Luận án toàn văn tiểu thuyết Nhất Linh hiện thực hóa chủ trương canh tân văn hóa văn học của Tự Lực Văn Đoàn - Đại học Vinh

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS. TS Phan Huy Dũng. Những số liệu sử dụng trong luận án là trung thực. Các kết quả rút ra từ công trình nghiên cứu chưa từng được công bố.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này. Nghệ An, ngày…. tháng năm 2022 Tác giả Nguyễn Thị Hoàng Mai LỜI CẢM ƠN Được sự hướng dẫn và giúp đỡ tận tình của các nhà khoa học, tôi đã hoàn thành luận án. Tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình đến PGS.TS Phan Huy Dũng - giảng viên trường Đại học Vinh.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các nhà khoa học thuộc bộ môn Văn học Việt Nam, Phòng Đào tạo Sau Đại học Trường Đại học Vinh, Trường Phổ thông Năng khiếu - Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh cùng bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành luận án. Xin trân trọng cảm ơn! Nghệ An, ngày …. tháng năm 2022 Tác giả luận án Nguyễn Thị Hoàng Mai MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC MỞ ĐẦU. CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

Tiền đề lý luận và các khái niệm cơ sở của luận án. Lý luận về tiểu thuyết. Lý luận về mối quan hệ giữa văn học và văn hóa. Lý luận về sự canh tân văn học.

Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết Nhất Linh. Nghiên cứu quan niệm của Nhất Linh về tiểu thuyết. Nghiên cứu chung về vị trí và đặc điểm của tiểu thuyết Nhất Linh. Nghiên cứu về hiện thực hóa chủ trương canh tân văn hóa văn học của Tự lực văn đoàn trong tiểu thuyết Nhất Linh.38 Tiểu kết chương 1.

KHÁI QUÁT VỀ CHỦ TRƯƠNG CANH TÂN VĂN HÓA, VĂN HỌC CỦA TỰ LỰC VĂN ĐOÀN. Những nhân tố cơ bản thúc đẩy sự ra đời của Tự lực văn đoàn. Nhu cầu canh tân đất nước trong bối cảnh tiếp xúc văn hoá Đông - Tây. Những thành tựu đầu tiên của quá trình hiện đại hóa.

Tài năng tổ chức và khát vọng đóng góp về văn hóa của Nhất Linh. Tôn chỉ và chương trình hoạt động thực tế của Tự lực văn đoàn. Tôn chỉ hoạt động của Tự lực văn đoàn. Chương trình hoạt động thực tế.

Ưu thế và vai trò của tiểu thuyết trong việc hiện thực hoá chủ trương canh tân văn hoá, văn học của Tự lực văn đoàn. Vị trí của tiểu thuyết trong hoạt động sáng tác của các nhà văn Tự lực văn đoàn. Những nội dung chính của việc hiện thực hóa chủ trương canh tân văn hóa, đổi mới văn học của Tự lực văn đoàn mà tiểu thuyết đảm nhiệm. Vai trò của tiểu thuyết so với các thể loại khác trong việc thực hiện tôn chỉ hoạt động của Tự Lực văn đoàn.68 Tiểu kết chương 2.

NHỮNG VẤN ĐỀ LỚN CỦA NHIỆM VỤ CANH TÂN VĂN HÓA, VĂN HỌC ĐƯỢC THỂ HIỆN TRONG TIỂU THUYẾT NHẤT LINH. Truyền bá những yếu tố tích cực của văn minh Thái Tây. Khẳng định cái tôi cá nhân. Coi trọng tinh thần dân chủ.

Xây dựng ý thức cộng đồng. Thực hiện việc tổng hợp văn hoá hướng tới tinh thần hiện đại. Đả phá thiết chế hủ bại và trân trọng những giá trị truyền thống tốt đẹp. Cổ vũ con người cá nhân và cảnh báo những hệ lụy của nổi loạn cực đoan.

Phác thảo một mô hình tổ chức xã hội văn minh. Xây dựng mô hình tiểu thuyết hiện đại và ngôn ngữ văn học chuẩn mực. Định dạng tiểu thuyết hiện đại và làm sáng tỏ các yêu cầu của nó. Xác lập tính khách quan của người trần thuật trong tiểu thuyết.

Xây dựng nguyên tắc vận dụng ngôn ngữ trong sáng tác văn học.108 Tiểu kết chương 3. HỆ QUẢ VIỆC HIỆN THỰC HÓA CHỦ TRƯƠNG CANH TÂN VĂN HÓA, VĂN HỌC CỦA TỰ LỰC VĂN ĐOÀN TRONG NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT NHẤT LINH. Khám phá những xung đột nghệ thuật mới. Những xung đột nghệ thuật phổ biến trong tiểu thuyết giai đoạn trước.

Xung đột gia đình - loại xung đột đánh dấu bước chuyển của thời đại. Xung đột cá nhân - xã hội và xung đột trong con người không trùng khít với chính mình. Xây dựng những hình tượng nhân vật mới. Hình tượng nhân vật nổi loạn.

Hình tượng con người phụng sự lí tưởng. Hình tượng “Con người thất bại”. Hình thành ngôn ngữ tiểu thuyết mới. Đa dạng hóa các bè ngôn ngữ.

Ngôn ngữ tạo hình. Ngôn ngữ thể hiện nội tâm. 145 Tiểu kết chương 4. 151 DANH MUC CÁC CÔNG TRINH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.154 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Lý do chọn đề tài 1. Tự lực văn đoàn là một trong những đoàn thể văn học mang tính chất chuyên nghiệp nhất về tổ chức, tôn chỉ mục đích, kế hoạch hoạt động… trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại mà tầm ảnh hưởng của nó đã vượt ra khỏi phạm vi văn học, bao trùm cả các lĩnh vực văn hóa - chính trị - xã hội. Với việc sáng lập Tự lực văn đoàn, Nhất Linh là một trong những người đã có ảnh hưởng tích cực đến sự lựa chọn đường hướng phát triển của văn học, nhất là tiểu thuyết - một vấn đề không kém phần nóng bỏng, bức thiết so với nhiều vấn đề xã hội khác. Về các đối tượng này, hiện đã có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu, tuy nhiên, trên cơ sở những tư liệu được công bố gần đây, việc nhìn nhận toàn diện những đóng góp của Tự lực văn đoàn và của Nhất Linh vẫn còn là một đề tài mở.

Việc định vị và đánh giá lại tầm vóc đích thực Tự lực văn đoàn cũng như vị chủ soái của nó đã diễn ra mạnh mẽ từ giữa thập niên 80 của thế kỷ XX. Tuy nhiên, do sự phức tạp của thời thế và của bản thân con người Nhất Linh, bức tranh nghiên cứu về các đối tượng này vẫn còn nhiều khoảng trống cần được lấp đầy. Ngày hôm nay, hoàn cảnh cho phép tiếp xúc thuận lợi hơn với các tư liệu gốc, cùng với không khí cởi mở và thái độ khách quan trong nhìn nhận những hiện tượng văn học, chúng tôi muốn một lần nữa phục dựng chân dung Nhất Linh không chỉ với tư cách là một nhà văn mà còn là một nhà khai dân trí, thức tỉnh ý thức cá nhân và tự do ở con người không chỉ bằng hoạt động xã hội năng nổ mà bằng những sáng tác văn chương có phẩm chất nghệ thuật rất cao. Trong sự nghiệp của Nhất Linh, tiểu thuyết là bộ phận di sản có giá trị nhất, vì thế đây cũng là thể loại được nghiên cứu nhiều hơn cả.

Tuy nhiên, số lượng công trình nghiên cứu chuyên biệt về khát vọng khởi cuộc canh tân văn hóa của Tự lực văn đoàn nói chung và của Nhất Linh nói riêng, thông qua sáng tác văn học, nhất là tiểu thuyết, còn khá hiếm hoi và chưa đạt mức bề thế. Lâu nay, nghiên cứu về Nhất Linh, người ta quan tâm nhiều đến những nội dung xã hội và con người được khám phá, thể hiện trong các tiểu thuyết của ông, những đóng góp của ông cho sự hình thành và phát 2 triển của tiểu thuyết hiện đại chứ chưa thật sự chú ý đánh giá toàn diện vai trò và những đóng góp của Nhất Linh ở điểm giao thoa giữa văn hóa và văn học trong một bối cảnh phát triển đặc biệt của đất nước. Với đề tài Tiểu thuyết Nhất Linh với việc hiện thực hóa chủ trương canh tân văn hóa, văn học của Tự lực văn đoàn, chúng tôi muốn góp phần giải quyết vấn đề trên từ cách tiếp cận liên ngành đối với đối tượng nghiên cứu. Trong tư cách là tiểu thuyết gia, một trong những đóng góp lớn nhất của Nhất Linh là đã gợi mở một hướng đi, dự báo một hướng phát triển cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.

Mô hình tiểu thuyết của ông đáng được khảo sát và đánh giá lại để chúng ta nhìn nhận đúng về vai trò của nó trong một bối cảnh hiện đại hóa văn học có tính đặc thù. Chính mô hình này đã góp phần tạo nên điểm tựa vững chắc cho những chặng đường phát triển sau này của tiểu thuyết nước nhà. Đó là những lý do thúc đẩy chúng tôi nghiên cứu đề tài Tiểu thuyết Nhất Linh với việc hiện thực hóa chủ trương canh tân văn hóa, văn học của Tự lực văn đoàn. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát 2.

Đối tượng nghiên cứu Như tên đề tài đã chỉ rõ, đối tượng nghiên cứu của luận án là đóng góp của tiểu thuyết Nhất Linh trong việc hiện thực hóa chủ trương canh tân văn hóa, văn học của Tự lực văn đoàn. Phạm vi tư liệu khảo sát Nhất Linh đã để lại một khối lượng tác phẩm khá lớn và đa dạng về thể loại (tiểu thuyết, truyện ngắn, phê bình, phóng sự. Nhưng luận án chỉ tập trung khảo sát tiểu thuyết của nhà văn trong giai đoạn Tự lực văn đoàn nhằm làm rõ việc hiện thực hóa chủ trương canh tân văn hóa, văn học của văn đoàn này bằng tiểu thuyết và ở tiểu thuyết. Cụ thể, luận án tập trung khảo sát kĩ 6 tiểu thuyết: Nắng thu (viết 1934, xuất bản 1942), Đoạn tuyệt (đăng báo 1934, xuất bản 1935), Đời mưa gió (Nhất Linh viết chung với Khái Hưng, xuất bản năm 1934), Lạnh lùng (đăng báo 1936, xuất bản 1937), Đôi bạn (đăng báo 1938, xuất bản 1939), Bướm trắng (đăng báo 1939, xuất bản 1940 - 1941).

3 Những tác phẩm giai đoạn trước Tự lực văn đoàn, đặc biệt tác phẩm Nho phong (1924), Người quay tơ (1927), tuy không phải là tiểu thuyết, nhưng chúng tôi cũng tham khảo, phân tích để thấy thấy tư tưởng canh tân văn hóa, cải tạo đời sống xã hội đã được manh nha từ thời điểm Nhất Linh chưa tham gia Tự lực văn đoàn. Giai đoạn sau Tự lực văn đoàn, Nhất Linh còn viết thêm hai bộ tiểu thuyết trường thiên: Dòng sông Thanh Thuỷ và Xóm Cầu Mới. Hai bộ tiểu thuyết này tuy vẫn thể hiện những tìm tòi của Nhất Linh trong nghệ thuật tiểu thuyết, nhưng đích hướng tới của chúng đã khác so với các sáng tác trước đây, một khi lịch sử đã lật qua trang mới và Tự lực văn đoàn với tư cách là một tổ chức văn học đã kết thúc vận mệnh của mình. Đây là lý do cơ bản khiến chúng tôi chỉ xem hai bộ tiểu thuyết này là nguồn tài liệu cần dẫn chiếu chứ không phải đối tượng chính cần phân tích, đánh giá một cách đầy đủ.