Luận án tiến sĩ: Trường thơ loạn trong tiến trình thơ mới

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI CHU LÊ PHƯƠNG TRƯỜNG “THƠ LOẠN” TRONG TIẾN TRÌNH THƠ MỚI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM HÀ NỘI - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI CHU LÊ PHƯƠNG TRƯỜNG “THƠ LOẠN” TRONG TIẾN TRÌNH THƠ MỚI Ngành: Văn học Việt Nam Mã số : 9 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. NGUYỄN ĐĂNG ĐIỆP HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chính xác cao nhất. Các tài liệu tham khảo trích dẫn có xuất xứ rõ ràng.

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. Hà Nội, tháng 10 năm 2018 Tác giả Chu Lê Phương MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Nhận xét tình hình nghiên cứu và hướng nghiên cứu đề tài. 33 Chương 2: TRƯỜNG “THƠ LOẠN” VÀ GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN THỨ HAI CỦA THƠ MỚI. Các giai đoạn phát triển của Thơ mới. Sự xuất hiện Trường “thơ loạn” trên đất Bình Định đầu thế kỉ XX.

Trường “thơ loạn” – cuộc cách mạng nội tại trong phong trào Thơ mới. 67 Chương 3: TRƯỜNG “THƠ LOẠN” TRONG TIẾN TRÌNH THƠ MỚI – TỪ SỰ CHUYỂN ĐỘNG CỦA MÔ HÌNH THẾ GIỚI. Quan niệm nghệ thuật. Đặc tính tư duy.

Hệ thống biểu tượng. 98 Chương 4: TRƯỜNG “THƠ LOẠN” TRONG TIẾN TRÌNH THƠ MỚI – TỪ SỰ CÁCH TÂN THI PHÁP. Không – thời gian nghệ thuật. Ngôn ngữ nghệ thuật.

148 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài 1. Chỉ trong vòng 13 năm (1932 - 1945), phong trào Thơ mới đã làm nên cuộc cách mạng trong lịch sử thi ca Việt Nam.

Thơ mới tấn công vào thành trì kiên cố mười thế kỉ của thơ trung đại và tiếp nhận luồng tư tưởng mới mẻ từ phương Tây. Thơ mới cho ra đời nhiều nhà thơ tên tuổi cùng nhiều sáng tác hấp dẫn, mới lạ, sản sinh ra nhiều khuynh hướng mới… từ đó đem lại tư tưởng mới, hệ hình thi pháp mới, làm phong phú và hiện đại hóa nền thơ ca dân tộc. Với Thơ mới, thơ ca Việt Nam đã thật sự hội nhập với thơ ca hiện đại thế giới, và phong trào này được tôn vinh như một hiện tượng văn học có giá trị xuyên suốt thế kỉ XX đến nay. Trên bản đồ địa lý Việt Nam, Bình Định chỉ là một mảnh đất bình dị nhỏ hẹp ven biển miền Trung.

Nhưng trên bản đồ văn học Việt Nam, đầu thế kỉ XX, Bình Định là nơi hội tụ nhiều thi sỹ ưu tú của phong trào Thơ mới. Xuất hiện năm 1937, Trường “thơ loạn” quy tụ các thi sĩ Thơ mới nổi danh, có phong cách mới lạ, độc đáo với những thi phẩm đậm cá tính: Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Bích Khê, Yến Lan, Hoàng Diệp, Quỳnh Dao. Họ không chỉ là người có cùng khuynh hướng sáng tác mà còn là những tâm hồn “đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu” gắn bó tương trợ sắt son. Bằng nguồn tư duy sáng tạo cùng nhiều quan điểm nghệ thuật tân kỳ, “thơ loạn” rất nhanh đã tạo bước nhảy vọt về chất lượng và cả số lượng.

Các thi sĩ “thơ loạn” đã đem đến cho thơ ca đương thời một chân trời mới lạ đậm chất tượng trưng, siêu thực phương Tây, đổi mới cách nhìn, cách cảm, cách khơi gợi, mở rộng biên giới cho thơ, thay đổi tư duy thơ. Bên cạnh việc củng cố lại các nền tảng nghệ thuật bền vững của Thơ mới, “thơ loạn” còn thiết lập cho riêng mình những giá trị biểu hiện độc đáo. Trong toàn bộ tiến trình Thơ mới, Trường “thơ loạn” muốn tìm một hướng đi mới, một sự đột phá mới sau khi phong trào ấy đã đi đến đỉnh vinh quang. Bằng nỗ lực phi thường, trường thơ này có nhiều đóng góp quyết định vào chặng đường phát triển cuối cùng, giành chiến thắng vang dội cho phong trào Thơ mới 1932 – 1945, mở ra nhiều đường hướng phát triển cho thơ Việt hiện đại, bắt kịp xu thế phát triển của thơ ca thế giới trong thế kỉ XX.

Trải qua những giai đoạn thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, Trường “thơ loạn” có lúc được ngợi ca, tôn vinh hết lời, có khi bị phủ nhận, chỉ trích gay gắt. Hiện tượng văn học này thật sự còn chứa nhiều bí ẩn. Trong quá trình đổi mới toàn diện của đất nước, trong quá trình mở rộng cánh cửa giao lưu với văn học thế giới, Trường “thơ loạn” thu hút mạnh mẽ sự chú ý của giới yêu thích văn chương. “Thơ loạn” được xem là một bước cách tân đầy đột phá, có sức vang vọng đến thơ ca sau này.

Các thi sĩ của trường thơ được đông đảo bạn đọc và giới nghiên cứu phê bình quan tâm, được đưa vào chương trình Ngữ Văn ở trường phổ thông, trở thành đối tượng nghiên cứu chuyên sâu ở các trường đại học cao đẳng, các viện nghiên cứu. Tuy nhiên, cho đến nay, việc nghiên cứu Trường “thơ loạn” chủ yếu tập trung ở những đặc điểm nội dung và nghệ thuật của bản thân trường thơ. Việc đặt “thơ loạn” trong toàn bộ tiến trình vận động và phát triển của phong trào Thơ mới vẫn chưa nhận được quan tâm thỏa đáng. Đặt Trường “thơ loạn” trong toàn bộ tiến trình phát triển của Thơ mới, thiết nghĩ là một việc làm cần thiết và cấp bách, góp phần cung cấp cái nhìn toàn diện, hoàn chỉnh về sự vận động, phát triển của “thơ loạn” - vốn là bước đột phá của Thơ mới.

Điều này có ý nghĩa khẳng định sự đóng góp tích cực của trường thơ này trong quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam đầu thế kỉ XX. Đây không chỉ là nhiệm vụ của người làm công tác nghiên cứu, giảng dạy văn học, còn là con đường để giữ gìn, phát huy những giá trị mang tính đổi mới độc đáo của tiền nhân, góp phần tôn vinh giá trị văn học đặc sắc của quê hương Bình Định nói riêng và đất nước Việt Nam nói chung trong bối cảnh thời đại mới. Vì những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài: Trường “thơ loạn” trong tiến trình Thơ mới. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.

Mục đích nghiên cứu Tìm hiểu Trường “thơ loạn” trong toàn bộ tiến trình phát triển của Thơ mới 1932 – 1945, trong sự so sánh với các trường nhóm khác của phong trào. Từ đó, công trình đi đến những kết luận khoa học, khách quan, khẳng định diện mạo, đặc 2 trưng, vị trí, đóng góp nhất định của trường thơ này đối với phong trào Thơ mới nói riêng và quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX nói chung. Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện đề tài, chúng tôi hệ thống những công trình nghiên cứu về Trường “thơ loạn” từ khi trường thơ này mới bắt đầu xuất hiện năm 1937. Chương 2, chúng tôi tìm hiểu những vấn đề chung về phong trào Thơ mới, sự xuất hiện và vị trí của Trường “thơ loạn” trong phong trào Thơ mới.

Các chương còn lại, chúng tôi khảo sát sự kiến tạo mô hình thế giới, thi pháp Trường “thơ loạn”. Trong quá trình thực hiện, chúng tôi chú trọng đến diện mạo của hai “vòng tròn đồng tâm”: vòng tròn đồng tâm thứ nhất bên trong được hình thành bởi ba cây bút tiêu biểu Hàn Mặc Tử – Chế Lan Viên – Bích Khê, tạo nên diện mạo đặc biệt của Trường “thơ loạn”, vòng tròn đồng tâm thứ hai lớn hơn bao quanh bên ngoài do Yến Lan – Hoàng Diệp – Quỳnh Dao tạo nên, làm thành đặc trưng riêng và sự thống nhất của trường thơ. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là cơ sở hình thành, sự vận động phát triển, đặc trưng thi pháp, định hướng cách tân của Trường “thơ loạn” trong toàn bộ tiến trình Thơ mới 1932 – 1945.

Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu của luận án là toàn bộ sáng tác của Trường “thơ loạn”: Hàn Mặc Tử với tập Đau thương (1938), Xuân như ý (1939), Thượng thanh khí (1940). Chế Lan Viên với tập Điêu tàn (1937). Bích Khê với tập Tinh huyết (1939). Yến Lan với tập Giếng loạn (đương thời chưa xuất bản và bản thảo đã bị thất lạc, chỉ còn lại một số bài thơ được đăng trên các báo trước 1945 và trong các tập thơ sau 1945).

Hoàng Diệp với tập Xác thu (1937). Quỳnh Dao với tập Tơ trăng (1939). 3 Những sáng tác trên của Trường “thơ loạn” được đặt trong toàn bộ tiến trình phát triển của phong trào Thơ mới 1932 – 1945. Ngoài ra, chúng tôi sẽ khảo sát thêm một số tác phẩm văn xuôi, bình luận của các tác giả trong trường thơ có liên quan đến đề tài.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án Để thực hiện đề tài, chúng tôi vận dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau đây: - Phương pháp loại hình: nghiên cứu các sáng tác của Trường “thơ loạn” như một loại hình thơ cách tân trong sự chuyển biến mạnh mẽ từ khuynh hướng lãng mạn vốn chiếm ưu thế trong Thơ mới sang khuynh hướng tượng trưng và siêu thực; từ đó đưa thơ Việt hòa nhập với quỹ đạo chung của thơ hiện đại thế giới. - Phương pháp liên ngành: đặt Trường “thơ loạn” vào nhiều điểm nhìn từ những ngành khoa học khác nhau (văn hóa học – văn học, nhân học – văn hóa, ngôn ngữ học – văn học) để có sự khai phá cụ thể, toàn diện. Trong đó, đặc biệt chú ý phương pháp tiếp cận liên ngành văn hóa học – văn học: đặt “thơ loạn” trong bối cảnh giao lưu văn hóa, văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX nói chung (đất Bình Định nói riêng) với văn hóa, văn học phương Tây để thấy điều kiện nảy nở Trường “thơ loạn”, làm rõ sự tiếp nhận những ảnh hưởng từ thơ Pháp đến Thơ mới nói chung và “thơ loạn” nói riêng trên cơ sở tư tưởng, tình cảm, tôn giáo đậm bản sắc dân tộc.