Đặc điểm Thơ ca Đồng bằng Sông Cửu Long (1975-2010) - Luận án TS Huỳnh Lâm Bá

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HUỲNH LÂM BÁ ĐẶC ĐIỂM THƠ CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG (1975 - 2010) LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2018 1 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HUỲNH LÂM BÁ ĐẶC ĐIỂM THƠ CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG (1975 - 2010) Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 9. 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. HÀ THANH VÂN 2. TS VÕ VĂN NHƠN HÀ NỘI - 2018 2 LỜI CẢM ƠN Trong thời gian hoàn thành chương trình học Nghiên cứu sinh và nghiên cứu hoàn thành luận án, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của: - Cô Tiến sĩ Hà Thanh Vân - Thầy PGS.

Tiến sĩ Võ Văn Nhơn - Quý thầy cô Khoa Văn – Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam - Lãnh đạo Uỷ ban nhân dân Tỉnh Sóc Trăng - Ban giám hiệu Trường Cao đẳng Sư phạm Sóc Trăng và các phòng ban có liên quan. - Bạn bè là các nhà thơ, nhà nghiên cứu. - Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến quý thầy cô là người hướng dẫn đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. - Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô đã tận tình giảng dạy lớp Nghiên cứu sinh Khoá 2/2011 – chuyên ngành Văn học Việt Nam, quý thầy cô đã đóng góp ý kiến quý báu cho tôi trong thời gian thực hiện các chuyên đề đến hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn tất cả các nhà thơ, nhà phê bình, nhà nghiên cứu mà chúng tôi có dịp tham khảo, sử dụng tác phẩm và bài viết. Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã giúp đỡ, động viên và hỗ trợ tôi trong suốt thời gian hoàn thành luận án. Huỳnh Lâm Bá 3 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực và chưa từng công bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào khác. Huỳnh Lâm Bá 4 MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cảm ơn i Lời cam đoan ii Mục lục iii Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt vi MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài 1 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3 4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 3 5.

Đóng góp mới về khoa học của luận án 4 6. Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn 5 7. Cấu trúc của luận án 5 NỘI DUNG CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THƠ CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG (1975 – 2010) 1. Ý kiến bàn về những đóng góp nổi bật của thơ ca ĐBSCL 6 (1975 – 2010) 1.

Những đóng góp về nội dung 6 1. Những đóng góp về nghệ thuật 17 1. Ý kiến bàn về những hạn chế của thơ ca ĐBSCL (1975 – 21 2010) Tiểu kết 23 i CHƯƠNG 2 BỐI CẢNH LỊCH SỬ, XÃ HỘI, VĂN HOÁ VÀ DIỆN MẠO THƠ CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG (1975 – 2010) 2. Vài nét về lịch sử, địa lí, xã hội, văn hoá, và văn học ĐBSCL 24 (1975 – 2010) 2.

Vài nét về lịch sử, địa lí, xã hội 24 2. Vài nét văn hoá vùng Đồng bằng sông Cửu Long 26 2. Diện mạo thơ ca ĐBSCL (1975 – 2010) 29 2. Đội ngũ nhà thơ ĐBSCL 32 Tiểu kết 40 CHƯƠNG 3 CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO TRONG THƠ CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG (1975 – 2010) 42 3.

Cảm hứng ngợi ca thiên nhiên, đất nước và con người 43 ĐBSCL 3. Cảm hứng ngợi ca thiên nhiên 43 3. Cảm hứng ngợi ca quê hương, đất nước 56 3. Cảm hứng ngợi ca con người 59 3.

Cảm hứng thế sự 69 3. Cảm hứng tình yêu đôi lứa 79 3. Hạnh phúc trong tình yêu 80 3. Nỗi buồn trong tình yêu 86 Tiểu kết 92 CHƯƠNG 4 NHỮNG PHƯƠNG THỨC BIỂU ĐẠT CHỦ YẾU TRONG THƠ CA ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG (1975 – 2010) 4.

Trường ca 94 ii 4. Thơ tự do 98 4. Thể thơ lục bát truyền thống 105 4. Ngôn ngữ đậm chất Nam Bộ 108 4.

Các thủ pháp nghệ thuật và phương tiện tu từ 125 4. Giọng điệu giãi bày tâm sự 133 4. Giọng điệu suy ngẫm, triết lí sâu xa 137 4. Giọng điệu trữ tình đằm thắm 142 Tiểu kết 145 KẾT LUẬN 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIỀN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ 151 THƯ MỤC NGHIÊN CỨU 152 TÁC PHẨM KHẢO SÁT 162 iii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT ĐBSCL: Đồng bằng sông Cửu Long iv MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài 1. Sau năm 1975, đất nước bước sang một trang sử mới. Văn học cả nước nói chung, văn học Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) nói riêng cũng có sự vận động và phát triển, kịp thời phản ánh những vấn đề đời sống xã hội trước tình hình mới của thời đại. Thơ ca ĐBSCL gắn liền với nhiều nhà thơ được người đọc yêu mến như: Nguyễn Thị Manh Manh, Đông Hồ, Mộng Tuyết, Trang Thế Hy, Lê Giang, Phương Đài, Viễn Phương, Kiên Giang, Chim Trắng, Nguyễn Bá, Lê Anh Xuân, Lê Chí, Nguyễn Chí Hiếu, Diệp Minh Tuyền, Phù Sa Lộc, Phạm Nguyên Thạch, Trần Ngọc Hưởng, Song Hảo, Trịnh Bửu Hoài, Thai Sắc, Bùi Văn Bồng, Đinh Thị Thu Vân, Nguyễn Lập Em, Nguyễn Trọng Tín, Nguyễn Thị Ánh Huỳnh, Trần Thế Vinh, Kim Ba, Trúc Linh Lan, Thu Nguyệt, Kim Phượng, Lê Thanh My, Vũ Hồng, Hữu Nhân… và gần đây có một số gương mặt thơ tiêu biểu như Huỳnh Thúy Kiều, Vũ Thiên Kiều, Nguyễn Đăng Khương, Quân Tấn, Trương Trọng Nghĩa, Vũ Tuấn, Thành Dũng, Võ Mạnh Hảo, Nguyễn Đức Phú Thọ, Vĩnh Thông… Họ viết hết mình về vùng đất nơi mình sinh ra, lớn lên và trải nghiệm suốt cả cuộc đời từ nhiều góc độ, phương diện cảm nhận cũng như cách thể hiện.

Gần đây, nhiều tác giả thơ ca viết về ĐBSCL khá thành công và có nhiều triển vọng sẽ đi xa hơn. Điều đó đã mở ra nhiều hướng đi mới đầy hứa hẹn cho văn chương vùng ĐBSCL. Văn học cũng đòi hỏi có sự tổng kết ở từng giai đoạn để tạo thế đi lên. Mọi phương pháp, mọi phong cách sáng tác đều cần được khuyến khích tìm tòi, thể nghiệm.

So với các thể loại văn học khác, thơ ca ĐBSCL (1975 – 2010) phát triển nhanh về số lượng và có những đóng góp về nội dung cũng như nghệ thuật, nhất là việc thể hiện đời sống, tâm hồn, tính cách của con người ĐBSCL trong thời kỳ này. Đến nay, các công trình nghiên cứu về thơ ĐBSCL mới chỉ dừng lại ở một số tác giả như Trang Thế Hy, Chim Trắng, Đinh Thị Thu Vân…gần đây là một số công trình nghiên cứu về chủ đề tình yêu quê hương, thơ tình ĐBSCL. Ngoài ra, cũng có một vài công trình nghiên cứu thơ ở một số địa phương, như 1 thơ An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long…mà chưa có công trình nghiên cứu mang tính hệ thống, toàn diện về thơ ca ĐBSCL (1975 – 2010). Hình ảnh thiên nhiên trong trẻo mát lành ở vùng đồng bằng Nam Bộ, với vẻ đẹp của thiên nhiên thơ mộng “nắng chói chang vàng tươi lúa hát” hay nét đẹp hiền hoà của“những con người mặt đẹp như hoa” (Lê Anh Xuân); những dòng sông chảy nặng phù sa; sức quyết rũ từ hương đồng gió nội, hương rừng, hương biển; con người giàu nghĩa tình đã làm nên hương vị rất riêng trong nét tính cách của cư dân miền sông nước Cửu Long.

Những nét đặc trưng rất tiêu biểu, có sức hấp dẫn và quyến rũ lạ kỳ đã thôi thúc chúng tôi tìm hiểu đề tài Đặc điểm thơ ca ĐBSCL (1975 – 2010). Kế thừa thành quả những công trình của các nhà nghiên cứu, phê bình thơ hơn ba mươi năm qua, đề tài “Đặc điểm thơ ca Đồng bằng sông Cửu Long (1975 - 2010)” nhằm mục đích tìm hiểu đặc điểm thơ ca giai đoạn này một cách toàn diện và hệ thống. Từ những cách tiếp cận khác nhau, luận án sẽ đi sâu khai thác đặc điểm nội dung và hình thức nghệ thuật, góp phần làm cho chúng ta hiểu biết sâu sắc hơn về chiều sâu lẫn bề rộng của thơ ĐBSCL giai đoạn này. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Trong luận án này, dựa vào góc nhìn yếu tố địa văn hoá, chúng tôi khảo sát Đặc điểm thơ ca ĐBSCL (1975 – 2010) để làm rõ đặc điểm nội dung thơ ca ĐBSCL trên bình diện cảm hứng chủ đạo; đồng thời làm rõ những phương diện nghệ thuật chủ yếu được sử dụng trong thơ ĐBSCL giai đoạn này. Từ đó, luận án chỉ ra được những đóng góp của thơ ĐBSCL giai đoạn này trong tiến trình vận động và phát triển của thơ Việt Nam hiện đại. Nhiệm vụ nghiên cứu Khảo sát Đặc điểm thơ ca ĐBSCL (1975 – 2010), đề tài đặt ra nhiệm vụ: - Thứ nhất, từ các tác phẩm lựa chọn, người viết phác họa bối cảnh lịch sử, xã hội, văn hoá và diện mạo thơ ca ĐBSCL. - Thứ hai, luận án làm rõ được những đặc điểm về nội dung của thơ ca ĐBSCL.

- Thứ ba, luận án chỉ ra những phương thức biểu hiện chủ yếu của thơ ca ĐBSCL. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Như tên đề tài đã xác định, đối tượng nghiên cứu của luận án là Đặc điểm thơ ca ĐBSCL (1975 – 2010). Luận án chọn mốc thời gian từ 1975, vì đây là năm đánh dấu đất nước chuyển mình sang một giai đoạn mới.

Văn học nói chung, thơ ca ĐBSCL nói riêng cũng bắt đầu vận động theo qui luật đời thường. Điểm cuối khảo sát nghiên cứu luận án là năm 2010, bởi vì thời điểm 2010 là mốc thời gian người viết bắt đầu nghiên cứu luận án. Về tư liệu khảo sát, chúng tôi lựa chọn một số tác phẩm thơ của các nhà thơ tiêu biểu trong thơ ca ĐBSCL làm đối tượng khảo sát chính. Về phạm vi khảo sát: Số lượng tác phẩm thơ của một vùng như ở ĐBSCL trong hơn ba mươi năm không phải là ít, việc bao quát đầy đủ tư liệu là việc làm không phải dễ.

Vì thế, tác giả luận án đã cố gắng rất nhiều nhưng cũng chỉ có thể lựa chọn được những tác phẩm thơ tiêu biểu, đại diện cho những sự kiện, vấn đề nổi bật về đời sống, văn hóa, tư tưởng của con người ĐBSCL để sử dụng trong luận án. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 4. Phương pháp nghiên cứu loại hình: Thơ là thể loại thuộc loại hình trữ tình.