Luận án tiến sĩ: Gia đình Đồng bằng sông Hồng trong xây dựng NTM - Nguyễn Thị Minh Huệ

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ MINH HUỆ GIA ĐÌNH VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC HÀ NỘI - 2019 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ MINH HUỆ GIA ĐÌNH VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC Mã số: 62 22 03 08 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PGS,TS Bùi Thị Ngọc Lan 2. TS Nguyễn Thị Hà HÀ NỘI - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định.

Tác giả luận án Nguyễn Thị Minh Huệ MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 7 1. Các công trình nghiên cứu về gia đình, vai trò của gia đình, gia đình vùng đồng bằng sông Hồng 7 1. Các công trình nghiên cứu về nông thôn, xây dựng nông thôn mới và xây dựng nông thôn mới vùng đồng bằng sông Hồng 14 1. Những giá trị tham khảo từ các công trình có liên quan và những nội dung luận án cần tập trung nghiên cứu 23 CHƯƠNG 2: GIA ĐÌNH VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG 27 2.

Một số vấn đề lý luận về xây dựng nông thôn mới và về vai trò của gia đình trong xây dựng nông thôn mới 27 2. Những yếu tố tác động đến vai trò của gia đình vùng đồng bằng sông Hồng trong xây dựng nông thôn mới 48 CHƯƠNG 3: VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 64 3. Thực trạng thực hiện vai trò của gia đình vùng đồng bằng sông Hồng trong xây dựng nông thôn mới hiện nay và nguyên nhân 64 3. Những vấn đề đặt ra trong thực hiện vai trò của gia đình vùng đồng bằng sông Hồng trong xây dựng nông thôn mới hiện nay 104 CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI HIỆN NAY 113 4.

Quan điểm cơ bản nhằm phát huy vai trò của gia đình vùng đồng bằng sông Hồng trong xây dựng nông thôn mới hiện nay 113 4. Giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò của gia đình vùng đồng bằng sông Hồng trong xây dựng nông thôn mới hiện nay 118 KẾT LUẬN 146 MỘT SỐ KIẾN NGHỊ 149 DANH MỤC BÀI VIẾT ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC 165 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CNH, HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa ĐBSH : Đồng bằng sông Hồng NTM : Nông thôn mới NXB : Nhà xuất bản UBND : Ủy ban nhân dân DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 3. Cơ cấu hộ gia đình phân theo nguồn thu nhập chính vùng đồng bằng sông Hồng 73 Bảng 3. Tỷ lệ lao động từ 15 tuổi trở lên đang làm việc trong nền kinh tế đã qua đào tạo phân theo địa phương 77 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Trang Biểu đồ 2.

Cơ cấu nghề nghiệp chính của hộ gia đình vùng đồng bằng sông Hồng 53 Biểu đồ 3. Tỷ lệ gia đình vùng đồng bằng sông Hồng đóng góp xây dựng hạ tầng giao thông, thủy lợi, điện 65 Biểu đồ 3. Tỷ lệ gia đình vùng đồng bằng sông Hồng đóng góp xây dựng hạ tầng văn hóa, giáo dục đào tạo, chợ, thông tin truyền thông, y tế, trụ sở, nhà ở cư dân 67 Biểu đồ 3. Cơ cấu hộ vùng đồng bằng sông Hồng qua 3 kỳ Tổng điều tra 71 Biểu đồ 3.

Thu nhập bình quân đầu người của các hộ gia đình từ 2005 - 2010 và từ 2010 đến nay 73 Biểu đồ 3. Thể hiện tổng hợp ý kiến của gia đình vùng đồng bằng sông Hồng đánh giá về vai trò của gia đình trong giáo dục con cái theo các nội dung 81 Biểu đồ 3. Tổng hợp ý kiến của gia đình vùng đồng bằng sông Hồng đánh giá chủ thể tham gia vào xây dựng nông thôn mới 87 Biều đồ 3. Tỷ lệ đánh giá mức độ gia đình tham gia góp ý, xây dựng kế hoạch, chương trình, quy định,.

của địa phương 89 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Gia đình là hạt nhân của xã hội, là nơi sản sinh nuôi dưỡng con người, vì vậy, gia đình có vị trí, vai trò quan trọng không chỉ đối với sự phát triển của mỗi cá nhân mà cả đối với xã hội được thể hiện trong việc thực hiện các chức năng kinh tế, xã hội, giữ gìn và chuyển giao các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Ở giai đoạn nào, gia đình cũng là động lực thúc đẩy sự phát triển xã hội. Gia đình là gốc của nước, vì vậy sự phát triển của gia đình sẽ tác động trực tiếp tới sự phát triển bền vững của đất nước.

Nhận thức rõ vai trò và tầm quan trọng của gia đình, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản khẳng định vị trí, vai trò, tầm quan trọng của gia đình đối với sự phát triển của đất nước. Văn kiện Đại hội XI của Đảng Cộng sản Việt Nam đã chỉ rõ: “Gia đình là môi trường quan trọng, trực tiếp giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách” [31, tr.76-77]; đến Đại hội XII, Đảng ta tiếp tục nhấn mạnh “Thực hiện chiến lược phát triển gia đình Việt Nam. Phát huy giá trị truyền thống tốt đẹp, xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh” [33, tr. Quán triệt quan điểm trên, thực hiện vai trò của gia đình được trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) nông nghiệp, nông thôn càng trở nên cấp thiết, biểu hiện nổi bật là trong triển khai “Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới”.

Xây dựng nông thôn mới (NTM) là chương trình lớn của quốc gia góp phần hiện thực hóa mục tiêu phấn đấu tới năm 2030 Việt Nam trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Để thực hiện thắng lợi các mục tiêu trước mắt và lâu dài nêu trên, cùng với các nhân tố đóng góp vào thành công của Chương trình thì gia đình có vai trò rất quan trọng, trực tiếp góp phần vào tiến độ, chất lượng chương trình xây dựng NTM hiện nay. Gia đình vùng đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) có thể nói là mô hình kiểu mẫu của gia đình nông thôn Việt Nam. Do vậy, nghiên cứu vai trò của gia đình 2 nông thôn trong xây dựng nông thôn mới Việt Nam, không thể không nghiên cứu vai trò của gia đình vùng ĐBSH.

Là một trong những vùng trọng điểm, đi đầu trong phong trào xây dựng NTM ở miền Bắc nước ta, ngay sau khi phong trào xây dựng NTM được phát động, vùng ĐBSH được triển khai một cách mạnh mẽ, quyết liệt và đạt được nhiều kết quả, đã khơi dậy tiềm năng to lớn trong gia đình nông thôn vùng ĐBSH, gia đình đã và đang góp sức người, sức của để nỗ lực thực hiện thắng lợi chương trình xây dựng NTM của địa phương. Tuy nhiên, việc thực hiện vai trò của gia đình trong xây dựng NTM vùng ĐBSH hiện còn gặp nhiều khó khăn, lúng túng, bất cập từ nhiều góc độ. Bản thân gia đình cũng chịu nhiều tác động như quá trình CNH, HĐH; đô thị hóa; kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa khiến cho nó cũng biến đổi theo cả chiều hướng tích cực và tiêu cực. Đặc biệt, trong việc thực hiện các chức năng của gia đình khi tham gia vào các hoạt động chung của xã hội, trong đó có Chương trình xây dựng NTM.

Mặt khác, cũng cần thấy rằng việc thực hiện xây dựng NTM còn mang tính phong trào, hình thức, chạy theo thành tích nên cũng có tình trạng huy động quá sức sự đóng góp của gia đình vùng ĐBSH; NTM được xây dựng chưa đáp ứng được nhu cầu thực tiễn của gia đình vùng ĐBSH, chưa lấy mục tiêu nâng cao đời sống cho gia đình nông thôn làm cốt lõi để thực hiện. Những hạn chế này thực sự trở thành rào cản làm cho chủ thể gia đình vùng ĐBSH chưa được phát huy tối đa và hiệu quả trong xây dựng NTM. Từ thực tiễn cấp thiết đó đặt ra yêu cầu nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn nhằm đưa ra giải pháp khắc phục những mâu thuẫn cản trở quá trình gia đình vùng ĐBSH thực hiện vai trò trong xây dựng NTM, tạo sự cân bằng và phát triển bền vững của nông nghiệp, nông thôn của vùng nói riêng và của Việt Nam nói chung. Đề tài “Gia đình vùng đồng bằng sông Hồng trong xây dựng nông thôn mới hiện nay” mà nghiên cứu sinh lựa chọn góp phần đáp ứng yêu cầu đặt ra về phát huy vai trò gia đình trong phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu của luận án Trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về gia đình và vai trò gia đình vùng ĐBSH trong xây dựng NTM, từ đó luận án đề xuất những quan điểm, giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò của gia đình vùng ĐBSH trong xây dựng NTM. Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án Để đạt được mục đích trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ chủ yếu sau: - Đánh giá tổng quan các công trình nghiên cứu về gia đình, xây dựng NTM và vai trò của gia đình trong xây dựng NTM. - Luận giải những vấn đề lý luận chung về nông thôn, xây dựng nông thôn mới; gia đình và vai trò của gia đình trong xây dựng NTM; làm rõ những yếu tố tác động đến gia đình vùng ĐBSH trong xây dựng NTM hiện nay.

- Làm rõ thực trạng và những vấn đề đặt ra đối với việc thực hiện vai trò của gia đình vùng ĐBSH trong xây dựng NTM. - Đề xuất quan điểm và giải pháp chủ yếu nhằm phát huy vai trò của gia đình vùng ĐBSH trong xây dựng NTM. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là gia đình vùng ĐBSH cụ thể là gia đình sinh sống ở nông thôn vùng ĐBSH và vai trò của họ trong xây dựng NTM hiện nay.