Luận án tiến sĩ: Biểu trưng thế giới tự nhiên trong ca dao Việt Nam (Nguyễn Thùy Vân)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THÙY VÂN MỘT SỐ BIỂU TRƢNG TRONG CA DAO VIỆT NAM (NHÓM CHẤT LIỆU LÀ THẾ GIỚI CÁC HIỆN TƢỢNG THIÊN NHIÊN) CHUYÊN NGÀNH : LÍ LUẬN NGÔN NGỮ MÃ SỐ: 62 22 02 40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS MAI NGỌC CHỪ 2.TS CẨM TÖ TÀI HÀ NỘI - 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu thống kê, kết quả trong luận án là trung thực và chưa từng công bố trong bất kì công trình nào khác TÁC GIẢ LUẬN ÁN NGUYỄN THÙY VÂN 1 Trang Danh mục các chữ viết tắt 4 5 6 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN 13 1. Tổng quan về ca dao Việt Nam 13 1. Khái niệm ca dao 13 1.

Ngôn ngữ ca dao 14 1. Kết cấu ca dao 15 1. Biểu trƣng và những khái niệm liên quan 16 1. Khái niệm biểu trưng 16 1.2 Khái niệm tín hiệu ngôn ngữ 20 1.3 Khái niệm tín hiệu thẩm mĩ 22 1.4 Mối quan hệ giữa biểu trưng và tín hiệu thẩm mĩ 23 1.5 Quan hệ giữa nghĩa biểu trưng và nghĩa gốc 25 nh hình thành nghĩa biểu trƣng trong ca dao Việt Nam 26 1.

Các khái niệm "thiên nhiên" và "tự nhiên" 28 Tiểu kết chƣơng 1 30 CHƢƠNG 2: Ý NGHĨA BIỂU TRƢNG CỦA TỪ CHỈ THẾ GIỚI 31 THỰC VẬT TRONG CA DAO VIỆT NAM 2. Bức tranh tổng quan về từ chỉ thực vật trong ca dao Việt Nam 31 2. Ý nghĩa biểu trƣng của từ chỉ hoa trong ca dao Việt Nam 34 2. Khái quát về ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ hoa trong ca dao 34 2.

Biến thể của biểu trưng hoa trong ca dao 36 2. Mối quan hệ của ý nghĩa biểu trưng hoa trong ca dao Việt 37 Nam 2. Ý nghĩa biểu trưng của các từ ngữ biểu thị một số loài hoa trong 39 2 ca dao Việt Nam 2. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ hoa đào 40 2.

Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ hoa sen 44 2. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ hoa hồng 47 2. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ hoa lan, hoa huệ 49 2. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ hoa cúc 52 2.

Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ hoa nhài 53 55 2. Khái quát về ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ cây trong ca dao Việt Nam 55 2. Ý ng một số loài cây trong ca dao Việt Nam 57 2. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ trầu- cau 57 2.

Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ cây tre 59 2. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ cây lúa 60 2. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ trúc, mai 62 2. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ cây đa 63 Tiểu kết chƣơng 2 65 CHƢƠNG 3: Ý NGHĨA BIỂU TRƢNG CỦA TỪ CHỈ THẾ GIỚI 66 ĐỘNG VẬT TRONG CA DAO VIỆT NAM 3.

Tổng quan về biểu trƣng của từ chỉ thế giới động vật trong 66 ca dao Việt Nam 3. Ý nghĩa biểu trƣng của từ chỉ thế giới côn trùng trong ca dao Việt Nam 76 3. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ ong, bướm 78 3. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ con tằm 80 3.

Ý nghĩa biểu trƣng của từ chỉ thế giới loài cá trong ca dao Việt Nam 81 3. Ý nghĩa biểu trƣng của từ chỉ thế giới loài chim trong ca dao Việt Nam 85 3. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ én 88 3. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ nhạn 90 3.

Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ loài cò 93 3. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ chim loan 101 3 3. Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ chim phượng 102 3. Ý nghĩa biểu trƣng của từ chỉ các loài thú trong ca dao Việt Nam 106 3.1 Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ các loài thú nuôi trong ca dao Việt Nam 106 3.2 Ý nghĩa biểu trưng của từ chỉ các loài thú hoang trong ca dao Việt Nam 115 Tiểu kết chƣơng 3 118 CHƢƠNG 4:Ý NGHĨA BIỂU TRƢNG CỦA TỪ CHỈ THẾ GIỚI 119 CÁC HIỆN TƢỢNG TỰ NHIÊN TRONG CA DAO VIỆT NAM 4.1 Bức tranh tổng quan về từ chỉ các hiện tƣợng tự nhiên trong ca 119 dao Việt Nam 4.

Ý nghĩa biểu trƣng của từ chỉ trăng 126 4. Ý nghĩa biểu trƣng của từ chỉ mƣa 129 4. Ý nghĩa biểu trƣng của từ chỉ gió 132 4. Ý nghĩa biểu trƣng của từ chỉ núi 134 Tiểu kết chƣơng 4 136 137 142 4 VÀ KÍ HIỆU 1.

Cái biểu đạt: CBĐ 2. Cái đƣợc biều đạt: CĐBĐ 3. Nxb: Nhà xuất bản 5.76]: Tài liệu số 88 trên thƣ mục, trang 76. (1,690): Số 1 là tập 1 Kho tàng ca dao ngƣời Việt, 690 là số trang 5 Trang 1: Lược đồ đơn giản ký hiệu học hàm nghĩa 27 2.1: 31 32 33 33 56 67 119 120 m 127 129 132 134 6 PHẦN MỞ ĐẦU 1.

TÍNH CẤP THIẾT VÀ Ý NGHĨA KHOA HỌC 1. Tính cấp thiết của đề tài Ca dao là viên ngọc quý trong kho tàng văn học dân gian nói riêng và văn hóa dân gian Việt Nam nói chung. Từ xa xƣa những câu từ trong các bài ca dao đã ăn sâu vào tâm hồn ngƣời Việt. Có thể nói, ca dao là nơi lƣu giữ văn hóa và tinh thần dân tộc.

Chính vì vậy đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về ca dao Việt Nam. Nghiên cứu ca dao, ngƣời ta có thể tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, trong đó đáng chú ý là những nghiên cứu từ góc nhìn văn hóa dân gian và ngôn ngữ học. Trong phạm vi ngôn ngữ học, việc nghiên cứu ca dao nói riêng và thơ ca nói chung xƣa nay thƣờng đƣợc xem xét từ mặt cấu trúc ngôn ngữ (ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp). Và những nghiên cứu ấy đã mang lại những thành quả đáng kể trong việc làm sáng tỏ cái hay, cái đẹp của ngôn ngữ ca dao nói riêng và thơ ca nói chung.

Tuy nhiên nếu chỉ xem xét ca dao thuần túy về mặt cấu trúc thì chƣa đủ. Nhắc đến ca dao, ngƣời ta không thể không nói đến cách nói “bóng gió” mang tính chất liên tƣởng. Những hình ảnh nhƣ cái cò, cái vạc, cái nông, cây đa, bến nƣớc, rồi trăng sao, mây núi, hoa trái, …xuất hiện rất nhiều. Nói một cách khoa học, biểu trƣng của các từ ngữ trong ca dao đã góp phần tạo nên sức sống lâu bền cho những áng ca dao bất hủ của dân tộc.

Vì vậy, nghiên cứu ngôn ngữ ca dao, chúng ta không thể không chú ý đến các biểu trƣng. Việc nghiên cứu biểu trƣng của các từ ngữ trong ca dao sẽ góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề của thi pháp học nói chung và thi pháp trong ca dao nói riêng. Biểu trƣng thực chất là các tín hiệu thẩm mỹ xét từ góc nhìn ngôn ngữ học. Dƣới hình thức là một loại thơ dân gian thì ca dao mang đặc điểm của một tác phẩm nghệ thuật ngôn từ, cần đƣợc tiếp cận dƣới góc độ thẩm mỹ, nhằm khám phá những khía cạnh hình tƣợng, biểu tƣợng, các tín hiệu nghệ thuật nhƣ các tác phẩm văn chƣơng khác.

Vì vậy nghiên cứu biểu trƣng trong ca dao cũng sẽ góp phần làm sáng tỏ những vấn đề về tín hiệu ngôn ngữ và tín hiệu thẩm mỹ. 7 Xuất phát từ những vấn đề nhƣ trên chúng tôi mạnh dạn lựa chọn “Một số biểu trưng trong ca dao Việt Nam”(nhóm chất liệu biểu trưng là thế giới các hiện tượng thiên nhiên) làm đối tƣợng nghiên cứu của mình với mong muốn đƣa ra một cách nhìn hoàn thiện hơn về nhóm biểu trƣng này trong ca dao ngƣời Việt. Ý nghĩa khoa học của đề tài Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần làm sáng tỏ thêm ý nghĩa biểu trƣng và giá trị biểu trƣng của những từ ngữ đƣợc sử dụng trong ca dao Việt Nam (thuộc nhóm chất liệu biểu trƣng là thế giới các hiện tƣợng thiên nhiên). Qua kết quả thống kê, phân tích, miêu tả, luận án sẽ cho đƣợc một bức tranh toàn cảnh, toàn diện và hệ thống về ý nghĩa biểu trƣng của các từ ngữ chỉ thế giới các hiện tƣợng thiên nhiên trong ca dao Việt Nam.

Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần nâng cao chất lƣợng giảng dạy văn học dân gian nói chung và ca dao nói riêng trong nhà trƣờng. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu của đề tài cũng sẽ đóng góp nhất định trong việc giữ gìn và phát triển văn hóa dân tộc. Biểu trƣng, nhất là biểu trƣng trong ca dao Việt Nam đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu Ngữ Văn quan tâm. Nhìn lại lịch sử nghiên cứu biểu trƣng và biểu trƣng trong ca dao Việt Nam, có thể tạm phân thành hai xu hƣớng: Xu hƣớng truyền thống chỉ nghiên cứu các sự vật hiện tƣợng đƣợc dùng để biểu trƣng trong ca dao và xu hƣớng gần đây nghiên cứu sâu hơn về biểu trƣng và những khái niệm liên quan.

Xem xét biểu trƣng trong ca dao, Nguyễn Văn Nở đã có một phát hiện thú vị, đó là việc so sánh thân em với những sự vật, hiện tƣợng hay loài hoa ít đƣợc để ý, ít đƣợc tôn trọng, làm nổi bật sự thấp kém của phụ nữ trong xã hội trƣớc đây. Tác giả kết luận "Cùng một đối tượng, người ta có thể so sánh với rất nhiều hình ảnh khác nhau qua sự liên tưởng phát hiện đầy sáng tạo của tác giả dân gian. Đối tượng người phụ nữ, và đặc biệt là thân phận của họ là một trong những ví dụ tiêu biểu. Ở mỗi miền, mỗi vùng “Thân em.” lại hiện lên với những hình ảnh khác nhau, phản 8 ánh một cách nhì trong cách phô diễn.

Sự thống nhất về mặt cấu trúc, sự phong phú đa dạng về hình ảnh liên tưởng đã cho chúng ta một cái nhìn đầy đủ hơn, sâu sắc hơn về thân phận người phụ nữ trong xã hội xưa" [85 , 23]. Bàn về những biểu trƣng cụ thể trong văn học dân gian nói chung và ca dao Việt Nam nói riêng còn có hàng loạt bài viết, chẳng hạn Ý nghĩa biểu trưng của hệ biểu tượng con số trong ca dao người Việt của Nguyễn Thị Duyên, Hoa hồng trong ca dao của Nguyễn Phƣơng Châm, Biểu tượng "nước" trong thơ ca dân gian và thơ ca hiện đại các dân tộc ít người của Nguyễn Thị Thanh Lƣu, v. Trần Văn Nam trong công trình Biểu trưng trong ca dao Nam Bộ đã nêu đƣợc đặc trƣng cơ bản của các biểu trƣng trong ca dao Nam Bộ đồng thời bƣớc đầu chỉ ra đƣợc một số khác biệt so với ca dao Bắc Bộ. Điển hình là khác biệt giữa biểu trƣng cầu trong ca dao Bắc Bộ và Nam Bộ.