Luận án tiến sĩ Biến đổi không gian làng ven đô - Nghiên cứu trường hợp làng Kim Âu và khu đô thị mới Đặng Xá, Gia Lâm, Hà Nội (2021)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HOÁ THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HOÁ NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Lê Việt Liên BIẾN ĐỔI KHÔNG GIAN LÀNG VEN ĐÔ TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA (NGHIÊN CỨU TRƢỜNG HỢP LÀNG KIM ÂU VÀKHU ĐÔ THỊ MỚI ĐẶNG XÁ, GIA LÂM, HÀ NỘI) LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HOÁ HỌC Hà Nội – 2021 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HOÁ THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HOÁ NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Lê Việt Liên BIẾN ĐỔI KHÔNG GIAN LÀNG VEN ĐÔ TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA (NGHIÊN CỨU TRƢỜNG HỢP LÀNG KIM ÂU VÀ KHU ĐÔ THỊ MỚI ĐẶNG XÁ, GIA LÂM, HÀ NỘI) Chuyên ngành: Văn hoá học Mã số: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HOÁ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. Nguyễn Thị Bích Hà Hà Nội – 2021 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ Biến đổi không gian làng ven đô trong quá trình đô thị hóa (Nghiên cứu trường hợp làng Kim Âu và Khu đô thị mới Đặng Xá,Gia Lâm, Hà Nội)là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Mọi tài liệu, số liệu trích dẫn, tham khảo đều trích nguồn rõ ràng, đúng quy định. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này.

Nghiên cứu sinh Lê Việt Liên luan an ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. i DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. iv MỞ ĐẦU .1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Nghiên cứu cơ bản về văn hóa làng .Nghiên cứu về biến đổi không gian làng ven đô. Nghiên cứu về Khu đô thị mới .1 Các quan niệm về không gian, không gian làng ven đô, biến đổi không gian làng ven đô, tƣơng tác xã hội. Lý thuyết kiến tạo không gian của Henri Lefebvre. Một số khái niệm liên quan khác .50 Chƣơng 2: KHÔNG GIAN LÀNG KIM ÂU TRUYỀN THỐNGVÀ QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA DIỄN RA TẠI LÀNG.

Không gian làng theo chiều thời gian .Chính sách mở rộng thành phố và việc xây dựng các Khu đô thị mới .Quá trình hình thành KĐTM Đặng Xá tại làng Kim Âu .76 Chƣơng 3: KHÔNG GIAN LÀNG TRONG SỰ TƢƠNG TÁCVỚI KHU ĐÔ THỊ MỚI. Không gian cảnh quan gắn với hoạt động sản xuất nông nghiệp, sinh hoạt và cƣ trú. Tái tạo không gian thiêng của làng trong bối cảnh mới. Sáng tạo truyền thống trong không gian di tích.

Không gian lễ hội tại di tích và sự ảnh hƣởng, tƣơng tác của nó đến cƣ dân khu đô thị .Từ làng ra phố và từ phố về làng: Hành trình “con lắc đơn”của ngƣời dân trong bối cảnh không gian sinh kế mới. Ngƣời nông dân cũ, ngƣời tiểu thƣơng mới. Đa dạng hóa công việc trong không gian mới: Câu chuyện của những ngƣời trẻ .114 luan an iii Tiểu kết .120 Chƣơng 4: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TỪ QUÁ TRÌNH TƢƠNG TÁCKHÔNG GIAN LÀNG VEN ĐÔ VÀ KHU ĐÔ THỊ MỚI .Nhìn nhận lại trƣờng hợp nghiên cứu với vấn đề lý thuyết đặt ra. Những vấn đề đặt ra thông qua trƣờng hợp nghiên cứu.

Chủ thể tự quyết trong các không gian tƣơng tác .Mối liên hệ tƣơng tác giữa làng và khu đô thị mới trong không gian vùng ven đô. Những thách thức và cơ hội tại không gian vùng ven đô .159 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ.163 TÀI LIỆU THAM KHẢO .177 luan an iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ GS Giáo sƣ H Hà Nội HCM Hồ Chí Minh KĐT Khu đô thị KĐTM Khu đô thị mới NCS Nghiên cứu sinh NXB Nhà xuất bản QĐ Quyết định tr trang UB Ủy ban luan an 1 MỞ ĐẦU “Không một thứ ƣu điểm, nhƣợc điểm nào của sự vật hiện tƣợng lại không trở nên rõ ràng một khi đã đƣợc đặt trong hoàn cảnh cụ thể về thời gian và không gian. Lý do chọn đề tài Làng Việt là một đối tƣợng quen thuộc trong nghiên cứu khoa học xã hội. “Quen mà lạ, lạ mà quen”, dƣờng nhƣ có bao nhiêu công trình nghiên cứu về làng là có bấy nhiêu sự mới mẻ bởi tính đa dạng, linh hoạt của từng làng qua mỗi giai đoạn phát triển.

Vì thế, nghiên cứu về làng luôn “bỏ ngỏ”, luôn là một lời mời chào hấp dẫn cho giới nghiên cứu dƣới các góc độ khác nhau. Các nghiên cứu nói chung về làng thƣờng tiếp cận theo hƣớng lịch sử (mang tính thời gian) với những đặc trƣng làng qua các thời kì, nhằm chỉ ra những đặc điểm truyền thống của làng, những vấn đề của làng hiện nay so với truyền thống. Tuy nhiên theo Chris Barker [3] thì kể từ những năm 1970 thì mối quan tâm đến không gian và địa điểm ngày càng trở nên rõ nét. Điều này khác với trƣớc kia khi mà các nghiên cứu chỉ quan tâm đến thời gian, coi nó nhƣ một lĩnh vực chuyển động của sự thay đổi xã hội và không gian bị coi là đã chết, cố định và không chuyển động.

Trong bối cảnh mới, thuật ngữ “Spatial turn” (biến đổi không gian, chuyển đổi không gian) trong khoa học xã hội nhân văn đƣợc hiểu ở khía cạnh bản thể luận và nhận thức luận, do đó nó vƣợt lên trên những hiểu biết về không gian thông thƣờng nhƣ trong kiến trúc và địa lý. Trong sự chuyển đổi, biến đổi của không gian dẫn đến chuyển đổi, biến đổi xã hội. Không gian đi cùng chiều với thời gian và hoạt động của con ngƣời đƣợc phân bố trong không gian là nền tảng cho việc phân tích về đời sống xã hội và văn hóa. “Biến đổi không gian” đƣợc coi là một trong luan an 2 những xu hƣớng phát triển đƣơng đại của các lý thuyết xã hội, và nó phát triển theo hai hƣớng.

Một mặt, các nhà lý thuyết xã hội hiện đại, bao gồm Giddens, Boudieu và Lefebvre… đang xem xét trong khuôn khổ hiện đại tầm quan trọng của các mối tƣơng tác giữa không gian và xã hội để nghiên cứu các cấu trúc xã hội và các quá trình xã hội; mặt khác, một số nhà lý thuyết xã hội hậu hiện đại đang sử dụng các khái niệm địa lý và phép ẩn dụ để hiểu thế giới xã hội ngày càng phức tạp và khác biệt này. Trong đề tài luận án này, NCS tìm hiểu lý thuyết này ở hƣớng thứ nhất trong khuôn khổ xem xét “biến đổi không gian” theo quan điểm của Henri Lefebrve. Làng ven đô là một không gian năng động hội tụ đầy đủ những đặc điểm của bối cảnh giao động giữa nông thôn và thành thị, là nơi chứng kiến sâu đậm nhất của các quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng nhƣ là toàn cầu hóa. Đó là một không gian văn hóa xã hội đƣợc “kiến tạo”, đƣợc “sản xuất” bởi các mối quan hệ giữa con ngƣời với con ngƣời trong những mạng lƣới xã hội đan cài phức hợp.

Ở nhiều làng ven đô hiện nay xuất hiện thêm một thực thể mới, đó là các khu đô thị mới. Khu đô thị mới là chủ đề rất quan trọng trong quá trình đô thị hóa. Tại vùng ven đô, nó là một thực thể mới, chiếm hữu và làm biến đổi không những không gian vật chất, địa lý mà còn là không gian của đời sống xã hội của con ngƣời nơi đây. Ở luận án này, NCSthực hiện nghiên cứu của mình ở một làng ven đô dƣới góc độ không gian chuyển đổi.

Không gian làng ven đô đƣợc tìm hiểu ở đây là làng Kim Âu và khu đô thị mới Đặng Xá thuộc xã Đặng Xá, huyện Gia Lâm, Hà Nội. Sự lựa chọn này mang tính cá nhân vì khu vực này là nơi NCS sinh sống. Qua sự tƣơng tác giữa 2 thực thể này trong 1 quần thể không gian làng ven đô, NCS hƣớng tới tìm hiểu các thực hành trong đời sống của ngƣời dân làng trong bối cảnh mới. Làng Kim Âu là một làng ven đô thuộc xã Đặng Xá, huyện Gia Lâm, luan an 3 Hà Nội.

Cũng nhƣ bao làng quê khác, làng cũng đang trong quá trình chuyển mình dƣới tác động của đô thị hóa một cách sâu sắc. Và một biểu hiện rõ nét của quá trình đô thị hóa là việc xây dựng các Khu đô thị mới ở ven đô. Đây là chủ trƣơng mở rộng quy hoạch xây dựng của nhà nƣớc, giải quyết tình trạngthiếu hụt nhà ở nội đô. Làng Kim Âu nằm trong diện qui hoạch phần lớn đất đai để xây dựng Khu đô thị mới Đặng Xá.

Trên thực tế, Khu đô thị mới Đặng Xá có mối quan hệ tƣơng tác ở các mức độ khác nhau trên các mặt kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa với địa bàn cũ. Và ngƣời dân ở mảnh đất cũ luôn có những chiến lƣợc ứng phó dù chủ động hay bị độngtrong những không gian của mình với bối cảnh mới diễn ra.Sự phát triển của các Khu đô thị mới bên cạnh các làng xóm đã kiến tạo ra một “không gian chung” mới tồn tại bên cạnh “không gian bản địa” mà con ngƣời là chủ thể theo nhƣ Terry Mc. Gee, nhà nghiên cứu đô thị học nhận xét [75, tr. Chính vì vậy, NCS đã chọn đề tài Biến đổi không gian làng ven đô trong quá trình đô thị hóa (Nghiên cứu trường hợp làng Kim Âu và Khu đô thị mới Đặng Xá, Gia Lâm, Hà Nội) cho luận án của mình.

Sự biến đổi không gian làng quê chịu ảnh hƣởng tác động của nhiều chiều cạnh kinh tế-chính trị- văn hóa khác nhau. Tuy nhiên trong khuôn khổ của luận án này, NCS chọn một biểu hiện rõ nét của quá trình đô thị hóa nơi làng quê này chính là sự xuất hiện của Khu đô thị mới Đặng Xá, một thực thể chiếm lĩnh phần lớn không gian địa lý cũ của làng, để tìm hiểu, quan sát, phân tích về sự biến đổi một số không gian làng trong bối cảnh mới. Không gian mà NCS lựa chọn làcác không gian gắn với hoạt động sản xuất nông nghiệp cũng nhƣ nơi sinh hoạt cƣ trú hàng ngày, không gian gắn với hoạt động sinh kế và không gian sinh hoạt tôn giáo tín ngƣỡng.Đây không phải hoàn toàn là những không gian mang tính địa lý thuộc về làng mà là những không gian văn hóa mang tính chất giao thoa, tƣơng tác với Khu đô thị mới của ngƣời dân làng thực hành trong đó. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Luận án áp dụng các khái niệm, lý thuyết, phƣơng pháp nghiên cứu để nhận diện những thực hành văn hóa của ngƣời dân làng Kim Âu trong những không gian tƣơng tác với Khu đô thị mới Đặng Xá.