Luận án tiến sĩ: Tình hình sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt trong bệnh glôcôm tại TP. Huế năm 2022

Bệnh glôcôm trong dân gian thường được gọi là bệnh thiên đầu thống hoặc bệnh cườm nước ở người cao tuổi. Đây là nhóm bệnh lý đặc trưng bởi sự thoái hóa tiến triển của sợi thần kinh thị giác. Tình trạng tăng áp lực nội nhãn thường là yếu tố nguy cơ chính. Bệnh chia thành hai hình thái cơ bản là glôcôm góc đóng và glôcôm góc mở. Hình thái góc đóng thường xuất hiện phổ biến ở người châu Á. Tên gọi bệnh thiên đầu thống bắt nguồn từ triệu chứng đau nhức nửa đầu dữ dội trong các cơn tăng nhãn áp cấp tính. Ngược lại, thể góc mở tiến triển hoàn toàn không có triệu chứng báo trước. Nhận biết các tên gọi giúp người dân dễ dàng tìm kiếm dịch vụ tư vấn y tế phù hợp.

Tuổi tác là yếu tố nguy cơ độc lập quan trọng nhất đối với sự phát triển của bệnh glôcôm. Người từ 40 tuổi trở lên có nguy cơ mắc bệnh cao gấp nhiều lần so với nhóm trẻ tuổi. Tiền sử gia đình có người mắc bệnh làm gia tăng đáng kể xác suất di truyền bệnh lý này. Các bệnh mạn tính toàn thân như đái tháo đường và tăng huyết áp cũng thúc đẩy quá trình tổn thương mạch máu võng mạc. Tật khúc xạ như viễn thị nặng hoặc cận thị nặng làm thay đổi cấu trúc tiền phòng mắt. Ngoài ra, việc tự ý lạm dụng thuốc nhỏ mắt chứa corticosteroid trong thời gian dài là nguyên nhân gây glôcôm thứ phát nguy hiểm. Những đối tượng có các yếu tố này cần được giám sát y tế chặt chẽ.

Bệnh glôcôm được mệnh danh là kẻ trộm thị lực thầm lặng do không gây đau đớn ở giai đoạn sớm. Tổn thương sợi thần kinh thị giác xảy ra từ từ và bắt đầu từ vùng ngoại vi của thị trường. Người mắc bệnh thường chỉ nhận ra suy giảm thị giác khi bệnh đã chuyển sang giai đoạn nặng. Điểm mù lan rộng dần từ rìa vào trung tâm tạo nên hiện tượng nhìn hình ống hẹp. Tế bào hạch võng mạc khi đã chết đi sẽ không thể tái tạo hay phục hồi trở lại. Mọi can thiệp y khoa muộn màng chỉ có thể giữ lại phần thị lực còn sót lại. Do đó, việc chờ đợi xuất hiện triệu chứng mờ mắt mới đi khám là sai lầm phổ biến dẫn đến mù lòa.

Tầm soát sớm mang lại cơ hội bảo tồn tối đa thị lực chức năng cho người bệnh. Khi phát hiện bệnh ở giai đoạn khởi phát, phác đồ điều trị thường đơn giản và ít tốn kém hơn. Bệnh nhân có thể kiểm soát tốt bệnh chỉ bằng việc dùng thuốc nhỏ mắt hàng ngày. Phát hiện sớm còn giúp giảm tỷ lệ phải phẫu thuật cấp cứu phức tạp do biến chứng glôcôm gây ra. Người bệnh duy trì được khả năng tự chủ trong sinh hoạt, giảm bớt gánh nặng chăm sóc cho gia đình và xã hội. Tầm soát diện rộng cũng nâng cao nhận thức cộng đồng về sự nguy hiểm của bệnh lý nhãn khoa mạn tính này. Đây là chiến lược y tế then chốt nhằm giảm tỷ lệ mù lòa có thể phòng ngừa được.

Khám mắt định kỳ là biện pháp chủ động và an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe thị giác người cao tuổi. Thói quen này giúp bác sĩ chuyên khoa phát hiện các biến đổi bất thường về cấu trúc đáy mắt. Nhiều trường hợp nhãn áp dao động thất thường chỉ có thể ghi nhận qua các lần khám định kỳ lặp lại. Bác sĩ chuyên khoa mắt sẽ thực hiện các đánh giá toàn diện từ thị lực, bán phần trước đến đáy mắt. Quy trình thăm khám bài bản loại bỏ nguy cơ bỏ sót bệnh lý thoái hóa thần kinh tiềm ẩn. Khám định kỳ cũng tạo cơ hội kiểm tra sự thích ứng của mắt đối với các yếu tố môi trường và lão hóa. Người dân cần coi việc khám mắt là nhu cầu chăm sóc sức khỏe thiết yếu hàng năm.

Các tổ chức nhãn khoa quốc tế đưa ra hướng dẫn cụ thể về lịch kiểm tra mắt cho từng lứa tuổi. Người từ 40 đến 54 tuổi nên thực hiện kiểm tra mắt toàn diện từ 2 đến 4 năm một lần. Nhóm người từ 55 đến 64 tuổi cần khám chuyên khoa định kỳ từ 1 đến 3 năm một lần. Đối với người trên 65 tuổi, việc kiểm tra mắt cần được tiến hành hàng năm hoặc mỗi 2 năm. Đặc biệt, người có tiền sử gia đình mắc glôcôm hoặc có bệnh đái tháo đường cần khám mỗi 6 đến 12 tháng. Tần suất khám phải được duy trì đều đặn ngay cả khi mắt cảm thấy bình thường và không đau nhức. Lịch theo dõi chặt chẽ giúp bảo toàn thị lực suốt đời.

Thao tác đo nhãn áp bằng nhãn áp kế Goldman được coi là tiêu chuẩn vàng trong đánh giá áp lực nội nhãn. Áp lực mắt bình thường dao động trong khoảng từ 10 đến 21 mmHg. Giá trị nhãn áp cao kéo dài gây áp lực cơ học phá hủy các sợi trục thần kinh tại đĩa thị. Bên cạnh đó, soi góc tiền phòng bằng kính Goldman hoặc kính 4 gương là bước thăm khám bắt buộc. Kỹ thuật này giúp quan sát trực tiếp vùng bè và phân loại chính xác hình thái góc đóng hay góc mở. Bác sĩ xác định mức độ nghẽn dòng thoát thủy dịch để lựa chọn hướng điều trị phù hợp. Hai phương pháp này bổ trợ cho nhau tạo nên bức tranh toàn diện về động học thủy dịch trong nhãn cầu.

Kỹ thuật đo thị trường kế tự động chuẩn hóa là phương tiện chủ lực giúp đánh giá tổn thương chức năng thị giác. Thiết bị đo lường độ nhạy cảm của từng điểm trên võng mạc đối với các kích thích ánh sáng khác nhau. Kết quả thị trường kế giúp lập bản đồ chi tiết các điểm mù và vùng khuyết thị trường của mắt. Các dạng tổn thương đặc trưng gồm có khuyết thị trường hình cung, ám điểm trung tâm hoặc co hẹp thị trường ngoại vi. Đo thị trường lặp lại theo thời gian cung cấp dữ liệu khách quan về tốc độ tiến triển của bệnh glôcôm. Đây là căn cứ quan trọng giúp bác sĩ quyết định điều chỉnh phác đồ hạ nhãn áp mục tiêu.

Công nghệ chụp cắt lớp võng mạc OCT là bước tiến vượt bậc trong chẩn đoán hình ảnh nhãn khoa hiện đại. Thiết bị sử dụng sóng ánh sáng để quét và tái tạo cấu trúc lớp sợi thần kinh quanh gai thị với độ phân giải micromet. Bác sĩ dễ dàng đo độ dày của lớp sợi thần kinh võng mạc và phức hợp tế bào hạch. Kỹ thuật này có khả năng phát hiện tổn thương cấu trúc trước khi thị trường xuất hiện điểm mù từ vài năm. Nhờ đó, bệnh nhân được điều trị bảo tồn từ rất sớm khi chức năng nhìn chưa suy giảm. Chụp OCT định kỳ còn giúp theo dõi định lượng sự mất đi của các sợi thần kinh theo từng mốc điều trị cụ thể.

Tỷ lệ tiếp cận dịch vụ khám mắt ở nhóm người trên 40 tuổi và có bệnh mạn tính vẫn còn rất khiêm tốn. Nghiên cứu tại thành phố Huế chỉ ra rằng phần lớn người dân chưa từng được đo nhãn áp trong đời. Tỷ lệ bệnh nhân glôcôm được chẩn đoán và quản lý hồ sơ bệnh án định kỳ chiếm tỷ lệ nhỏ. Nhiều người có nguy cơ cao chỉ đi khám khi có triệu chứng cấp tính như nhìn mờ kèm đau đầu dữ dội. Nhóm dân cư tại các vùng ven đô và nông thôn có tỷ lệ tiếp cận dịch vụ thấp hơn khu vực trung tâm. Việc thiếu các chương trình sàng lọc lưu động định kỳ làm gia tăng khoảng cách tiếp cận y tế của người cao tuổi.

Nhiều rào cản cản trở người dân tìm kiếm và sử dụng dịch vụ chăm sóc mắt chuyên khoa. Rào cản lớn nhất là tâm lý chủ quan, coi sự giảm sút thị lực là biểu hiện bình thường của quá trình lão hóa. Chi phí đi lại và chi phí dịch vụ khám chuyên sâu cũng là gánh nặng đối với người có thu nhập thấp. Thời gian chờ đợi kéo dài tại các bệnh viện tuyến trên gây tâm lý e ngại cho người cao tuổi. Bên cạnh đó, mạng lưới y tế cơ sở chưa đủ năng lực cung cấp dịch vụ khám mắt cơ bản tại địa phương. Sự thiếu hụt thông tin về địa điểm và danh mục kỹ thuật khám mắt cũng hạn chế quyết định đi khám của người dân.

Kiến thức của cộng đồng về mức độ nguy hiểm của bệnh glôcôm nhìn chung còn rất hạn chế. Phần lớn người dân nhầm lẫn bệnh glôcôm với bệnh đục thủy tinh thể có thể mổ sáng mắt trở lại. Nhiều người không biết rằng tổn thương thị giác do glôcôm là vĩnh viễn và không thể đảo ngược. Thái độ đối với việc kiểm tra mắt định kỳ chưa được chú trọng đúng mức trong thói quen chăm sóc sức khỏe. Hoạt động truyền thông giáo dục sức khỏe về bệnh mắt tại cộng đồng chưa diễn ra thường xuyên và sâu rộng. Cải thiện hiểu biết của người dân là yếu tố quyết định để thay đổi hành vi chủ động tìm kiếm dịch vụ khám mắt.

Thuốc nhỏ mắt hạ nhãn áp là lựa chọn điều trị đầu tay đối với hầu hết các trường hợp glôcôm góc mở. Các nhóm thuốc hoạt động theo cơ chế giảm sản xuất thủy dịch hoặc gia tăng thoát lưu thủy dịch ra ngoài. Thuốc nhóm tương tự prostaglandin, chẹn beta giao cảm và ức chế men carbonic anhydrase thường được sử dụng phổ biến. Bệnh nhân cần sử dụng thuốc đều đặn đúng liều lượng và đúng khung giờ hàng ngày. Việc tra thuốc đúng kỹ thuật giúp thuốc ngấm sâu vào tiền phòng và hạn chế tác dụng phụ toàn thân. Ngừng thuốc đột ngột có thể khiến nhãn áp bùng phát trở lại gây tổn thương thần kinh thị giác nghiêm trọng.

Can thiệp laser và phẫu thuật được chỉ định khi điều trị nội khoa không đạt hiệu quả hoặc ở glôcôm góc đóng. Kỹ thuật tạo hình chân mống mắt bằng laser YAG giúp giải phóng nghẽn đồng tử trong glôcôm góc đóng cấp và mạn. Phương pháp laser tạo hình vùng bè chọn lọc giúp tăng thoát lưu thủy dịch cho bệnh nhân góc mở. Khi nhãn áp vẫn không kiểm soát được, phẫu thuật cắt bè củng mạc hoặc đặt van dẫn lưu tiền phòng sẽ được tiến hành. Phẫu thuật tạo ra một đường thoát mới giúp hạ nhãn áp bền vững và an toàn. Tuy nhiên, phẫu thuật không giúp phục hồi thị lực đã mất mà chỉ nhằm ngăn chặn bệnh tiến triển xấu đi.

Tuân thủ điều trị là yếu tố quyết định sự thành bại trong công tác quản lý bệnh glôcôm suốt đời. Nhiều bệnh nhân tự ý bỏ thuốc hoặc nhỏ thuốc ngắt quãng khi cảm thấy mắt không có triệu chứng khó chịu. Thói quen này khiến nhãn áp dao động liên tục, âm thầm phá hủy các sợi thần kinh còn lại. Tác dụng phụ tại chỗ như khô mắt, đỏ mắt hoặc ngứa rát cũng là lý do khiến bệnh nhân ngừng dùng thuốc. Bác sĩ cần tư vấn cặn kẽ để bệnh nhân hiểu rõ tầm quan trọng của việc duy trì thuốc liên tục. Bệnh nhân tuyệt đối không được tự ý đổi loại thuốc hoặc ngừng điều trị khi chưa có chỉ định chuyên môn.

Truyền thông giáo dục sức khỏe tại cơ sở là công cụ then chốt nhằm thay đổi nhận thức và hành vi của người dân. Cần phát triển các tài liệu truyền thông trực quan, dễ hiểu như tờ rơi, áp phích và loa phát thanh phường xã. Nội dung truyền thông tập trung nhấn mạnh nguy cơ mù lòa của bệnh thiên đầu thống và lợi ích của khám mắt sớm. Các buổi sinh hoạt chuyên đề tại câu lạc bộ người cao tuổi mang lại hiệu ứng lan tỏa tích cực. Việc ứng dụng mạng xã hội và tin nhắn nhắc nhở giúp người bệnh nhớ lịch tái khám định kỳ. Thay đổi nhận thức giúp người dân chủ động tìm đến các cơ sở y tế khi chưa có triệu chứng muộn.

Tăng cường năng lực chuyên môn cho cán bộ y tế tuyến quận huyện và trạm y tế xã phường là giải pháp then chốt. Cần tổ chức các khóa tập huấn định kỳ về kỹ năng đo nhãn áp, soi đáy mắt và nhận biết dấu hiệu nghi ngờ glôcôm. Trang bị đầy đủ các dụng cụ cơ bản như đèn soi đáy mắt trực tiếp và nhãn áp kế Schiotz cho tuyến cơ sở. Cán bộ y tế được đào tạo bài bản sẽ sàng lọc chính xác các đối tượng có nguy cơ cao trong cộng đồng. Tuyến cơ sở giữ vai trò là trạm gác phát hiện sớm và chuyển tuyến kịp thời lên bệnh viện chuyên khoa. Điều này giúp giảm tải cho tuyến trên và nâng cao hiệu quả điều trị toàn hệ thống.

Mạng lưới chuyển tuyến hai chiều giữa bệnh viện chuyên khoa mắt và y tế cơ sở cần được hoàn thiện chặt chẽ. Sau khi được chẩn đoán và thiết lập nhãn áp đích tại tuyến trên, người bệnh có thể tái khám định kỳ tại tuyến dưới. Hồ sơ sức khỏe điện tử giúp đồng bộ dữ liệu thị trường và hình ảnh OCT giữa các cơ sở y tế. Sự gắn kết này giúp bệnh nhân dễ dàng nhận thuốc nhỏ mắt hạ nhãn áp định kỳ gần nơi cư trú. Việc quản lý bệnh nhân mạn tính tại địa phương giúp tiết kiệm chi phí đi lại và nâng cao tỷ lệ tuân thủ điều trị. Đây là mô hình chăm sóc mắt bền vững và thích ứng tốt với tốc độ già hóa dân số hiện nay.