Luận án tiến sĩ: Cấu trúc nhân vật tiểu thuyết Việt Nam 2000-2024

ĐẠI HỌC QUÓC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYEN THỊ HAI HANG CAU TRUC HE THONG NHAN VAT TRONG TIEU THUYET VIET NAM DAU THE KY XXI Hà Nội - 2024 ; ĐẠI HỌC QUOC GIAHÀ NỘI. TRUONG DAI HOC KHOA HOC XA HOI VA NHAN VAN NGUYEN THI HAI HANG CAU TRUC HE THONG NHAN VAT TRONG TIEU THUYET VIET NAM DAU THE KY XXI Chuyén nganh: Ly luan Van hoc Mã so: : 9229030.01 NGUOI HUONG DAN KHOA HOC: 1.TS Tran Van Toan 2.TS Doan Duc Phuong XAC NHAN NCS DA CHINH SUA THEO NGHI QUYET CUA HOI DONG ĐÁNH GIA LUẬN AN Chủ tịch Hội đồng đánh giá Đại diện người hướng dẫn khoa học Luận án tiên sĩ PGS.TS Nguyễn Thị Như Trang PGS.TS Doan Đức Phương Hà Nội - 2024 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bồ trong bat kỳ công trình nghiên cứu nào khác. Nêu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm. TÁC GIÁ LUẬN ÁN Nguyễn Thị Hải Hằng LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành sau quá trình học tập, nghiên cứu của tác giả tại Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Tôi xin chân thành cảm ơn: - Ban Giám hiệu, Phòng Dao tạo Trường Dai học Khoa học Xã hội va Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. - Ban Lãnh đạo Khoa Văn học; Các thầy cô giáo Bộ môn Lý luận văn học nói riêng và toàn thé các thầy/cô giáo Khoa Văn học chung. - Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Trần Văn Toàn, PGS.TS Đoàn Đức Phương - Hai người Thầy đã tận tâm định hướng, gợi mở và chỉ dẫn cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Sự bao dung va năng lượng tư duy mà các Thay đã truyền cho tôi là không thé viết hết ở đây.

- Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, cơ quan, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn động viên, khích lệ, tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành Luận án này. TÁC GIÁ LUẬN ÁN Nguyễn Thị Hải Hằng 95100. Tính cấp thiết của để tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên CỨU. Phương pháp nghiÊn CỨU. Đóng góp mới của luận áin. Cấu trúc của luận án.:--c+++c+xtttExttttrrtrrttrtrtrtrrrrrrrrrrrrrrerrieg 11 Chương 1.

TONG QUAN VAN DE NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu nhân vật va quan niệm về nhân vật. Nhân vật văn học và nhân vật tiểu thuyết ¬——. Quan niệm về nhân vật tiểu thuyẾt.

Tình hình nghiên cứu nhân vật trong tiêu thuyết Việt Nam dau thế ky XXL.Q2S 2L HH HH HH HT 1 TH 1 11g 39 Tiểu kết chương Ì.--- 2-2 2 £+EE+EEE£EE£EEEEEEEEEEEEEEEE2171117111 11111 cE. DIEN MAO VĂN HỌC VIỆT NAM DAU THE KỶ XXI TRONG BOI CẢNH XUẤT HIỆN KIEU CÁU TRÚC NHÂN VAT MỚI. Khái lược về bối cảnh xã hội và văn học đầu thế kỷ XXI. TH TH ng ng ng ng 54 2.

Đề tài, chủ đề nhiều vẻ. Quan niệm nghệ thuật về con nguodi - CƠ SỞ xuất hiện kiểu cấu trúc 0120:0177 cccccccsssssssssssessscscsccceceeeeeeeseccccceeeeeeeeeseeseeseeeeeeeeetssaaes 61 2. Quan niệm nghệ thuật về con người trong van học Việt Nam trước 1986. Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học Việt Nam sau 1/01 0077.

Các xu hướng tiểu thuyết ở Việt Nam đầu thé kỷ XXI. Xu hướng hiện ỞịạI. Xu hướng hậu hiện đạI.-- --¿- +52 + + ‡*+EE+eEEeexeereeereeerrsss 78 Tiểu kết chương 2. - + 2 ©26St SE 2E 1EE1271121121121171171121171 111.

CTE xe 84 Chuong 3. HE THONG KIEU LOAI NHAN VAT TRONG TIEU THUYET VIỆT NAM ĐẦU THE KỶ XXI DƯỚI GOC NHÌN CẤU TRÚC. Nhân vật nhìn từ cấu trúc - loại hình. Nhân vật ân danhie.

Nhân vật ký hiệu. Nhân vật “nhiễu chấn tâm thức'”. Nhân vật nhìn từ cau trúc tự sự của thé tài. Nhân vật tự sự lịch SỬ .--- Ăn HH HH ng re, 115 3.

Nhân vật tự sự hiện sinh. Nhân vật tự sự đồng tính.----- 2 2 + +E+£E+EE+EEeEerkrrkrrerrerree 126 Tiểu kết chương 3. xe 132 Chương 4. PHƯƠNG THỨC BIEU HIỆN NHÂN VAT TRONG TIỂU THUYET VIỆT NAM ĐẦU THÊ KỶ XXI.

Tiếp chuyền nhân vật theo hướng hiện đặại. Xây dựng nhân vat bằng cách khắc họa ngoại hình. Xây dựng nhân vật qua biểu hiện nội tâm. Xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ, hành động.

Phương thức sử dụng các thủ pháp hậu hiện đại. “Thủ tiêu” nhân vật .----- 2-2 5¿++2+E++EE£EE£EEEEEEEerkrrrrrrerkee 141 4. Đây nhân vat về những ký ức dồn trải, vụn vỡ. Tái thiết nhân vật từ nguyên lý đối thoại.---- + ¿22s =se¿ 155 Tiểu kết chương 4.-- + ¿SE SE9EE9EEEEEEEE2EE2E12121717171711111111 121.- G6 St E3 EE SE 1111111111111 1111515111111 11 11.1 Eerke 162 TÀI LIEU THAM KHẢO.- 2-55 ©S£+EE2EE£EEEEEEESEEtrErerkerrxrrreee 168 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài 1. Trong suốt chiều dai lịch sử văn học, tiêu thuyết luôn khang định vị thế là một thể loại năng động và linh hoạt nhất. Với tính chất tổng hợp cao, tiểu thuyết vừa có khả năng bao quát hiện thực rộng lớn, vừa có khả năng đi sâu khám phá đời sống riêng, tâm hồn con người một cách toàn diện. Tam bao quát và phản ánh của tiểu thuyết không chỉ trong phạm vi mười năm, hai mươi năm mà thậm chí trong cả thế kỷ.

Ngoài thế mạnh đặc trưng của thé loại (bao quát các van dé dai, rộng và sâu), tiêu thuyết còn có khả năng phản ánh từng cuộc đời, từng số phận, từ những hiện tại bề bon, ngồn ngang giữa bóng tối và ánh sáng đến những âm vang của tiếng lòng bí an trong mỗi con người. Thực tế đã chứng minh, chỉ với tiểu thuyết, văn học mới bộc lộ được tất cả thế mạnh của nó với tư cách là phương tiện dé tái hiện, phản ánh chân thực cuộc sống và thực tế xã hội bang chữ viết. Và cũng chỉ trong thé loại này, nhà văn mới bộc lộ tất cả đặc trưng bút pháp của mình. Không phải ngẫu nhiên Aleksandr Solzhenitsyn - nhà văn Nga vĩ đại đã ví mỗi nhà văn viết tiêu thuyết như một chính phủ.

Vì ở đó bằng ngòi bút và sức tưởng tượng, nhà văn đã tạo ra cả một xã hội, một thực tế đa dạng, chân thực của riêng mình với những nhân vật đa dạng, đủ mọi tầng lớp sang hèn gắn với những số phận cao thấp khác nhau. Do vậy, với tư cách là một công cụ hữu hiệu của văn học, tiểu thuyết đã giúp nhà văn đưa tâm điểm của cuộc sống vào trong một trường nhìn mới đầy cởi mở và đa chiều về giá trị con người trong xã hội. Trong tất cả các thé loại văn học, nhà khoa học vĩ đại Nga Mikhail Bakhtin tâm đắc nhất với tiểu thuyết. Ong coi tiểu thuyết là sản phẩm tinh thần tiêu biểu nhất cho thời đại mới của lịch sử loài người, “là thành quả rực rỡ, có giá trị như một bước nhảy vọt thực sự vĩ đại của hàng ngàn năm văn chương thế giới” [9, tr.

Như vậy, có thê thấy, các nhà lý luận phê bình đều 3 coi tiểu thuyết như một thé loại “chúa tế” và luôn dành rất nhiều thời gian, tâm huyết dé nghiên cứu về thê loại nay. Mỗi thời kỳ lịch sử khác nhau, tiểu thuyết đều phản ánh chân thực đời sống, tâm tư, nguyện vọng của lớp lớp thế hệ, giai tầng của đất nước. Trong sự vận động chung, tiểu thuyết luôn thể hiện sự đổi mới tư duy nghệ thuật, đặc biệt kể từ sau mốc lịch sử Đổi mới năm 1986. Với yêu cầu từ thực tiễn đa dạng, tiêu thuyết đã vượt qua khung cấu trúc thé loại của mình, da dạng hóa các kiểu hình nhân vật, mở rộng khả năng khám phá nhiều mặt khác nhau nhằm đột phá và kiến giải một thực tại mới.

Điều này khiến tiểu thuyết khang định được bước tiến của thể loại với nhiều thành tựu nổi bật hơn cả so với thơ và truyện ngắn trong hành trình phát triển của nền văn học Việt Nam. Văn học Việt Nam đầu thế kỷ XXI (lĩnh vực tiêu thuyết nói riêng) được xem là sự bội thu của thế hệ các nhà văn lão luyện cũng như những cây bút trẻ. Chưa bao giờ trên văn đàn, số lượng tác phẩm và tác giả lại đa dạng đến thế. Điều đó cho thấy sức sáng tạo không giới hạn của các tác giả.

Nhiều nhà văn đã có sự góp sức đáng kể trong việc phát huy thể loại xung kích này ở thời kỳ Đôi mới như: Ma Văn Kháng, Chu Lai, Dương Hướng, Bao Ninh, Nguyễn Khắc Trường: sau nữa là Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Đình Tú; cùng sự đóng góp của một số nhà văn Việt ở hải ngoại như: Phạm Thị Hoài, Nguyễn Mộng Giác, Nguyễn Văn Thọ, Thuận, Đoàn Minh Phượng. Sự đa dang này cho thấy lối viết, cách tân thé loại ở cả phương diện nội dung lẫn bút pháp nghệ thuật. Những van đề mới của xã hội đương đại được gói gọn trong thế gidi tiéu tu su, dé dua thé loai trong khung phan ánh sâu rộng đến những tế vi phức tạp của con người. Vi lẽ đó, sự biến chuyền các kiểu loại, dạng thức nhân vật trong một khung tô chức cấu trúc tiêu thuyết đều đưa đến những bat ngờ, một kiến tạo riêng cho từng đối tượng tiếp nhận.

Tiểu thuyết là một thé loại của nghệ thuật văn chương, bởi thế, mỗi sáng tác/tác phẩm khi ra đời sẽ phải tìm cho mình một con đường riêng đề tồn tại và đến được với trái tim bạn đọc. Một trong những sự thu hút đặc biệt của tiêu thuyết đối với bạn đọc chính là nhân vật, bởi đây là xương sống của tác phẩm. Bên cạnh rất nhiều yếu tố khác như: cấu trúc, ngôn ngữ, tính thấm mỹ. thì nhân vật là linh hồn trong mỗi tác phẩm tiêu thuyết.

Bản thân mỗi nhân vật trong tiêu thuyết là cả một thé giới cần khám pha, ở đó độc giả có thé nhìn thấy chính mình, hoặc thấy “v6 vàn” những mảnh đời ghép lại, nhìn thay các giá trị chân - thiện - mỹ. mà cơ sở của sự tồn tại ấy là sự gặp gỡ, đồng điệu về tình cảm, cảm xúc, cái cao cả, cái bi, cái hài. giữa độc giả và tác giả thông qua cầu nối là tác phẩm. Nhân vật không chỉ đơn thuần là đối tượng tác giả gửi gam trong tác phẩm của minh mà hơn cả, nhân vật phan ánh rõ nét sự kết tinh những giá trị nghệ thuật của bản thân tác phẩm, đồng thời mang tới cho người đọc một cái nhìn toàn diện, khách quan hơn về quá trình sáng tạo của nhà văn cũng như hành trình tiếp nhận nghệ thuật của bạn đọc.