Luận án Sáng kiến Vành đai Con đường của Trung Quốc ở Đông Nam Á

BRI xuất hiện sau Đại hội XVIII Đảng Cộng sản Trung Quốc. Bối cảnh quốc tế thay đổi nhanh chóng với sự trỗi dậy của Trung Quốc. Nền kinh tế Trung Quốc cần tìm thị trường mới và nguồn nguyên liệu. Công suất sản xuất dư thừa đòi hỏi mở rộng ra nước ngoài. Phong cách lãnh đạo của Tập Cận Bình mang tính quyết đoán và tầm nhìn dài hạn. Ông đề xuất 'Giấc mơ Trung Hoa' - khôi phục vị thế cường quốc.

BRI nhắm đến năm mục tiêu chính. Thứ nhất, tăng cường kết nối chính sách giữa các quốc gia. Thứ hai, phát triển cơ sở hạ tầng giao thông xuyên lục địa. Thứ ba, thúc đẩy thương mại tự do và đầu tư. Thứ tư, tạo kết nối tiền tệ và tài chính. Thứ năm, tăng cường giao lưu văn hóa nhân dân. Trung Quốc muốn định hình lại trật tự kinh tế toàn cầu.

BRI trải dài qua hơn 70 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tổng vốn đầu tư ước tính lên đến hàng nghìn tỷ USD. Các dự án bao gồm đường sắt xuyên Á, cảng biển Đông Nam Á, đường cao tốc và nhà máy điện. Đông Nam Á là khu vực trọng điểm với vị trí địa chiến lược. Khu vực này nằm trên tuyến đường hàng hải quan trọng nối Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương.

Trung Quốc đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng giao thông. Dự án đường sắt cao tốc Trung - Lào hoàn thành năm 2021. Đường sắt xuyên Á kết nối Côn Minh với Bangkok và Singapore. Các cảng biển Đông Nam Á như Gwadar, Hambantota và Sihanoukville nhận vốn lớn. Trung Quốc xây dựng đường cao tốc, cầu cống và sân bay tại nhiều nước. Indonesia, Malaysia, Thái Lan là điểm đến đầu tư chính.

Thương mại Trung - ASEAN tăng trưởng mạnh mẽ. Trung Quốc trở thành đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN từ 2020. Kim ngạch thương mại đạt hơn 600 tỷ USD năm 2022. FDI từ Trung Quốc vào Đông Nam Á tăng gấp đôi giai đoạn 2013-2023. Các khu công nghiệp, đặc khu kinh tế do Trung Quốc đầu tư mọc lên. Kết nối tiền tệ thúc đẩy sử dụng nhân dân tệ trong thanh toán.

Vấn đề nợ công BRI gây lo ngại nghiêm trọng. Lào, Campuchia và Myanmar đối mặt gánh nặng nợ nước ngoài. Cáo buộc về bẫy nợ Trung Quốc xuất hiện tại nhiều nước. Sri Lanka phải cho Trung Quốc thuê cảng Hambantota 99 năm do không trả được nợ. Thiếu minh bạch trong đàm phán và điều khoản hợp đồng. Một số dự án chậm tiến độ, vượt ngân sách hoặc không hiệu quả. Các quốc gia bắt đầu thận trọng hơn khi tham gia BRI.

BRI đóng góp vào tăng trưởng GDP của nhiều nước ASEAN. Đầu tư hạ tầng Trung Quốc tạo việc làm cho hàng triệu người. Cơ sở hạ tầng giao thông hiện đại hóa giảm chi phí logistics. Thương mại nội khối ASEAN và với Trung Quốc tăng mạnh. Chuyển giao công nghệ trong một số lĩnh vực như năng lượng, viễn thông. Các khu công nghiệp thu hút đầu tư nước ngoài. Du lịch từ Trung Quốc tăng đột biến trước COVID-19.

Sự hiện diện của Trung Quốc tại cảng biển Đông Nam Á gây lo ngại quân sự hóa. Các nước lo sợ mất chủ quyền đối với tài sản chiến lược. Tranh chấp Biển Đông không có dấu hiệu hạ nhiệt. Trung Quốc sử dụng BRI để tăng ảnh hưởng chính trị. Sự phụ thuộc kinh tế có thể dẫn đến phụ thuộc chính trị. Cạnh tranh Mỹ - Trung khiến ASEAN khó giữ trung lập. Một số quốc gia tái cân bằng bằng cách tăng cường quan hệ với Mỹ, Nhật, Ấn Độ.

BRI tạo ra sự phân hóa trong ASEAN. Campuchia, Lào, Myanmar nghiêng về Trung Quốc rõ rệt. Việt Nam, Singapore, Indonesia thận trọng hơn. Philippines thay đổi lập trường tùy chính quyền. Sự phân hóa này làm suy yếu đoàn kết ASEAN. Khó đạt đồng thuận về Biển Đông và các vấn đề liên quan Trung Quốc. Tuy nhiên, ASEAN vẫn cố gắng duy trì vai trò trung tâm. Đề xuất các sáng kiến riêng như Master Plan on ASEAN Connectivity.

Mỹ xem BRI là thách thức địa chính trị lớn. Washington cảnh báo về bẫy nợ Trung Quốc và thiếu minh bạch. Mỹ thúc đẩy Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và mở. Tăng cường đầu tư vào hạ tầng chất lượng cao tại Đông Nam Á. Nhật Bản hợp tác với Mỹ qua Quad và các sáng kiến song phương. Úc tích cực tham gia cân bằng ảnh hưởng Trung Quốc. EU đề xuất Global Gateway như phương án thay thế BRI.

Các nước ASEAN có lập trường đa dạng về BRI. Campuchia và Lào là những người ủng hộ nhiệt tình nhất. Myanmar trước đảo chính cũng tích cực tham gia. Thái Lan, Indonesia thận trọng nhưng không từ chối hợp tác. Việt Nam cân bằng giữa hợp tác kinh tế và lo ngại an ninh. Singapore chú trọng tính minh bạch và tuân thủ luật quốc tế. Philippines thay đổi từ ủng hộ dưới Duterte sang thận trọng hơn.

Trung Quốc điều chỉnh BRI để giải quyết quan ngại. Nhấn mạnh tính bền vững và minh bạch hơn. Đề xuất các tiêu chuẩn môi trường và xã hội rõ ràng. Giảm quy mô một số dự án để tránh gánh nặng nợ. Tăng cường hợp tác đa phương thay vì song phương đơn thuần. Khuyến khích tham gia của bên thứ ba trong các dự án. Thúc đẩy mô hình 'BRI chất lượng cao' từ năm 2019.

Trung Quốc tiếp tục là nguồn vốn chính cho hạ tầng Đông Nam Á. Các dự án đường sắt xuyên Á hoàn thành, tạo kết nối liền mạch. Cảng biển Đông Nam Á trở thành trung tâm logistics khu vực. Công nghệ số, năng lượng sạch là lĩnh vực hợp tác mới. Trung Quốc cải thiện tiêu chuẩn môi trường và xã hội. Đa phương hóa nguồn tài trợ giảm rủi ro nợ. ASEAN và Trung Quốc đạt được Bộ quy tắc ứng xử Biển Đông.

BRI duy trì quy mô hiện tại nhưng chậm lại. Các nước ASEAN thận trọng hơn với dự án mới. Yêu cầu minh bạch và đánh giá tác động chặt chẽ hơn. Cạnh tranh với các sáng kiến của Mỹ, Nhật, EU tăng lên. Trung Quốc tập trung vào hoàn thiện dự án hiện có. Một số dự án bị hủy hoặc tái đàm phán điều khoản. Đa dạng hóa đối tác là xu hướng chung của ASEAN.

Khủng hoảng nợ công BRI lan rộng tại nhiều nước. Phản ứng chính trị mạnh mẽ buộc Trung Quốc rút lui. Căng thẳng Mỹ - Trung leo thang, ASEAN phải chọn phe. Tranh chấp Biển Đông bùng phát thành xung đột. Các dự án BRI bị dừng hoặc chuyển giao cho đối tác khác. Trung Quốc quay về chính sách nội địa do khó khăn kinh tế. Kịch bản này ít khả năng nhưng không thể loại trừ.

Việt Nam nên chọn lọc các dự án BRI phù hợp. Ưu tiên cơ sở hạ tầng giao thông kết nối với Trung Quốc và ASEAN. Đường sắt, cảng biển, đường cao tốc cần thiết cho phát triển. Đàm phán điều khoản minh bạch, lãi suất hợp lý. Yêu cầu chuyển giao công nghệ và sử dụng lao động địa phương. Tránh các dự án gây nợ nặng hoặc không hiệu quả. Kết hợp vốn BRI với nguồn vốn từ ADB, World Bank.

Kiên quyết bảo vệ chủ quyền trên Biển Đông. Không chấp nhận các dự án xâm phạm chủ quyền lãnh thổ. Kiểm soát chặt chẽ các dự án cảng biển có tính chiến lược. Tránh để Trung Quốc kiểm soát các điểm then chốt. Tăng cường năng lực quốc phòng, an ninh. Phối hợp chặt chẽ với các đối tác chiến lược. Duy trì lập trường nguyên tắc về luật pháp quốc tế.

Đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư cho phát triển hạ tầng. Tăng cường hợp tác với Nhật Bản, Hàn Quốc, EU. Tham gia tích cực các sáng kiến khu vực như CPTPP. Thúc đẩy liên kết ASEAN trong phát triển hạ tầng. Nâng cao năng lực nội địa trong thiết kế và quản lý dự án. Phát triển thị trường vốn trong nước để giảm phụ thuộc nước ngoài. Duy trì quan hệ cân bằng với các cường quốc.