Luận án phó tiến sĩ: Biến đổi truyện dân gian Việt Nam qua folklore

HÀ ĐÌNH THÀNH TRÊN QUAN ĐIỂM FOLKLORE XEM XÉT QUÁ TRÌNH BIẾN ĐỔI TỪ TRUYỆN KE DÂN GIAN TRUYỀN MIEN( ĐẾN VĂN BẢN TRUYỆN DÂN GIAN (DỰ THẢO) LUẬN ÁN PHÓ TIẾN SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN HÀ NỘI - 1996 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC QUOC GIA HA NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHXH VÀ NHÂN VĂN HÀ ĐÌNH THÀNH TRÊN QUAN ĐIỂM FOLKLORE _ XEM XÉT QUÁ TRÌNH BIẾN ĐỔI TU TRUYỆN KE DÂN GIAN TRUYỀN MIỆNG: ĐẾN VĂN BẢN TRUYỆN DÂN GIAN Chyên ngành : VĂN HỌC DÂN GIAN mã số 5.07 LUẬN ÁN PHÓ TIẾN SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN Người hướng dan khoa học : PGS. KIEU THU HOACH HA NOI - 1996 MỤC LỤC Trang A. NOI DUNG LUAN AN : 8 Chương một: VAN DE NGHIÊN CUU TRUYỆN KE DAN GIAN TU TRUYEN MIENG DEN THANH VAN 8 I. Vài nét về việc nghiên cứu nguồn gốc truyện kể dân gian.

Tình hình nghiên cứu truyện kể dân gian truyền miệng và thành văn. Nhận xét khái quát 36 Chương hai: TREN QUAN DIEM FOLKLORE XEM XÉT QUA TRÌNH VĂN =a BAN HÓA TRONG TRUYỆN KE CUA SAC-LO PE-RON, ~~ -38- I. Cuộc đỏi và sự nghiệp của- Sác-lo Pe-rôn. So ee II.

Các nguồn anh hưởng. Nhận xét chung 90 Chương ba: TREN QUAN DIEM FOLKLORE XEM XÉT QUA TRÌNH VAN BẢN HÓA TRONG MỘT SO TRUYEN KE DÂN GIAN Ỏ VIET NAM 9% I. Nhìn lại việc sưu tầm, chỉnh lý truyện kể dân gian từ xưa tdi nay 96 II Về một số truyện kể dân gian 6 Việt nam 102 Ill. Vài nhận xét 128 C.

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 135 A. TINH CAP THIẾT CUA DE TÀI LUẬN ÁN Truyện kể dan gian là sáng tạo của nhân dân các thời đại, chúng vốn được sáng tác và lưu truyền bằng miệng. Dến một thỏi kỳ lịch sử nào đó, khi dân tộc có chữ viết thì chúng mói bắt đầu được các thế hệ tác gia ghi chép thành văn bản. Qúa trình văn bản hóa truyện dân gian như thế có ảnh hưởng gì đến nội dung vốn có của các truyện kể dân gian hay không?.

Mối quan hệ giữa _truyện kể dân gian vàcác văn bản truyện dân gian được diễn ra như thế nào trong trường ky lich si? Các van bản truyện dân gian do các tác gia ghi chép có được coi là tác phẩm folklore hay không?v.Tất cả ~ những câu hỏi đai loại như thế đều là những vấn đề mà gidi folklore hằng ˆ -—— quan tâm. - : ` Ỏ Việt nam, từ trước tdi nay chưa có một chuyên luận nào đặt van dé nghiên cttu và giải quyết những vấn đề tương tự một cách có hệ thống. Do vậy, việc xem xét qúa trình biến đổi từ truyện kể dân gian truyền miệng đến van bản truyện dân gian theo quan điểm folklore là một đề tài vừa có tính lý luận vừa có tính thục tiễn đối vói việc tìm hiểu, nghiên cúu kho tàng truyện kể dân gian Việt nam. LICH SỬ VẤN ĐỀ Ö Việt nam, truyện kể dân gian đã được văn bản hóa từ lâu.

Đó là những tác phẩm: Viét điện nh cha Lý Tế Xuyên, Linh Nam chích quái của Vũ Quỳnh, Kiều Phú, Truyện cổ nước Nam cha Nguyễn Văn Ngọc, Truyện cổ tích Việt Nam của Vũ Ngọc Phan. Kho tang truyện cổ tích Việt -3- Nam (5 tập ) của Ng uy ễn Đồ ng Chi , Tuy ển tập tru yện cổ tíc h Việ t Na m của Chu Xuân Diên - Lê Chí Quế,. Và tiến lên một budc nữa, truyện kể dân gian đã được các nhà khoa học Việt Nam khảo cứu từ những góc độ tiếp cận khác nhau. Nhung 6 đây, chúng tôi chỉ đề cập tdi những công trình nghiên cứu lý luận có liên quan đến đề tài của luận án: Về nguồn gốc truyện kể dân gian và các trường phái nghiên cúu nó, chúng tôi thấy có những chuyên khảo như "Học giả phương Tây di tìm nguồn gốc truyện dân gian" của Cao Huy Đỉnh (1965), "Nhận định tổng quát về kho tàng truyện cổ tích Việt Nam" của Nguyễn Đồng Chi (tập V, 1982), "Truyện cổ tích dưới mắt các nhà khoa học" của Chu Xuân Diên (1989).

Về chủ đề và thể loại truyện kể dân gian, có "So bộ tìm hiểu những vấn đề của truyện cổ tích qua truyện Tấm Cam" của Dinh Gia Khánh if (1968), "Ngudi anh hùng làng Dóng" của Cao Huy Dinh (1969), "Qua tuc ~ An trầu và truyện trầu cau của ñgữöi Việt ban về mối quan hệ anh - em, vợ - chồng" của Tăng Kim Ngân (1984), "Phương pháp loại hình học trong khoa văn học dân gian" của Lê Chí Qué (1989),. Về văn bản truyện dân gian, chúng tôi lại thấy xuất hiện một số chuyên khảo khoa học như "Bàn về vấn đề văn bản truyện cổ dân gian Việt Nam" của Phong Châu (1972), "Vấn đề viết hay kể truyện cổ dân gian" của Vũ Ngọc Phan (1976). Đặc biệt trong bài nghiên cúu "Một số vấn đề lý luận chung quanh việc nghiên cúu văn bản văn học dan gian" (1990), tác giả Trần Đức Ngôn đã bàn tói các xu hướng tiếp cận tác phẩm folklore như "Xu hướng nghiên cứu folklore theo quan điểm xã hội học ", "Xu hướng nghiên cứu folklore theo quan điểm lịch sủ-dân tộc học ", "Xu hướng nghiên cúu folklore theo quan điểm văn hóa tổng hợp" và "Xu hướng nghiên cứu 1T folklore theo quan điểm thi pháp học ". Và sau đó, tác giả đã nêu rõ nhiệm vụ của lý thuyết văn bản trong nghiên cứu folklore như sau: "Nhiệm vụ tổng quát của nghiên cứu văn bản Folklore là nghiên cứu cả hai phương diện cấu thành van bản: Những yếu 10 cố định và nhũng yếu tố khả biến.

Nghiên cứu yếu tố cố định nhằm mục dich khẳng định truyền thống folklore, khẳng định những vấn đề thuộc về phong cách nghệ thuật của folklore. Nghiên cúu các yếu rố khả biến dé thấy dược tính đa dạng của folklore, sự đổi mdi trong folklore và đặc biệt là để tìm hiểu qúa trình phát triển lịch sử của folklore" [62:tr. Hon nữa, truyện kể của Pe-rôn đã được xuất ban 6 Pháp lần đầu tiền vào năm 1697, khi mà trên thế giói chưa có ai nghĩ đến việc nghiên cứu truyện-kể dân gian-một -cách-khoa-học.- Tâp- truyện -ké- nay. đã được các: nhà khoa học Pháp như Bac-chi-long (Jacque Barchilon), Bon-nø-phông (Paul Bonnefon), Do-lanh (Charles Deulin), Ma-ranh (Louis Marin), Do-la-ruy (Paul Delarue), To-ne-gio (M.Tenéze), Xanh-ti-vo ~ (P.Saintyves), Sô-ri-a-nô (Marc Soriano),.

quan tâm khảo cứu từ nhiều góc độ tiếp cận khác nhau. Đặc biệt, truyện kể của Pe-rôn cũng đã được dịch ra tiếng Việt và in lại nhiều lần ö Việt Nam. Nhưng phải nói rằng, cho đến nay chưa có một nhà khoa học Việt nam nào nghiên cứu về những truyện kể này, may ra chỉ có một số người ưa thích phong cách kể chuyện của Pe-rôn mà dịch ra tiếng Việt, hay tìm doc 6 các thu viện nhằm thỏa mãn nhu cầu giải trí hoặc truyền dat chúng đến thế hệ trẻ theo phương thúc "Mẹ kể con nghe". Chính vì vậy, chúng tôi đã suu tập những sách báo có liên quan đến truyện kể của Pe-rôn, và dựa vào những tu liệu này để phân tích.

so sánh làm sáng tỏ chủ đề của bản luận án mà chúng tôi đã theo đuổi từ nhiều năm nay. MỤC DICH VÀ NHIEM VỤ CUA LUẬN ÁN Các tác gia nhu Pe-rôn, Grim, Vũ Quỳnh, Kiều Phú, Nguyễn Văn Ngọc, Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Đổng Chi,. hầu như không sáng tác mà thường viết lại những cốt truyện kể dân gian đã có sẵn, cho nên việc tìm hiểu, so sánh các văn bản truyện dân gian cùng một cốt truyện giữa các tác phẩm của họ là hết sức cần thiết để nhận chân tài nang va vai trò của tác gia này so vdi tác gia khác cùng viết lại một truyện kể dan gian. Do đó, mục đích của luận án là xem xét qua trình van bản hóa truyện kể dân gian theo quan điểm folklore, và đem đến một vài kiến giải mdi.

Đó là vấn đề hết sức cần thiết và đúng dan trong công tác nghiên cứu truyện kể dân gian. Để đạt được mục đích đó, luận án phải có nhiệm vụ nêu bật nguồn gốc cũng như qúa trình biến đổi của truyện kể dân gian từ truyền miệng đến thành xăn: Đồng thời trên co-sd-xem xét-các văn- bản-truyện-kể-của- —- _ Pe-rôn và các văn bản truyện: Thánh Gióng , Trầu cau, Tấm Cám trong các tập truyện kể dân gian của những tác gia trên, luận án phải làm sáng tỏ chu trình chuyển đổi của truyện kể dân gian cũng như sự giống nhau và khác nhau giữa các văn bản cùng một cốt truyện. PHẠM VI TƯ LIỆU ĐƯỢC SỬ DỤNG Tài liệu sử dụng cho luận án nay được khai thác va tập hop từ các nguồn dưới đây: - Các bộ giáo trình về văn học dân gian của trường Đại học Sư phạm và của trường Đại học Tổng hợp [nay là trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà nội]. - Các chuyên luận khoa học về truyện kể dân gian của một số học giả Việt nam và Quốc tế.

- Các bài nghiên cứu trong những tạp chí chuyên ngành 6 Việt nam cũng như 6 Pháp. - Một số sách "truyện dân gian" đã xuất bản ở Việt nam và 6 Pháp. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Khi nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đã tìm hiểu các quan điểm folklore trên thế gidi và 6 Việt Nam một cách có hệ thống, khoa học, và đã cố gắng tổng kết vấn đề chính yếu của bản luận án trên cơ sỏ phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử và biện chúng cũng như theo đưỡng lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về Văn hóa, văn học nghệ _ thuật. Đồng thỏi, chúng tôi áp dụng phương pháp phân tích - tổng hợp __ cũng như phương pháp quy nạp, so sánh - đối chiếu loại hình lịch sử của khoa học folklore ngôn từ (kể cả của khoa folklore học).

Và trên co sO những quan điểm folklore, chúng tôi nghiên cứu, chon lựa tài liệu thuộc phạm vi đề tài để rút ra những tác phẩm dân gian có - tính quốc tế, dân tộc,. và tìm hiểu ky tùng tác phẩm tiêu biểu đó. Rồi từ đó, xác định, đánh giá sự tồn tại của nó (trên phương diện truyền miệng và trên phương diện văn bản) trong thỏi đại ngày nay theo các luận cú khoa học xác đáng, cũng như trong qúa trình biến đổi riêng rẽ của từng thể loại truyện kể dân gian. ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN - Luận án bước đầu tập hợp và hệ thống tương đối đầy đủ tu liệu có liên quan tói việc xem xét qúa trình biến đổi từ truyện kể dân gian truyền miệng đến văn bản truyện dân gian.

- Luận án sé phân tích, đối chiếu các truyện kể của Pe-rôn vói các van. bản truyện kể dân gian khác cùng loại hình.