Luận án Tiến sĩ: Truyện kể dân gian về Thần Độc Cước ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI -------- LƢỜNG THẾ ANH TRUYỆN KỂ DÂN GIAN VỀ THẦN ĐỘC CƢỚC Ở BẮC BỘ VÀ BẮC TRUNG BỘ VIỆT NAM Chuyên ngành: Văn học dân gian Mã số: 62.25 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. VŨ ANH TUẤN HÀ NỘI - 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chính xác cao nhất có thể. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng.

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. Hà Nội, tháng 03 năm 2018 Tác giả Lƣờng Thế Anh ii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT. Lí do chọn đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ của đề tài. Đối tượng, phạm vi và tư liệu nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA LUẬN ÁN. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Các nguồn tư liệu cổ về thần Độc Cước.

Các nghiên cứu về thần Độc Cước sau năm 1945. Những vấn đề còn bỏ ngỏ. Cơ sở lý thuyết và một số khái niệm liên quan. Các lý thuyết sử dụng trong luận án.

Một số khái niệm liên quan. Khái quát về vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. 30 Tiểu kết chƣơng 1. KHẢO SÁT TƢ LIỆU VÀ NHẬN DIỆN TRUYỆN KỂ DÂN GIAN VỀ THẦN ĐỘC CƢỚC.

Lựa chọn hướng khảo sát. Khảo sát cốt truyện phổ biến. Nhận diện truyện kể về thần Độc Cƣớc. Nhận diện thần Độc Cước trong đời sống văn hóa của cư dân Bắc Bộ và Bắc Trung bộ.

Nhận diện thần Độc cước trong mối quan hệ đồng thời với quỷ biển, mưa giông. Nhận diện thần Độc Cước từ quan niệm lưỡng phân lưỡng hợp. 57 Tiểu kết chƣơng 2. CÁC MOTIF CƠ BẢN VÀ VAI TRÕ CỦA HÌNH TƢỢNG THẦN ĐỘC CƢỚC TRONG TRUYỆN KỂ DÂN GIAN.

Các motif cơ bản trong truyện kể dân gian về thần Độc Cƣớc. Motif về sự ra đời kỳ lạ. Motif chiến công phi thường. Motif xẻ thân.

Motif thử tài. Motif tái sinh, bất tử. Vai trò của hình tƣợng thần Độc Cƣớc. Thần Độc Cước trong vai trò người anh hùng văn hóa chinh phục tự nhiên.

Thần Độc Cước trong vai trò bảo trợ nông nghiệp, ngư nghiệp. Thần Độc Cước trong vai trò của thủ lĩnh, bảo vệ địa bàn sinh sống. Thần Độc Cước trong vai trò là pháp sư trừ tà .107 Tiểu kết chƣơng 3. CÁC DẠNG THỨC BIỂU HIỆN CỦA TÍN NGƢỠNG VÀ TÔN GIÁO TRONG TRUYỆN KỂ VỀ THẦN ĐỘC CƢỚC.

Các dạng thức của tín ngƣỡng dân gian trong truyện kể thần Độc Cƣớc. Tín ngưỡng thờ đá. Tín ngưỡng thờ mặt trăng. Các dạng thức của tôn giáo trong truyện kể về thần Độc Cƣớc.

Dạng thức văn hóa Phật giáo. Dạng thức văn hóa Đạo giáo .136 Tiểu kết chƣơng 4. 141 iv KẾT LUẬN. 142 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

146 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 147 PHỤ LỤC v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT 1. BB&BTTB :Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ 2. ĐBBB :Đồng bằng Bắc Bộ 3.

PL1 :Phụ lục 1 4. PL2 :Phụ lục 2 5.- PL2 :Truyện kể số. TĐC :Thần Độc Cước 7. VHDG :Văn học dân gian 8.

LATS :Luận án tiến sĩ 9.] :Phần trích dẫn lược bỏ 10. In nghiêng :Tên tác phẩm/báo/tạp chí/nhấn mạnh 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1. Thần Độc Cước được thờ ở nhiều nơi trên đất nước ta, đặc biệt là các vùng ven biển, ven sông kéo dài từ Hải Phòng đến Thanh Hóa.

Theo thống kê, hiện có gần 300 điểm thờ, riêng ở Thanh Hóa có 52 điểm thờ. Không chỉ được thờ trong một không gian địa lí rộng lớn, thần Độc cước còn đi sâu, xuất hiện trong các sinh hoạt tín ngưỡng của người Kinh, trong các bài tế của thầy mo, thầy địa lí người dân tộc. Năm 2004, Ngô Đức Thịnh với bài viết Then - Một hình thức Shaman của dân tộc Tày ở Việt Nam cho rằng: trong danh sách các Thiên tướng của Then, đây đó còn thấy các vị thánh của Đạo giáo Việt Nam, như Độc Cước.Về Then cấp sắc trong nghi lễ có Tướng Ngụy Trưng Độc Cước [104; tr 445]. Năm 2006, Nguyễn Thị Yên trong cuốn Then Tày cho biết: có sự liên quan giữa các vị tướng chủ về phép thuật của Then có liên quan đến thần Độc Cước của các thầy Phù thuỷ miền xuôi [134; tr.

Điều đó cho thấy, sự ảnh hưởng của thần Độc Cước rất sâu đậm và lâu dài trong đời sống tín ngưỡng dân gian ở miền xuôi cũng như miền ngược.Trong tiến trình dựng nước và giữ nước của dân tộc ta, nhân dân thường tôn vinh những người có công với đất nước, những người anh hùng giải phóng dân tộc, anh hùng văn hóa. Nhưng cũng có một loại anh hùng rất cần được lịch sử ghi nhận nhiều hơn, đó là những người có công đi mở cõi, khai phá đất đai mở rộng địa bàn, xây dựng và bảo vệ cuộc sống mới. Từ truyện kể dân gian về thần Độc Cước, có thể xem nhân vật này như hiện thân của người anh hùng đi mở cõi, người anh hùng văn hóa, khai phá những vùng đất mới, bảo vệ và truyền dạy nghề cho cư dân ngày một thịnh vượng. Hình ảnh vết chân lạ xuất hiện trên đá, đất, trên cây ở nhiều nơi trên đất nước ta không phải là ít và không hẳn vết chân nào lưu lại cũng được dân gian lưu truyền, huyền thoại hóa về sự xuất hiện kì lạ đó.

Nhưng với riêng vết chân khổng lồ xuất hiện ở trên dãy núi đá Sầm Sơn, Thanh Hoá được xem như khởi nguồn cho chuỗi truyện kể dân gian về vị thần Độc Cước, với nhiều câu chuyện hấp dẫn, đan xen giữa hiện thực và huyền thoại. Trên bước đường lưu chuyển truyện kể dân gian về thần Độc Cước đã có những ảnh hưởng nhất định đến các lớp văn hóa tôn giáo 2 và tín ngưỡng dân gian, tạo nên những diện mạo mới dấu chân thần, biểu tượng của người anh hùng thần Độc Cước. Là một vị thần được sinh ra từ vùng biển xứ Thanh, vị thần ấy không phải của riêng Thanh Hoá mà đã gắn vào tâm thức cư dân biển đảo Việt Nam - những cư dân gốc nông nghiệp từ ngàn đời nay mang trong mình khát vọng vươn ra biển, khát vọng ấy ngày càng trở nên mãnh liệt hơn bao giờ hết. Nghiên cứu về thần Độc Cước như một sự tri ân của các thế hệ mai sau, luôn ghi nhớ công ơn của các vị tiên hiền, các bậc anh hùng đã có công trong việc khai thác và mở rộng địa bàn sinh tụ, dám hy sinh để bảo vệ vùng biển đảo và giữ vững độc lập chủ quyền cho dân tộc Việt ngày càng hùng mạnh, phát triển.

Thế kỷ 21, được xem là thế kỷ của "Biển và Đại dương”, biển và kinh tế biển, biển và sức mạnh quốc phòng. Việt Nam có bờ biển dài hơn 3.200 km, trong 63 tỉnh có đến 28 tỉnh, thành phố giáp biển. Đối với Việt Nam, biển đóng vai trò quan trọng trong sự nghiệp xây dựng, phát triển kinh tế và bảo vệ tổ quốc trong lịch sử, hiện tại và cả tương lai. Cùng với biến đổi khí hậu thì vấn đề chiến lược biển, an ninh biển, vươn ra biển, phát triển kinh tế biển, vấn đề khai thác và bảo vệ nguồn nước (tài nguyên biển) đang là định hướng đúng đắn, có tính thời sự và cũng là cơ hội lớn cho sự phát triển của Việt Nam hiện nay.

Ý thức được vấn đề đó, ngay từ xa xưa, hàng nghìn năm trước, cha ông ta đã gửi gắm khát vọng vươn khơi, vượt trùng dương, khai thác nguồn lợi từ biển, chinh phục và bảo vệ chủ quyền lãnh hải thông qua hình tượng người anh hùng thần Độc Cước, vị thần quyền năng ấy, theo thời gian đã lan tỏa vượt qua vùng Thanh Hóa, xâm nhập vào đời sống tinh thần của cư dân ven biển Việt Nam. Với những đặc điểm riêng của truyện thần Độc Cước và ảnh hưởng sâu rộng của nó trong đời sống cộng đồng đã nêu trên, cho thấy việc nghiên cứu truyện kể dân gian về thần Độc Cước ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ là hết sức cần thiết, có ý nghĩa thực tiễn. Mục đích và nhiệm vụ của đề tài 2. Mục đích nghiên cứu - Hệ thống hóa các bản kể về truyện thần Độc Cước trong kho tàng văn học dân gian.

3 - Hệ thống hóa những vết chân khổng lồ trong truyện kể dân gian. - Nghiên cứu các giá trị về nội dung, nghệ thuật của truyện kể dân gian về thần Độc Cước thông qua ý nghĩa cốt truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật và những biểu tượng có liên quan đến thần Độc Cước trong truyện kể dân gian. - Nghiên cứu truyện kể dân gian về thần Độc Cước dưới góc nhìn văn học qua các motif, hình tượng, phác họa chân dung vị thần nổi bật với sự nghiệp công đức và các vai trò khác nhau của người anh hùng Độc Cước. - Nghiên cứu truyện kể dân gian về thần Độc Cước dưới góc nhìn văn hóa thông qua các dạng thức văn hóa tôn giáo, lễ hội, tiếp biến văn hóa nhằm giải mã các lớp ý nghĩa biểu tượng về thần Độc Cước trong đời sống tín ngưỡng dân tộc.

Nhiệm vụ nghiên cứu - Khảo sát những truyện kể dân gian về thần Độc Cước, về dấu chân lạ; tiến hành điền dã những điểm thờ, đền thờ thần Độc Cước còn lưu lại; tìm hiểu, quan sát trực tiếp lễ hội về thần Độc Cước. - Tập hợp các tư liệu có liên quan đến cuộc đời nhân vật; lập bảng thống kê về truyện kể thần Độc Cước và dấu chân khổng lồ. - Phân tích nhân vật, bóc tách thể loại, lớp văn hóa trầm tích trong truyện kể dân gian về thần Độc Cước ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. - So sánh truyện kể dân gian về thần Độc Cước với một số truyện kể dân gian khác, nhằm tìm những nét đặc sắc trong sự tương đồng giữa nhân vật thần Độc Cước với các nhân vật dân gian khác.

- Giải mã một số nét nghĩa biểu tượng, motif, ý nghĩa hình tượng về thần Độc Cước theo hướng nghiên cứu văn học dân gian từ mã văn hóa dân gian. Đối tƣợng, phạm vi và tƣ liệu nghiên cứu 3.