Hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại - Trương Thị Kim Anh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VINH ------------------- TRƢƠNG THỊ KIM ANH KHUYNH HƢỚNG HIỆN THỰC – HUYỀN ẢO TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Nghệ An, năm 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC VINH ------------------- LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN KHUYNH HƢỚNG HIỆN THỰC – HUYỀN ẢO TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 9.21 Họ và tên NCS: Trƣơng Thị Kim Anh Ngƣời hƣớng dẫn: 1. Nguyễn Đăng Điệp 2. Lê Thanh Nga Nghệ An, năm 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các dẫn liệu được sử dụng trong luận án là trung thực, có xuất xứ rõ ràng.

Những phát hiện trong luận án là kết quả nghiên cứu của tác giả luận án. Tác giả luận án Trƣơng Thị Kim Anh MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án.

4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Khái lược tình hình nghiên cứu về khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết trên thế giới. Nghiên cứu về tiểu thuyết. Nghiên cứu về khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết.

Tình hình nghiên cứu về khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Nghiên cứu về khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. 26 CHƢƠNG 2: SỰ XUẤT HIỆN CỦA KHUYNH HƢỚNG HIỆN THỰC – HUYỀN ẢO TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI.

Giới thuyết về khuynh hướng và khuynh hướng hiện thực – huyền ảo. Khái niệm khuynh hướng. Khái niệm hiện thực – huyền ảo. Nguyên tắc phản ánh hiện thực của khuynh hướng hiện thực – huyền ảo.

Đặc điểm khuynh hướng hiện thực – huyền ảo. Những tiền đề xuất hiện khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Tiền đề lịch sử, văn hóa, xã hội. Những thay đổi về tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết.

Sự đa dạng về khuynh hướng trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam trước và sau 1986. Khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong văn học Việt Nam trước 1986. Khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986.

67 CHƢƠNG 3: KHUYNH HƢỚNG HIỆN THỰC – HUYỀN ẢO TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI VỚI CHỨC NĂNG MIÊU TẢ THẾ GIỚI. Hiện thực – huyền ảo với việc xử lí đề tài. Đề tài chiến tranh. Đề tài nông thôn.

Hiện thực – huyền ảo trong xây dựng nhân vật. Kiểu nhân vật nghịch dị. Kiểu nhân vật tâm linh, vô thức. Kiểu nhân vật hư ảo, ma quái.

Hiện thực – huyền ảo với việc kiến tạo không gian và thời gian nghệ thuật. Không gian nghệ thuật. Không gian mộng ảo. Không gian huyền thoại.

Thời gian nghệ thuật. Thời gian mang tính phi thời. Thời gian đồng hiện. 111 CHƢƠNG 4: KHUYNH HƢỚNG HIỆN THỰC – HUYỀN ẢO TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI VỚI CHỨC NĂNG BIỂU ĐẠT THẾ GIỚI.

Hiện thực – huyền ảo với việc tổ chức kết cấu. Kết cấu mê lộ. Kết cấu phân mảnh. Kết cấu đan xen thực - ảo.

Hiện thực – huyền ảo với nghệ thuật xây dựng biểu tượng. Biểu tượng thiên nhiên. Biểu tượng con người. Hiện thực – huyền ảo với sự nhòe mờ, đa nghĩa của ngôn ngữ tự sự.

Ngôn ngữ đậm chất “lạ hóa”. Ngôn ngữ biểu đạt cái kì ảo, ma quái. Ngôn ngữ vô thức. 146 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN.

151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lí do chọn đề tài 1. Sau 1975, đặc biệt từ sau Đổi mới (1986), văn học Việt Nam đã có sự chuyển mình mạnh mẽ. Đó là quãng thời gian văn học Việt Nam đạt được nhiều thành tựu quan trọng, đặc biệt trong lĩnh vực tiểu thuyết.

Với tư cách là “cỗ máy cái” của văn học, tiểu thuyết vẫn chứng tỏ được vai trò hạt nhân trong cấu trúc văn học hiện đại và đương đại. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều người đã khẳng định thời hiện đại là “thời của tiểu thuyết”. Cũng bởi thế, đến nay đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về tiểu thuyết, trong đó có không ít nghiên cứu mang tính phát hiện. Tuy nhiên, còn nhiều vấn đề của tiểu thuyết, đặc biệt là những cách tân nghệ thuật tiểu thuyết vẫn chưa được tìm hiểu một cách cặn kẽ, hệ thống.

Trong nhãn quan nghiên cứu hiện đại, lịch sử của tiểu thuyết không phải là phép cộng của những hiện thực được miêu tả, mà là lịch sử của sự miêu tả, nghĩa là lịch sử của sự vận động, biến đổi, đặc biệt là những cách tân trong miêu tả hiện thực. Bởi thế, việc nhận diện các khuynh hướng tiểu thuyết không chỉ mang đến lợi ích trong phân tích, khám phá những nội dung xã hội được miêu tả, mà còn là những nghiên cứu, khám phá trên bình diện nghệ thuật tiểu thuyết, nhằm làm cho việc nghiên cứu tiểu thuyết trở nên toàn diện hơn. Khi nói về tiểu thuyết Việt Nam đương đại, tùy theo quan điểm lý thuyết, mục đích, yêu cầu cụ thể của sự nghiên cứu, người ta có thể vận dụng những cách nhìn, cách đánh giá, cách lựa chọn khác nhau khi phân loại trào lưu, khuynh hướng hay đặc điểm tiểu thuyết. Mỗi cách tiếp cận đều có những ưu thế và giới hạn riêng trong phân tích và luận giải về sự vận động cũng như tiềm năng của thể loại lực lưỡng này.

Đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu công phu về các khuynh hướng tiểu thuyết đương đại như khuynh hướng nhận thức lại, khuynh hướng lịch sử, khuynh hướng triết luận, khuynh hướng tiểu thuyết luận đề. Riêng khuynh hướng hiện thực – huyển ảo trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 cho dến nay vẫn chưa được quan tâm thích đáng. Sau một thời gian dài, do nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan, đặc biệt là sự thái quá của cái nhìn duy lý và duy ý chí, yếu tố kỳ ảo, huyền thoại dường như vắng bóng trong văn học. Từ 1986 đến nay, như một “cân bằng sinh thái”, cái kỳ ảo đã xuất hiện trở lại, ngày càng đậm đặc hơn và dần hình thành khuynh hướng nghệ 2 thuật: khuynh hướng hiện thực - huyền ảo.

Sự xuất hiện của khuynh hướng hiện thực - huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại là một bằng chứng sinh động cho thấy sự cách tân mạnh mẽ trong lãnh địa tiểu thuyết. Xuất phát từ mong muốn tìm hiểu một cách hệ thống và chuyên sâu về khuynh hướng này, chúng tôi chọn đề tài “Khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại” để làm luận án tiến sĩ. Hy vọng, luận án sẽ góp thêm một tiếng nói mới mẻ về nghiên cứu tiểu thuyết trong bối cảnh đổi mới văn học hiện nay. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 2.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu là khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Luận án chủ yếu tập trung phân tích những tiểu thuyết ra đời sau 1975, đặc biêt sau 1986 như: Lời nguyền hai trăm năm (1989), Nỗi buồn chiến tranh (1990), Thiên sứ (1995), Đi tìm nhân vật (2001), Những đứa trẻ chết già (2002), Người sông Mê (2003), Giã biệt bóng tối (2004), Thiên thần sám hối (2004), Tàn đen đốm đỏ (2004), Tấm ván phóng dao (2004), Chinatown (2004), Cõi người rung chuông tận thế (2004), Thoạt kì thủy (2005), Khải huyền muộn (2005), Giàn thiêu (2005), Giữa vòng vây trần gian (2005), Ngồi (2006), Trí nhớ suy tàn (2006), Cơ hội của Chúa (2006), Và khi tro bụi (2006), T. Phạm vi nghiên cứu Bên cạnh tập trung tìm hiểu các tiểu thuyết có yếu tố hiện thực - huyền ảo trong văn học Việt Nam đương đại, chúng tôi mở rộng trường so sánh với tiểu thuyết hiện thực - huyền ảo trong và ngoài nước ở những giai đoạn khác nhau để làm nổi bật nét riêng của khuynh hướng hiện thực - huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3.

Mục đích nghiên cứu 3 - Mục đích của luận án là nhận diện, phân tích những đặc điểm cơ bản của khuynh hướng hiện thực - huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Nhiệm vụ nghiên cứu - Phân tích tiền đề xã hội - thẩm mĩ dẫn đến sự xuất hiện khuynh hướng hiện thực - huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. - Nhận diện, mô hình hóa và phân tích, làm rõ những đặc điểm cơ bản của tiểu thuyết viết theo khuynh hướng hiện thực - huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Phƣơng pháp nghiên cứu 4.

Phương pháp loại hình: Vận dụng tiêu chí loại hình để khu biệt các tác phẩm viết theo khuynh hướng hiện thực - huyền ảo vơi các khuynh hướng khác trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Phương pháp cấu trúc – hệ thống: Đặt tiểu thuyết viết theo khuynh hướng hiện thực - huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, đồng thời nhận diện cấu trúc bên trong của loại hình tiểu thuyết này. Phương pháp so sánh: Nhằm so sánh sự khác nhau giữa khuynh hướng hiện thực – huyền ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại với các khuynh hướng khác đã có ở giai đoạn trước và cùng thời. Tiếp cận thi pháp học: Phương pháp này tiếp cận các tác phẩm theo các phạm trù thi pháp nhằm nghiên cứu các yếu tố tham gia cấu thành thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết theo khuynh hướng hiện thực – huyền ảo.

Ngoài các phương pháp chủ yếu trên, chúng tôi còn sử dụng các thao tác khác như: phân tích – tổng hợp, thống kê, khảo sát, miêu tả… để đưa ra những kết luận khoa học và thuyết phục. Đóng góp của luận án 5. Bước đầu khái quát, hệ thống hóa về sự ra đời, phát triển của tiểu thuyết hiện thực – huyền ảo trên thế giới và Việt Nam. Nhận diện, phân tích những đặc điểm cơ bản của tiểu thuyết hiện thực - huyền ảo trong văn học Việt Nam đương đại.

Phân tích, lý giải những cách tân nghệ thuật của tiểu thuyết hiện thực – huyền ảo Việt Nam đương đại, qua đó góp phần làm sáng tỏ sự đổi mới tư duy nghệ thuật tiểu thuyết từ 1986 đến nay.