Khảo sát lời độc thoại nội tâm nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ

1 Lê Thị Sao Chi Khảo sát lời độc thoại nội tâm nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 62.01 Cơ sở đào tạo: Trường Đại học Vinh 2 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 6 1. Lý do chọn đề tài 6 2. Lịch sử vấn đề 7 3. Đối tượng nghiên cứu và nguồn dẫn liệu 16 4.

Nhiệm vụ nghiên cứu 16 5. Phương pháp nghiên cứu 17 6. Đóng góp của đề tài 18 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 20 1. Một số khái niệm của lý thuyết hội thoại liên quan đến lời độc thoại nội tâm 20 1.

Độc thoại nội tâm trong truyện ngắn 24 1. Tiêu chí nhận diện lời độc thoại nội tâm nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ 39 1. Tiểu kết chương 1 58 Chương 2: CÁC HÀNH ĐỘNG NGÔN NGỮ CỦA LỜI ĐỘC THOẠI NỘI TÂM NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN MINH CHÂU, NGUYỄN HUY THIỆP, NGUYỄN THỊ THU HUỆ 60 2. Khái niệm hành động ngôn ngữ 60 2.

Phân biệt hành động ngôn ngữ trong đối thoại và hành động ngôn ngữ trong độc thoại 61 2. Tiêu chí xác định loại hành động ngôn ngữ của lời độc thoại nội tâm nhân vật 71 2. Thống kê, miêu tả các hành động ngôn ngữ của lời độc thoại nội tâm nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ 74 2. Những nhân tố chi phối việc lựa chọn hành động ngôn ngữ của lời độc 3 thoại nội tâm 97 2.

Tiểu kết chương 2 108 Chương 3: NGỮ NGHĨA LỜI ĐỘC THOẠI NỘI TÂM NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN MINH CHÂU, NGUYỄN HUY THIỆP, NGUYỄN THỊ THU HUỆ 110 3. Khái niệm ngữ nghĩa của lời 110 3. Các nhân tố chi phối ngữ nghĩa lời độc thoại nội tâm 113 3. Các nhóm ngữ nghĩa của lời độc thoại nội tâm 132 3.

Tiểu kết chương 3 158 Chương 4: VAI TRÒ CỦA LỜI ĐỘC THOẠI NỘI TÂM TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN MINH CHÂU, NGUYỄN HUY THIỆP, NGUYỄN THỊ THU HUỆ 160 4. Vai trò biểu hiện tâm lý và tính cách nhân vật trong tính đối thoại của lời độc thoại nội tâm 160 4. Vai trò định hướng hành động nhân vật trong cấu tạo lập luận của lời độc thoại nội tâm 166 4. Vai trò thể hiện phạm vi hiện thực trong tác phẩm qua sắc thái giới tính của lời độc thoại nội tâm 176 4.

Vai trò khắc họa phong cách ngôn ngữ tác giả của lời độc thoại nội tâm 191 4. Vai trò thể hiện sự đổi mới thi pháp truyện ngắn của lời độc thoại nội tâm 195 4. Tiểu kết chương 4 200 KẾT LUẬN 203 TÀI LIỆU THAM KHẢO 207 4 MỤC LỤC CÁC BẢNG THỐNG KÊ Trang Bảng 2. Tần số xuất hiện của lời độc thoại nội tâm 74 Bảng 2.

Các hành động ngôn ngữ của lời độc thoại nội tâm nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ 75 Bảng 2. Các hành động ngôn ngữ tiêu biểu trong lời độc thoại nội tâm 98 Bảng 2. So sánh tương quan số lượng giữa hành động hỏi và hành động khẳng định trong lời độc thoại nội tâm của nhân vật 107 Bảng 3. Không gian độc thoại 116 Bảng 3.

Các không gian công cộng phổ biến 119 Bảng 3. Các nội dung độc thoại trong không gian gia đình 121 Bảng 3. Các không gian gia đình phổ biến 122 Bảng 3. Thời gian độc thoại 123 Bảng 3.

Trạng thái tâm lý chủ thể khi độc thoại nội tâm 128 Bảng 3. Các loại trạng thái tâm lý dương tính 128 Bảng 3. Các loại trạng thái tâm lý âm tính 130 Bảng 3. Các nhóm ngữ nghĩa của lời độc thoại nội tâm 134 Bảng 3.

Các phương diện tìm hiểu về bản thân của chủ thể độc thoại 135 Bảng 3. Các mối quan hệ giữa chủ thể độc thoại với những người xung quanh 143 Bảng 3. Những sự vật, hiện tượng khách quan được đề cập trong lời độc thoại nội tâm 148 5 Bảng 3. Các nội dung triết lý nhân sinh trong lời độc thoại nội tâm 152 Bảng 3.

Các sắc thái tình yêu trong lời độc thoại nội tâm 154 Bảng 4. Vị trí của kết luận trong lập luận 169 Bảng 4. Tổ chức lập luận trong lời độc thoại nội tâm 175 Bảng 4. Số lượng hành động hỏi trong lời độc thoại nội tâm của nhân vật nam và nhân vật nữ 181 Bảng 4.

Số lượng hành động khẳng định, hành động phủ định trong lời độc thoại nội tâm của nhân vật nam và nhân vật nữ 182 Bảng 4. Các từ, cụm từ biểu thị khả năng trong lời độc thoại nội tâm các nhân vật nữ của Nguyễn Thị Thu Huệ 186 Bảng 4. Các từ, cụm từ biểu thị cách diễn đạt khẳng định/ phủ định trong lời độc thoại nội tâm các nhân vật nam của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp 187 6 BẢNG CHÚ THÍCH VIẾT TẮT TT Nội dung viết tắt Ký hiệu viết tắt 1 Độc thoại nội tâm ĐTNT 2 Nguyễn Minh Châu NMC 3 Nguyễn Huy Thiệp NHT 4 Nguyễn Thị Thu Huệ NTTH 7 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.

Lời nói là khái niệm có ý nghĩa tiền đề, là đối tượng nghiên cứu trung tâm của ngữ dụng học. Không nghiên cứu ngôn ngữ ở dạng tĩnh với những quy luật và cấu trúc cứng nhắc, bất biến, ngữ dụng học chú trọng đến việc sử dụng ngôn ngữ trong hoạt động giao tiếp, xem xét mối quan hệ giữa ngôn ngữ với những ngữ cảnh và người dùng khác nhau. Hướng tiếp cận này cho phép ngữ dụng học có thể nhận ra những dạng thức, quy luật hành chức sinh động và đa dạng của ngôn ngữ. Khi giao tiếp, lời nói được tổ chức thành hai dạng: lời đối thoại và lời độc thoại nội tâm (ĐTNT).

Lời đối thoại luôn thể hiện mối quan hệ tương tác giữa người nói và người nghe trực tiếp, hiện diện trực quan trong quá trình nói năng. Do vậy, nó là nguồn tư liệu quan trọng để ngữ dụng học tìm ra những nguyên tắc, đặc tính hành chức của ngôn ngữ. Trong đời sống thực, lời ĐTNT thường diễn ra ngầm ẩn, không hướng đến người nghe nào khác ngoài chính bản thân chủ thể độc thoại. Nó là dạng lời thoại được người nói sử dụng để giao tiếp với chính mình - người nghe đặc biệt.

Những đặc điểm này khiến việc nghiên cứu lời ĐTNT từ lý thuyết hội thoại hầu như còn bỏ trống. Lời ĐTNT tồn tại khá phổ biến trong thực tế sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp, nhưng nó chỉ hiện diện rõ ràng, cụ thể ở tác phẩm nghệ thuật (kịch, tiểu thuyết, truyện ngắn). Sự tái hiện ĐTNT vào tác phẩm nghệ thuật tất yếu không thể đảm bảo tuyệt đối tính khách quan, nguyên bản của dạng lời nói này nhưng trên một mức độ nhất định, các nhà văn luôn phải tôn trọng các đặc tính bản chất, các nguyên tắc nảy sinh và sự hành chức của nó. Vì thế, khi chưa có điều kiện vật chất hoá lời ĐTNT ở đời sống thực, lời ĐTNT trong tác phẩm nghệ thuật là một nguồn tư liệu đủ tin cậy cho phép việc nghiên cứu về nó có thể đạt được những kết quả cơ bản bước đầu.

Đồng thời, tìm hiểu dạng lời nói này trong tác phẩm văn học cũng là tìm hiểu cách thức tổ chức ngôn ngữ nghệ thuật của nhà văn, góp phần nhận diện phong cách ngôn ngữ tác giả. Sau 1975, văn học Việt Nam chuyển sang một thời kỳ phát triển mới, có những chuyển đổi mạnh mẽ về tư tưởng và phương pháp sáng tác. Các tác phẩm tập trung thể hiện cuộc sống của con người cá nhân, những hậu quả mà chiến tranh để lại trong thời bình. Trong sự đổi mới đó, thể loại truyện ngắn đã đạt được nhiều thành quả nhất.

Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn tiên phong của tiến trình đổi mới văn học. Truyện ngắn của ông, ngay từ những năm đầu của thập niên 80 (thế kỷ 20), đã bộc lộ rõ khát vọng khám phá đời sống nội tâm con người trong thời đại mới, đặc biệt là người lính trở về sau chiến tranh. Lời ĐTNT nhân vật là một phương tiện ngôn ngữ được ông sử dụng rất hiệu quả để phản ánh phạm vi hiện thực này, góp phần tạo nên dấu ấn phong cách độc đáo của tác giả. So với Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp và Nguyễn Thị Thu Huệ là những nhà văn thuộc về thế hệ sau.

Trong những năm 90 (thế kỷ 20), đây là hai tác giả truyện ngắn nổi tiếng. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp rất sắc sảo, thể hiện nổi bật trong lời thoại nhân vật. Ngôn ngữ truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ giàu nữ tính, phù hợp với việc tái hiện cuộc sống tâm hồn, tình cảm của các nhân vật nữ. Khảo sát lời ĐTNT nhân vật trong truyện ngắn của họ sẽ cho phép sự nghiên cứu về dạng lời nói này trở nên toàn diện, đầy đủ hơn.

Từ những vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra nói trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: Khảo sát lời độc thoại nội tâm nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ. Lịch sử vấn đề 2. Những kết quả nghiên cứu có tính chất tiền đề về độc thoại nội tâm (monologue intérieur) Mặc dù độc thoại xuất hiện từ khá sớm (gắn liền với sự ra đời của kịch - một loại hình nghệ thuật sân khấu) nhưng ĐTNT chỉ bắt đầu được chú ý vào những năm cuối thế kỷ 18 và thực sự được tập trung nghiên cứu từ đầu thế kỷ 20. Những tiểu thuyết phương Tây hiện đại như: Ulysse (James Joyce); Đi tìm thời gian đã mất (M.

Proust); Thời gian khổ (Dickens) đã sử dụng ĐTNT với tư cách là một “phương 9 tiện” đã tới kịp vừa may để diễn đạt căn bệnh mới của thế kỷ trong tiểu thuyết mới [25, tr. Sự xuất hiện của ĐTNT một cách dày đặc và mới lạ trong tiểu thuyết hiện đại đã thu hút sự chú ý của các nhà nghiên cứu ở ngoài nước cũng như trong nước. Những kết quả nghiên cứu về độc thoại nội tâm ở ngoài nước Vấn đề đầu tiên mà các nhà nghiên cứu ở nước ngoài đặt ra là xác định tư cách tồn tại của ĐTNT trong tiểu thuyết và truyện ngắn. Có thể khái quát kết quả nghiên cứu về vấn đề này thành hai xu hướng cơ bản: ĐTNT với tư cách là một kỹ thuật, một thủ pháp của nhà văn trong xây dựng tác phẩm và ĐTNT với tư cách là một dạng lời thoại, được nhân vật sử dụng để thực hiện sự giao tiếp.

Tiêu biểu cho xu hướng thứ nhất là quan điểm của hai tác giả Wiliam Flin Thrall và Mario Klarer.