ DCP Des-γ-carboxy-prothrombin DEB-TACE Drug-eluting beads TACE Tắc mạch với vi cầu hóa chất. v Chữ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt DFS Disease – free survival Sống không tái phát EASL European Association for the Study Hiệp hội nghiên cứu Gan of the Liver Châu Âu ECOG the Eastern Co-operative Oncology Nhóm hợp tác ung thư miền Group Đông, Hoa Kỳ FDA The Food and Drug Administration Cơ quan quản lý thực phẩm và Dược phẩm của Hoa Kỳ FDG Fluorodeoxyglucose FLR Future Liver Remnant Thể tích gan còn lại GPB Giải phẫu bệnh GPH Giải phẫu học HBsAg Hepatitis B surface antigen Kháng nguyên bề mặt vi rút viêm gan B HBV Hepatitis B virus Vi rút viêm gan B HCC Hepatocellular carcinoma Ung thư tế bào gan HCV Hepatitis C virus Vi rút viêm gan C HPT Hạ phân thùy HR Hazard ratio Tỉ số nguy cơ KTC Khoảng tin cậy LA Laser ablation Phá hủy u bằng Laser LCA Lens Culinaris Agglutinin MRI Magnetic resonance Image Hình ảnh cộng hưởng từ MWA Microwave Ablation Đốt vi sóng NASH Nonalcoholic steatohepatitis Viêm gan thoái hóa mỡ không do rượu. vi Chữ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt OS Overall survival Sống còn toàn bộ PAI Percutaneous Acetic Acid Injection Tiêm axit acetic qua da PEI Percutaneous Ethanol Injection Tiêm cồn qua da PET-CT Positron Emission Tomography - Computed Tomography PIVKA-II Prothrombin Induced by Vitamin K Absence-II PS Performance Status Chỉ số toàn trạng PVE Portal vein embolization Thuyên tắc tĩnh mạch cửa RF Radiofrequency Dòng điện cao tần RFA Radiofrequency Ablation Đốt nhiệt cao tần ROC (curve) Receiver operating characteristic Đường cong đặc trưng hoạt (curve) động của bộ thu nhận TACE Transarterial chemoembolization Nút mạch hóa chất TARE Transarterial radioembolization Tắc mạch với vi cầu phóng xạ TMCD Tĩnh mạch chủ dưới TNM Tumor, node, metastasis Phân loại giai đoạn u ác theo kích thước u, di căn hạch vùng, di căn xa UICC Union for International Cancer Hội phòng chống ung thư Control quốc tế UTBMTBG Ung thư biểu mô tế bào gan VEGF Vascular endothelial growth factor Yếu tố phát triển tế bào nội mô mạch máu.

vii DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Các nguyên nhân ngoài thai kỳ gây tăng AFP. Nồng độ AFP theo từng nhóm kích thước u và giai đoạn u (TMN) .3: Độ nhạy và độ đặc hiệu của AFP-L3% và PIVKA-II theo nhóm AFP .4: Phân loại xơ gan qua thang điểm Child-Pugh .5: Phân giai đoạn TMN theo AJCC 7. Phân bố bệnh nhân theo nhóm tuổi. Tỷ lệ nhiễm viêm gan siêu vi ở nhóm nghiên cứu .3: Các triệu chứng lâm sàng trước điều trị .4: Các chỉ số xét nghiệm sinh hóa trước phẫu thuật.5: Các chất chỉ điểm khối u trước phẫu thuật .6: Đặc điểm khối u dựa trên hình ảnh học và khi phẫu thuật .7: Đặc điểm phẫu thuật .8: So sánh độ nhạy của AFP-L3% (5%, 10%, 15%) và PIVKA-II (40mAU/ml) với AFP (10ng/ml, 20ng/ml) trong chẩn đoán UTBMTBG .9: Mối liên quan giữa AFP-L3%, PIVKA-II với đặc điểm u .10: Vị trí tái phát và các phương pháp điều trị tái phát.

Diện tích dưới đường cong ROC của các chỉ số UTBMTBG.12: Đặc điểm lâm sàng - cận lâm sàng liên quan với tái phát sớm. Yếu tố nguy cơ liên quan đến tái phát. Yếu tố nguy cơ liên quan đến sống còn.15: Sự thay đổi của AFP-L3%, PIVKA-II trước/sau mổ 1 tháng. Tuổi và giới .2: Tình trạng nhiễm siêu vi B, C .3: So sánh các chất chỉ điểm UTBMTBG trước điều trị .4: So sánh các đặc điểm giải phẫu bệnh .5: Độ nhạy của AFP-L3%, PIVKA-II, AFP trong chẩn đoán.

Mối liên quan giữa AFP-L3% với đặc điểm khối u so với các tác giả khác. Mối liên quan giữa PIVKA-II với các đặc điểm ung thư so với các tác giả khác.8: Vị trí tái phát và điều trị. Ngưỡng AFP-L3% trong tiên lượng ở một số nghiên cứu. Ngưỡng PIVKA-II trong tiên lượng ở một số nghiên cứu.

ix DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1: Phân bố theo giới tính. : Đường cong ROC nồng độ trước mổ của các chất AFP, AFP- L3%, PIVKA-II với tái phát sớm. AFP-L3% trước phẫu thuật trong mối liên quan với thời gian sống không bệnh và sống còn toàn bộ. AFP-L3% sau phẫu thuật 1 tháng trong mối liên quan với thời gian sống không bệnh và sống còn toàn bộ.

Sự thay đổi của AFP-L3% trước và sau phẫu thuật 1 tháng trong mối liên quan với thời gian sống không bệnh và sống còn toàn bộ. PIVKA-II trước phẫu thuật trong mối liên quan với thời gian sống không bệnh và sống còn toàn bộ. PIVKA-II sau phẫu thuật 1 tháng trong mối liên quan với thời gian sống không bệnh và sống còn toàn bộ. Phối hợp bộ 3 AFP-L3%, PIVKA-II với AFP trước phẫu thuật trong tiên lượng sống không bệnh và sống còn toàn bộ .1: Sơ đồ xác định chẩn đoán của Bộ Y tế Việt Nam .2: Sơ đồ chẩn đoán UTBMTBG của Hội gan học Nhật Bản .3: Sơ đồ hướng dẫn điều trị của Bộ Y tế Việt Nam.

Sơ đồ thực hiện 3 mục tiêu trong nghiên cứu. xi DANH MỤC HÌNH Hình 1. Hình ảnh UTBMTBG trên siêu âm thang xám. Hình ảnh điển hình UTBMTBG qua chụp cắt lớp vi tính.

Hình ảnh PET-CT .4: Công thức hóa học của AFP-L3.5: Cơ chế hình thành PIVKA-II. Cơ chế hình thành UTBMTBG mới từ nốt tái tạo loạn sản. Hình minh họa di căn trong gan .8: Cắt gan theo giải phẫu (A-A’), không theo giải phẫu (B-B’) .1: Máy µTAS wako i30 dùng trong nghiên cứu. 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Ung thư biểu mô tế bào gan (UTBMTBG) là một trong những ung thư chiếm tỷ lệ cao, đứng hàng thứ 5 trong các loại ung thư và gây tử vong hàng thứ 3 trên thế giới1.

Theo Globocan 2020, trên thế giới ước tính hàng năm có khoảng 906.000 bệnh nhân mới và 830.000 bệnh nhân tử vong do ung thư gan, trong đó chủ yếu là UTBMTBG. Việt Nam, tương tự như những nước khu vực Đông Nam Á khác, là vùng dịch tễ của siêu vi viêm gan B, nên có tỷ lệ mắc UTBMTBG cao với tỷ lệ chuẩn hóa theo tuổi ở nam giới là 38/100.000 đứng hàng đầu và ở nữ giới là 9,8/100.000 đứng hàng thứ 5 sau ung thư vú, phổi, dạ dày và đại trực tràng2. Ước tính đến năm 2025 có thể có khoảng 25.000 bệnh nhân mới3. Mặc dù việc chẩn đoán và điều trị UTBMTBG đã đạt nhiều tiến bộ, nhưng vẫn còn những khó khăn trong theo dõi tiến triển và tiên lượng bệnh.

Một số nghiên cứu cho thấy, tỷ lệ sống còn toàn bộ và tái phát 5 năm sau phẫu thuật cắt gan lần lượt là 30%-50% và 70%-85%4. Vì vậy, việc theo dõi chặt chẽ nhằm phát hiện sớm các trường hợp có nguy cơ tái phát cao sau phẫu thuật cắt gan, để có hướng điều trị sớm và nhờ đó cải thiện tiên lượng sau phẫu thuật do UTBMTBG là một vấn đề quan trọng. Các phương tiện hình ảnh học, đặc biệt là chụp CLVT có cản quang hay CHT bụng có chất tương phản hiện vẫn được xem là tiêu chuẩn vàng trong việc chẩn đoán tái phát và định hướng điều trị sau phẫu thuật cắt gan5. Tuy nhiên, các phương tiện này không phải lúc nào, nơi nào cũng thực hiện dễ dàng và thường xuyên được vì đắt tiền và đòi hỏi trang thiết bị cùng kinh nghiệm của người đọc.

Ngoài ra còn có những tình huống mà hình ảnh học chỉ cho kết quả nghi ngờ ung thư tái phát mà không khẳng định được. Do đó, bên cạnh chẩn đoán hình ảnh,. 2 việc sử dụng các chất chỉ điểm khối u đặc hiệu hơn cho UTBMTBG có thể giúp tăng thêm khả năng chẩn đoán sớm bệnh tái phát, theo dõi đáp ứng điều trị và tiên lượng bệnh sau phẫu thuật.