Đặc điểm ngôn ngữ thơ bảy chữ hiện đại trên tác phẩm tiêu biểu - Luận án tiến sĩ Đồng Hoàng Hưởng

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐỒNG HOÀNG HƢNG ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ THƠ BẢY CHỮ HIỆN ĐẠI (TRÊN TÁC PHẨM CỦA MỘT SỐ NHÀ THƠ TIÊU BIỂU) Ngành, chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số : 62 22 02 40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội - năm 2017 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐỒNG HOÀNG HƢNG ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ THƠ BẢY CHỮ HIỆN ĐẠI (TRÊN TÁC PHẨM CỦA MỘT SỐ NHÀ THƠ TIÊU BIỂU) Ngành, chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số : 62 22 02 40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. Lý Toàn Thắng Hà Nội - năm 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất cứ một công trình nào. Tác giả luận án Đồng Hoàng Hƣng MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Thơ và ngôn ngữ thơ. Đặc điểm của ngữ âm tiếng Việt.

Thi vận, thi tiết, thi điệu. Thơ thất ngôn và thơ bảy chữ hiện đại. Thống nhất cách hiểu về một số khái niệm trong luận án. 39 CHƢƠNG 2 HIỆP VẦN TRONG THƠ BẢY CHỮ HIỆN ĐẠI.

Vị trí hiệp vần trong thơ bảy chữ hiện đại. Các kiểu loại vần trong thơ bảy chữ hiện đại. Chức năng tạo vần của các yếu tố cấu thành âm tiết. Sự phân bố của thanh thanh điệu trong hiệp vần.

Giá trị nghệ thuật của vần trong thơ bảy chữ hiện đại. 73 CHƢƠNG 3 NGẮT NHỊP TRONG THƠ BẢY CHỮ HIỆN ĐẠI. Cơ sở của việc ngắt nhịp. Kết quả khảo sát các loại nhịp.

Giá trị nghệ thuật của nhịp trong thơ bảy chữ hiện đại. 116 CHƢƠNG 4 HÀI THANH TRONG THƠ BẢY CHỮ HIỆN ĐẠI. Cách tổ chức thanh điệu trong thơ bảy chữ hiện đại. Bƣớc đầu tìm hiểu về niêm trong thơ bảy chữ hiện đại.

Bƣớc đầu tìm hiểu về đối thanh điệu bằng - trắc trong thơ bảy chữ. Giá trị của hài thanh trong thơ bảy chữ hiện đại. 146 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. 150 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED. DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT - B: Thanh Bằng. - L: Lệch chuẩn ở vị trí. - T, B: là những vị trí lệch chuẩn so với truyền thống.

- SL: Số lƣợng - TL: Tỷ lệ - Đối với vị trí hiệp vần: + aa-a: Các câu 1,2,4 có cùng vần. + -a-a: Câu 2 và câu 4 có cùng vần. + -aa-: Câu 2 và câu 3 có cùng vần. + abab: Câu 1 và câu 3 cùng vần, câu 2 và câu 4 cùng vần.

+ abba: Câu 1 và câu 4 cùng vần, câu 2 và câu 3 cùng vần. + aabb: Câu 1 và câu 2 cùng vần, câu 3 và câu 4 cùng vần. + a--a: Câu 1 và câu 4 cùng vần. + a-aa: Các câu 1,3,4 có cùng vần.

+ -aaa: Các câu 2,3,4 có cùng vần. + aaaa: Các câu 1,2,3,4 có cùng vần. + a-a-: Câu 1 và câu 3 có cùng vần. - Đối với các kiểu loại vần: + C: Vần chính.

+ C1: Vần chính loại 1. + C5: Vần chính loại 5. + T1: Vần thông loại 1. + T18: Vần thông loại 18.

- Đối với trƣờng hợp có niêm: + N14, 23: Trƣờng hợp 1, câu 1 niêm với câu 4, câu 2 niêm với câu 3. + N12: Trƣờng hợp 2, câu 1 niêm với câu 2. + N34: Trƣờng hợp 3, câu 3 niêm với câu 4. + N123: Trƣờng hợp 4, câu 1,2, 3 niêm với nhau.

+ N234: Trƣờng hợp 5, câu 2, 3,4 niêm với nhau. + N123: Trƣờng hợp 6, câu 1,2, 3, 4 niêm với nhau. + N12,34: Trƣờng hợp 7 (N12,34), câu 1 niêm với câu 2, câu 3 niêm với câu 4. + N0: Trƣờng hợp 8, không có niêm.

- Đối với trƣờng hợp có đối thanh điệu: + TH1: Trƣờng hợp 1, 2 câu đầu đối thanh điệu còn 2 câu cuối không đối thanh điệu. + TH2: Trƣờng hợp 2, 2 câu cuối đối thanh điệu còn 2 câu đầu không đối thanh điệu. + TH3: Trƣờng hợp 3, câu 1 đối thanh với câu 2, câu 3 đối thanh với câu 4. + TH4: Trƣờng hợp 4, không xuất hiện phép đối thanh điệu bằng trắc giữa các câu trong khổ thơ.

DANH MỤC CÁC BẢNG 1.1: Thống kê vị trí hiệp vần trong thơ bảy chữ hiện đại.2: Kết quả khảo sát các loại vần trong thơ bảy chữ hiện đại.3: Kết quả khảo sát các kiểu loại vần chính trong thơ bảy chữ hiện đại.4: Kết quả khảo sát các kiểu loại vần thông trong thơ bảy chữ hiện đại.5: Sự xuất hiện của các kiểu âm tiết trong thơ bảy chữ hiện đại.6: Bảng thống kê tình hình phân bố của các âm cuối.7: Sự xuất hiện của nhóm phụ âm vang và nhóm phụ âm vô thanh.8: Bảng thống kê các nguyên âm làm âm chính.9: Bảng thống kê sự tham gia hiệp vần của các nguyên âm.10: Bảng thống kê số lƣợng các nguyên âm cùng hàng tham gia hiệp vần.11: Các nguyên âm cùng bậc âm lƣợng hiệp vần.12: Bảng thống kê số lƣợng các thanh điệu tham gia hiệp vần. Bảng kết quả sử dụng từ láy trong thơ bảy chữ hiện đại. Bảng các loại nhịp trong thơ bảy chữ hiện đại.1: Bảng phân bố bằng trắc trong thơ bảy chữ hiện đại.2: Bảng phân bố thanh điệu theo khuôn truyền thống.3: Bảng phân bố thanh điệu không theo khuôn truyền thống.4: Bảng các kiểu thanh điệu phân theo số lƣợng bằng, trắc.5: Bảng thống kê các trƣờng hợp niêm.6: Bảng thống kê các trƣờng hợp đối thanh điệu bằng - trắc. Tính cấp thiết của đề tài 1.

Dƣới ảnh hƣởng của văn hóa phƣơng Tây mà trực tiếp là văn hóa Pháp, thơ Việt Nam trong thế kỷ XX đã có nhiều cách tân, đổi mới sáng tạo so với thơ truyền thống. Điển hình cho sự cách tân này phải kể đến Phong trào Thơ Mới. Từ Phong trào Thơ Mới đến nay, thơ Việt Nam đã phát triển theo nhiều khuynh hƣớng khác nhau, trong đó có những khuynh hƣớng hiện đại, mang đậm dấu ấn của sự đổi mới, của sự tự do hóa. Sự biến động của xã hội Việt Nam ở thế kỷ XX, sự phát triển về tƣ tƣởng ảnh hƣởng đến nghệ thuật, làm cho văn bản thơ đã có nhiều biến động, phá vỡ những khuôn hình thơ truyền thống ở các thể loại, trong đó có thơ bảy chữ hiện đại.

Mỗi một dân tộc đều có một nền thi ca đặc trƣng gắn liền với những thể loại văn học nhất định. Những đặc trƣng ngôn ngữ của một thể loại thơ ca thể hiện tập trung nhất đặc điểm tâm lí - thẩm mỹ trong đời sống tinh thần của một dân tộc, của một thời kỳ. Thể thơ không phải là kết quả của một tác động cơ học mà là một sự chọn lọc tự nhiên của cảm xúc con ngƣời trƣớc hiện thực. Điều này đƣợc Nguyễn Phan Cảnh khẳng định rất rõ trong chuyên luận "Ngôn ngữ thơ".

Đối với ngƣời Việt Nam, bên cạnh thơ lục bát, thơ bảy chữ cũng có một vị trí quan trọng trong đời sống văn học và ghi dấu ấn đậm nét về từng thời kỳ lịch sử của dân tộc. Thể thơ bảy chữ trong thơ ca hiện đại có dáng dấp của thơ Đƣờng luật thất ngôn. Thơ thất ngôn Đƣờng luật du nhập vào Việt Nam từ thời kỳ đầu xã hội phong kiến. Đây là một thể thơ bác học, do quy định khắt khe về niêm, luật nên chủ yếu đƣợc giới trí thức phong kiến sử dụng để sáng tác.

Sang thế kỷ XX, dƣới ảnh hƣởng của văn hóa phƣơng Tây, nhiều khuôn vần, nhịp, thanh của thơ thất ngôn đƣợc phá vỡ, thơ bảy chữ trở thành một thể loại phổ biến đƣợc giới trí thức Tây học dùng để sáng tác một cách linh hoạt đầy sáng tạo. Từ đây, thơ bảy chữ đã không ngừng phát triển và khẳng định vị trí của mình trong tiến trình văn hóa. Đỉnh cao của thời kỳ này phải kể đến Phong trào Thơ Mới (1932 - 1945). Trong "Thi nhân Việt Nam", Hoài Thanh - Hoài Chân đã khẳng định: "Thất ngôn và ngũ ngôn rất thịnh.

Không hẳn là cổ phong. Cổ phong ngày xưa đã thúc lại thành Đường luật. Thất ngôn và ngũ ngôn bây giờ lại do luật đường giãn và nới ra, cho nên êm tai hơn. Cũng có lẽ vì nó ưa vần bằng hơn vần trắc"[114,tr.

Đến nay, thơ bảy chữ đã trở nên phong phú và đa dạng nhờ những đóng góp của các tác giả tên tuổi nhƣ Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Hàn Mặc 2 Tử, Tố Hữu,… Khi một thể thơ đồng hành cùng tiến trình lịch sử - văn hóa dân tộc thì nó cũng đồng thời trở thành một tài sản văn hóa có giá trị ổn định. Vì vậy, phát triển thơ bảy chữ cũng chính là trau dồi bản sắc và phát triển văn hóa dân tộc. Khi một thể thơ đã có chỗ đứng trong dòng chảy của văn hóa dân tộc, với tên tuổi của những nhà thơ nổi tiếng, nó trở thành đối tƣợng hấp dẫn nhiều nhà nghiên cứu. Đã có một số nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu đến sự phát triển, đặc điểm của thơ bảy chữ, nhƣng đa số lại tập trung vào xem xét từ bình diện lí luận phê bình văn học nhƣ: “Thơ ca Việt Nam - hình thức và thể loại" (1971) của Bùi Văn Nguyên và Hà Minh Đức; "Thơ và mấy vấn đề trong thơ Việt Nam hiện đại" (1974) của Hà Minh Đức.

Trong các chuyên luận, thơ bảy chữ cũng chỉ đƣợc dành một phần rất ít số trang chứ chƣa trở thành một chuyên luận có tính chuyên sâu hoặc bàn riêng về thể thơ này. Chỉ có một số ít tác giả chú trọng đến tiến trình thể loại. Cho đến nay, thơ bảy chữ hiện đại với thành tựu to lớn của nó vẫn chƣa có đƣợc một chuyên luận nghiên cứu từ góc độ ngôn ngữ học. Chính vì vậy vấn đề đặt ra là cần phải chọn những thi phẩm bảy chữ hiện đại tiêu biểu làm trung tâm hệ quy chiếu và xem xét chúng trên góc độ ngôn ngữ để đi đến những nhận thức cần thiết về những đặc điểm của thể thơ này.

Qua khảo sát sơ bộ, chúng tôi đã chọn bốn tác giả là Xuân Diệu, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử, Tố Hữu làm dẫn liệu chủ yếu.