Luận án TS: Kiểu truyện con vật tinh ranh dân gian VN & TG - Đặng Quốc Minh Dương

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI Đặng Quốc Minh Dƣơng KIỂU TRUYỆN CON VẬT TINH RANH TRONG TRUYỆN DÂN GIAN VIỆT NAM VÀ THẾ GIỚI Chuyên ngành Văn học dân gian Mã số 62 22 36 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI 2014 1 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực. Tác giả Đặng Quốc Minh Dƣơng 2 MỤC LỤC Lời cam đoan. 3 Các chữ viết tắt.

Lý do chọn đề tài ……. Mục đích nghiên cứu…………………………………………………… 7 0. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án ……………………………………………. Kết cấu luận án. 10 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI…………. Tổng quan về tình hình sƣu tầm, biên dịch và tình hình nghiên cứu.

Một số khái niệm liên quan. Sự phân bố, phân loại kiểu truyện. 35 CHƢƠNG 2: KẾT CẤU CỦA KIỂU TRUYỆN CON VẬT TINH RANH ………………………………………………………………………………… 37 2. Về tên gọi của truyện.

Cách mở đầu truyện……………………………. Kết cấu của các nhóm truyện……………. Kết cấu nhóm truyện tự vệ…………………………. Kết cấu nhóm truyện thủ lợi…………………………………… 46 2.

Kết cấu nhóm truyện chơi khăm………………………………. Kết cấu nhóm truyện trợ thủ…………………………………. Về kết thúc truyện …………………. 66 3 CHƢƠNG 3: NHÂN VẬT CỦA KIỂU TRUYỆN CON VẬT TINH RANH ……………………………………………………………………………….

Nhân vật tinh ranh……………………. Nhân vật đối thủ……………………………………………. Nhân vật nạn nhân…………………………………………. Nhân vật trợ thủ tƣ tế………………………………….

93 CHƢƠNG 4: MỘT SỐ MOTIF THƢỜNG GẶP TRONG KIỂU TRUYỆNCON VẬT TINH RANH…………………………………………95 4. Motif suy nguyên…………………………………. Motif thi tài……………………………………………. Motif xử kiện.

Motif hoãn binh……………………………………………. Motif giả mạo………………………………………………. Motif xui bẩy…………………………………………………………. Motif sự bắt chƣớc…………………………………………………….

Motif vi phạm điều ngăn cấm………………………………………. Motif trao đổi…………………………………………. 119 CHƢƠNG 5: KIỂU TRUYỆN CON VẬT TINH RANH VÀ BẢNG TRA CỨU A – T……… ……………………………………………………. Các type truyện tƣơng thích………………………….

Các type truyện không có sự tƣơng thích…………………………. 145 KẾT LUẬN……………………………………………………………………… 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN……………………………………. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO………………………………………………………. 152 PHỤ LỤC 1: TÓM TẮT CÁC TRUYỆN KHẢO SÁT.

161 PHỤ LỤC 2: CÁC TYPE TRUYỆN LOÀI VẬT TRONG BẢNG TRA CỨU A – T VÀ CÁC TRUYỆN TƢƠNG THÍCH. 201 4 CÁC CHỮ VIẾT TẮT 1. Châu Úc và châu Đại Dƣơng: CU&CĐD 2. Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn: ĐH KHXH&NV 3.

Giáo dục: GD 4. Hà Nội: HN 5. Khoa học Xã hội: KHXH 6. Nhà xuất bản: Nxb 7.

Thành phố Hồ Chí Minh: Tp. Văn hóa Dân tộc: VHDT 10. Văn hóa thông tin: VHTT 11. Của, thuộc Việt Nam: /VN CÁC BẢNG BIỂU 1.

Biểu đồ 1: Biểu đồ sự phân bố truyện kể theo châu lục trang 29 2. Biểu đồ 2: Biểu đồ chia nhóm kiểu truyện con vật tinh ranh trang 35 3. Biểu đồ 3: Biểu đồ về các cách gọi tên truyện trang 40 4.1: Bảng các type tƣơng thích và không tƣơng thích của các châu lục trang 144 5 MỞ ĐẦU 0. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Là một loại hình của nghệ thuật ngôn từ, truyện dân gian có những đặc trƣng riêng.

Nó sinh ra, tồn tại và lƣu truyền từ đời này sang đời khác, đƣợc sáng tạo và tái tạo theo những quy luật riêng. Một trong những quy luật và cũng là đặc điểm của truyện dân gian đó chính là việc sử dụng những công thức nghệ thuật có sẵn trong kho tàng văn liệu dân gian nhƣ các kiểu mở đầu, các kiểu kết thúc, các dạng kết cấu, các motif,…. Chính vì thế, khi nghiên cứu văn học dân gian theo phƣơng pháp so sánh - lịch sử, B. Putilốp đã xem “tính lặp lại” nhƣ một đặc tính nổi bật của dòng văn học này [55, tr.

Từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, việc phát hiện “tính lặp lại” đã làm xuất hiện khuynh hƣớng nghiên cứu truyện dân gian theo kiểu truyện (type). Thực tế nghiên cứu đã cho thấy rằng: không chỉ dừng lại ở biên giới một dân tộc, quốc gia, nhiều kiểu truyện còn mang các yếu tố tƣơng đồng với các dân tộc rất xa nhau về địa lý, văn hóa. Rất nhiều công trình đã thành công khi vận dụng các nguyên tắc này vào việc tìm hiểu các kiểu truyện nhƣ kiểu truyện Thạch Sanh, kiểu truyện Cô tro bếp (Cinderella), kiểu truyện người em út, kiểu truyện người con riêng, kiểu truyện người mang lốt, kiểu truyện cậu bé tí hon,… Tiếp cận truyện kể theo hƣớng này sẽ giúp thấy đƣợc những nguyên tắc sáng tác truyền thống của một thể loại qua cách xây dựng nhân vật, cách xây dựng cốt truyện, cách dẫn dắt, xâu chuỗi những tình tiết, motif trong truyện. Nhƣ vậy, hƣớng tiếp cận truyện dân gian theo type sẽ giúp ta hiểu sâu hơn các kiểu tƣ duy, các nguyên tắc cấu tạo, tổ chức truyện và những vấn đề liên quan nhƣ tính nhân loại, tính dân tộc,… Trong kho tàng truyện dân gian Việt Nam và thế giới, kiểu truyện con vật tinh ranh là một trong những kiểu truyện quen thuộc và tiêu biểu.

Trong kiểu truyện này, nhân vật chính – một con vật nhỏ bé nhƣng tinh ranh thƣờng sử dụng các mƣu kế, mánh lới để đánh lừa, chơi khăm hoặc giúp đỡ các nhân vật khác. Đây là kiểu truyện mà tính duy lý chiếm ƣu thế, nó chi phối quá trình hình thành cốt truyện, xây dựng nhân vật. Bên cạnh tính duy lý, kiểu truyện còn hấp dẫn bởi các câu chuyện giàu tính nhân văn và ý nghĩa thẩm mỹ. Nhận ra sức hấp dẫn của kiểu truyện con vật tinh ranh, một số nhà 6 nghiên cứu đã có những kiến giải mang tính chất gợi mở về một số khía cạnh nổi bật của kiểu truyện.

Tuy nhiên còn nhiều vấn đề cốt lõi nhƣ kết cấu, nhân vật, motif,… cần phải đƣợc đào sâu và mở rộng hơn nữa nhằm đi đến những phát hiện khoa học về cấu trúc tổng thể cũng nhƣ cấu trúc bộ phận của một kiểu truyện tiêu biểu, qua đó giúp ta có “cái nhìn tham chiếu” đầy đủ, sáng tỏ về giá trị nội dung và hình thức của kiểu truyện. Từ những lý do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài Kiểu truyện con vật tinh ranh trong truyện dân gian Việt Nam và thế giới với mong muốn tìm đến những chứng cứ xác thực minh chứng cho sự đặc sắc của kiểu truyện, qua đó có cái nhìn cơ bản, đa diện, đa chiều về kiểu truyện từ những nền văn hóa khác nhau trên thế giới. Kết quả khảo sát sẽ giúp bổ sung những kiến thức, nhận định về tiểu loại truyện loài vật cũng nhƣ kiểu truyện con vật tinh ranh. Đồng thời, đề tài hy vọng sẽ đem lại nhiều điều bổ ích và cần thiết cho việc nghiên cứu và giảng dạy văn học dân gian của bản thân.

Nhƣ vậy, việc nghiên cứu đề tài Kiểu truyện con vật tinh ranh trong truyện dân gian Việt Nam và thế giới vừa có ý nghĩa khoa học, vừa có ý nghĩa thực tiễn. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 0.Việc khảo sát một cách hệ thống về kiểu truyện con vật tinh ranh ở Việt Nam và thế giới giúp chúng tôi thấy đƣợc sự phân bố của kiểu truyện. Hơn nữa, qua tập hợp này cũng chứng minh sự phổ biến của kiểu truyện trên phạm vi toàn cầu, cũng nhƣ thấy đƣợc diện mạo, đặc điểm, đặc trƣng của nó bên cạnh những kiểu truyện khác. Nghiên cứu kết cấu, nhân vật, hệ thống motif,… để làm nổi rõ nét đặc trƣng của kiểu truyện.

Bên cạnh đó, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi thƣờng mở rộng so sánh để thấy đƣợc những đặc trƣng trong phƣơng thức xây dựng nhân vật, kết cấu truyện, các motif của Việt Nam cũng nhƣ của các khu vực, quốc gia, châu lục khác. Chúng tôi tiến hành đối chiếu kiểu truyện với Bảng tra cứu A – T để vừa khẳng định tính ứng dụng của Bảng tra cứu, mặt khác góp phần bổ sung một số type truyện của Việt Nam cũng nhƣ của một số nƣớc mà công trình chƣa “phủ sóng” đến. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU Tất cả những truyện kể có nhân vật trung tâm là con vật tinh ranh trong truyện dân gian Việt Nam và thế giới (đã đƣợc dịch mà ngƣời viết thu thập đƣợc) đều là đối 7 tƣợng nghiên cứu của đề tài. Nhƣ vậy, đối tƣợng nghiên cứu của đề tài là những truyện kể thỏa mãn hai tiêu chí: Nhân vật chính của truyện là con vật và con vật này phải có tính cách tinh ranh.

Chúng tôi loại trừ những truyện có nhân vật trung tâm là con vật nhƣng không có tính cách tinh ranh hoặc những truyện có nhân vật tinh ranh là con ngƣời. Mặc dù đã cố gắng rất nhiều cũng nhƣ đƣợc sự hỗ trợ từ nhiều nguồn khác nhau trong việc tìm kiếm các nguồn tài liệu nhƣng chúng tôi vẫn không dám chắc rằng đã bao quát hết kho truyện kể của các nƣớc trên thế giới. Bởi nhƣ đã biết, Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, việc khai thác vốn truyện kể của tất cả các dân tộc là hết sức khó khăn. Tƣơng tự, việc tiếp cận vốn truyện cổ của tất cả các quốc gia trên thế giới cũng là điều không hề dễ dàng.

Vì vậy, chúng tôi chủ yếu triển khai đề tài trên cơ sở thống kê nguồn truyện của các dân tộc thiểu số đã đƣợc dịch sang tiếng phổ thông và truyện cổ của các nƣớc đã đƣợc dịch sang tiếng Viêt. Theo những tiêu chí trên, dựa vào 103 tuyển tập truyện kể dân gian (trong đó có 32 tập truyện, tuyển tập của Việt Nam, 71 tập truyện, tuyển tập của các nƣớc, châu lục), đến nay chúng tôi tập hợp đƣợc 512 truyện thuộc kiểu truyện con vật tinh ranh. Đây là tài liệu chính để chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Để thực hiện đề tài, trƣớc hết trong điều kiện cho phép, chúng tôi tập hợp những truyện kể thuộc kiểu truyện con vật tinh ranh của Việt Nam và thế giới.

Trên cơ sở đó, chúng tôi tiến hành khảo sát kiểu truyện theo các phƣơng pháp sau: 0. Phƣơng pháp thống kê - phân loại Phƣơng pháp này đƣợc sử dụng trong việc khảo sát, phân loại và trong khi so sánh đối chiếu. Nhờ phƣơng pháp thống kê mà chúng tôi có đƣợc các số liệu để phân loại các truyện kể; cũng qua đấy thấy đƣợc sự phân bố của kiểu truyện ở các dân tộc, quốc gia, khu vực hay châu lục. Các số liệu thống kê cũng cho thấy tần số xuất hiện của các con vật tinh ranh.

Nhờ phƣơng pháp này mà chúng tôi có những số liệu tin cậy, làm cơ sở để đƣa ra những lý giải thích hợp, những kết luận, khái quát khoa học. Phƣơng pháp phân tích – tổng hợp Sau khi đã hoàn thành bƣớc thống kê tƣ liệu – phân loại, chúng tôi sử dụng phƣơng pháp phân tích tƣ liệu.