Luận án TS Ngô Hữu Hoàng: Vai trò quán ngữ kiến tạo phát ngôn Anh-Việt

m 1 s — n r-T -T T -r g ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XẢ HỘI VÀ NHÂN VĂN • • • ■. NGÔ HỮU HOÀNG VAI TRÒ CỦA QUÁN NGỮ TRONG VIỆC KIẾN TẠO PHÁT NGÔN (TRÊN CỨ LIỆU TIẾNG ANH VÀ TIÊNG VIỆT) Chuyên ngành : LÝ LUẬN NGÔN NGỮ M ã số : 5.08 LUẬN ÁN TIẾN S ĩ NGỮ VẢN Người hướng dẫn : GS. NGUYỄN LAI HÀ NỘI, 2002 f t -. ã LỜI CAM ĐOAN \Tôixin C â m đoan dây là công trình nghiên cứu của riênq tổi.

ĩấ t cả những vân đê được trình bày và giải quyết, những kết luận tro ty luận ấn đều chi tá dược công bô trong bâ t kỳ công trình nào khác. Tác giã luận án QĨịịô ICũtt 71(h )ỉm tf BẢN VIẾT TẮT, KÝ HIỆU VÀ QUI ƯỚC TRÍCH DAN A. Viết tát và ký hiên FĨA : Hành động đe dọa thể diện (Face threatening act) FSA : Hành động gill giữ thể diện (Face saving act) H : Người nghe, người nhận phát ngôn (hearer) p : Mệnh đề/Định để thông tin (proposition) PN : Phát ngôn (utterance/speech) QN : Quán ngữ (discourse devices/ gambits) QNTA: Quán ngữ tiếng Anh QNTV: Quán ngữ tiếng Việt s : Người nói/ Chủ thể phát ngôn (speaker) TN : Thành ngữ (idion) K : Câu sai —►, c=í> : Tiếp đến, hướng đến, chỉ ra B. Qui đinh cách ghi n&uon trích dẫn và xuất xứ các ví du Trong phẩn ‘Tài liệu tham khảo và xuất xứ các ví dụ” từ trang 172 đến trang 186, chúng tôi đánh số liên tục từ phần A (tài liệu tham khảo) đến phần B (xuất xứ các ví dụ) gồm từ số thứ tự (1) đến (246).

Trong quá trình trích dẫn tài liệu tham khảo và các ví dụ, chúng tôi báo cáo nguồn bằng những số thứ tự sau đó trong ngoặc đơn. Một số ví dụ chúng tôi tự thiết kế nên phía sau không được ghi chú nguồn xuất xứ và một số ví dụ chúng tôi ghi chú nguồn trực tiếp phía sau vì xuất xứ của chúng không có trong danh mục ‘Tài liệu tham kháo và xuất xứ các ví dụ”. M Ụ C LỤ C Trang iyO đẩu 1 1. Phạm vi đề tài luận án 5 4.

Nhiệm vụ và đóng góp của luận án 7 5. Nguyên tắc nghiên cửu 10 7. 3Ố cục của luận án 11 C H Ư Ơ N G Ị : NHẬN DIỆN CHUNG QUÁN NGỮ VIỆT - ANH 13 1.1 Giới thiệu chung 13 1. Vài nét về lịch sử nglìiẻn cứu quán ngữ 13 1.

Quán ngữ là gì ? (QN) 18 ỉ. Vài vấn đề về thuật ngữ “QN ” 18 1. Định nghĩa vê QNTV 20 1. QN tiếng Anh 27 ỉ.

Giới thiệu chung 27 1. Ximg quanh vấn đề Khái niệm “QNTA ” 28 Í. Nguyên tắc chung đê nhận diện QN 40. Nguyên tắc hình thành QN 40.

Nguyên tắc nhược hoá 40. Một số hướng tiếp cận khác dể nhận diện QN 45 J. Vấn đề về cấu trúc QN 47 i<5. Các hình thức hiện thực 48 16.

Nhóm từ tổ ị đoản ngữ) 48 16. Nhóm từ ghép hư 50 16. QN là một từ đơn 56 17. Tiểu kết chương I 63 C H Ư Ơ N G I I : VÂN ĐÊ n g ữ n g h ĩ a v à CỈIỨC NẢNG DỤNG HỌC CỦA 65 QUÁN NGỮTRONÍỈ PHÁT NÍÌÔN 11.

Giới thiệu vấn đề 65 11. Vai trò tổ chức ngữ nghĩa PN và QN trong giao tiếp lời nói 66 11. Vê giao tiếp liên nhân 66 11. Mối quan hệ giữa QN và giao tiếp liên nhân 68 11.

Chức năng điều hành PN (discourse managing functions) 70 11. QN như những dấu hiệu “mở thoại ” “hoạt thoại ” và “kết thoại ” 70 11. QN như những dấu hiệu đệm ngữ lưu (fluency devices) 74 11. QN với chức năng tạo nghĩa cho toàn PN 77 11.

Nhóm làm thay đổi hay tạo ảnh hưởng nghĩa của p theo sau 77 11. Nhóm có chức năng phản ánh tình thải 79 11. Các loại ỷ nghĩa tình thái chủ yếu của QN 80 IJ. Một sô' vấn đê cần chú ỷ về hình thức của QN tình thái của 86 tiếng Việt 11.

Chức năng thiết kẽ vãn bản (Textual function) 87 11. Những đặc điêrn cơ bản 87 11. Một số cách phân chia khác của các nhà nghiên cứu 90 11. Chức năng kép của QN 92 11.

Một số quan điểm về “Kết từ” nói chung và QN liên kết nói 92 riêng trong mối quan hệ với Vnghĩa tình thái 11. Phân tích các ví dụ để chứng minh QN có chức năng kép 93 11. Một sô kiến giải ngữ dụng học về cách dùng của QN trong 97 thực tế giao tiếp 11. Vai trồ của nhân tố “nội nhân ” (intrapersond factors) đối với 98 quá trình sử dụng QN 11.

QN trong mối quan hệ với các phương châm hội thoại 101 (conversational maxims) và phép lịch sự 11. QN và phép lịch sự 102 11. Về lý thuyết lịch sự 102 11.Những cách tiếp cận lịch sự trong ngôn ngữ của một s ố tác 103 7. <2/V như một phương tiện “đền bù ”các vi phạm chiến lược 107 >à phương châm lịch sự.

QN như những phương tiện “đền bù "FTA 108 Ả. QN như những phương tiện “dền bù ”đối với phương châm 1 10 LCikoff và Leech il. Chiến lược đền bù các vi pliạm phương châm hội thoại của 112 Grice II. Tiểu kết chương II 116 CH Ư Ơ N G m ; KẾT QUẢ ĐlỂU TRA 1 H ự c TIÊN VÀ CÁC ĐỂ XUẤT 1 18 GIẢNG DẠY VÀ DỊCH THUẬT QUÁN NGỮ III.

Phân tích dữ liệu 118 lil. Giới thiệu chung 118 III. Phân tích và thảo luận các kết quả khảo sát I 119 ỉlỉ. Vài chi tiết về quá trình khảo sát ì 119 IỈỈ.

Mục đích khảo sát 119 ỉỉl. Số lượng và thành phần cộng tác viên 119 III. Phương pháp làm việc 120 ỈII. Phân tích và bình luận kết quả khảo sát 121 IIỈ.

Phân tích và thảo luận các kết quả khảo sát 2 125 ỉll. Vê công việc điều tra khảo sát 126 IU. Cách thực hiện khảo sát 126 III. Vài ỷ kiến vê quá trình kháo sát và ngữ liệu 128 IỈI.

Phân tích và bình luận kết quả khảo sát 129 IU. Về giới tính 132 III. Nghê nghiệp 135 III. Địa phương 143 III.

Các đề xuất dạy và dịch QN Việt Anh 149 ỉlỉ. Một số vấn đề chung 149 lỉl. Dạy QN là dạy các dặc tính của hư từ nhưng phải phân biệt 149 chúng với hư từ bình thường khác III. Cần làm rõ thế nào lù cân thiếu chủ ngữ, câu tỉnh lược chã 150 ngữ và câu có QN ỈỈỈ.

Dạy QN là dạy các phương tiện liên kết văn ban 15 1 III. Dạy QN so sánh với clụy các loại ngữ cố định khác 151 III. Dạy QN là dạy dơn vị tạo nên ngôn ngữ chức năng 153 (language in functions) 11I. Dạy QN là dạy các dặc trưng văn hoá giao tiếp của một 154 cộng đồng bản ngữ ỊII.

Các thủ pháp và tiến trình dạy QN 155 III. Một số ý kiến đề xuất về việc dịch QN 158 III. Những thuận lợi và khó khăn khi dịch QN 158 III. Thuận lợi 158 III.

Khó khăn 159 IỈỈ. Nhữrìg trường hợp khó dịch 159 IIỈ. Những trường hợp bất khả dịch 162 I1Ỉ. Các yêu cầu khi dịch QN 164 III.

Yêu cầu về sự nắm vững hình thái và chức năng của QN 164 UỈ. Yêu cầu về nguyên tắc “nhập gia tuỳ tục ” 165 PHẦN KẾT LUẬN 167 TÀ I LIỆU THAM KHẢO VÀ XUAT XỨCÁC v í dụ 172 CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN đ ể t à i l u ậ n á n 187 1 MỞ ĐẦU 1. Tên luận án V A I m ò CỦA Q U ÁK M ì ử T R O M Ỉ V IỆ C IU J m TẠ O P H Á T M ÌÔ N (TRÊN CỨ LIỆU TlỂNG a n h VẦ TIENG VIỆT) 2. Lý do chọn để tài 2.

Trong giao tiếp thường ngày, người ta không chỉ đơn thuần sáng tạo và chấp nhận những cách nói đúng ngữ pháp theo quan điểm tạo câu truyền thống. Để biến câu thành một đơn vị thông báo hoàn chính, một ngôn phẩm giao tiếp thực tế (discourse product) hay còn gọi là một phát ngôn (PN), người nói (S) không thổ không dùng đến những yếu lổ “phu gia” xung quanh thành phần nòng cốt của nổ. Ví dụ câu X là một sinh viên chỉ là một mệnh đề thông tin (proposition) (P) có chức năng miêu tả và bản thân nó có khả năng phối hợp với hàng loạt tham tố có tiềm năng dụng học để trơ thành PN vổi nhiều hành vỉ tai lời khác nhau (HVTL). Ví dụ: (ỉ ) Theo tôi (thìì + X là sinh viên.

(2) Có ngờ dâu (là) + X là sình viên Những tham tố “Theo tôi thì” (1), “Có ngờ đâu” (2) cùng đi với p (Xlà một sinh viên) tạo thành hai PN có hai tinh thần thông báo rất khác nhau. “Theo tôi” của PN (1) báo hiệu hành vi phán đoán p ỉrong khi đó “Có ngờ 2 đâu” của PN (2) chỉ ra một phái hiện, một ngạc nhiên về p mà trước đó, s không thể ngờ tới. Thay hai tham tố trên bằng những tham tố khác như Thảo nào, Của dáng tội, Nói thật tình, v. chúng ta sẽ có được rất nhiều PN lkphái sinh”, chứa đựng các ý nghĩa giao tiếp hoàn toàn khác nhau.

Qua đó, có thể thấy rằng với tư cách như “một mẩu trao đáp” thực tê giữa người nói/viết và ngươi nghe/đọc, PN dường như luôn luôn tồn tại trong một cơ chế hoạt động của giao tiếp liên nhân. Trong cơ chế này, người ta phải tính đến các yếu tố ngôn từ không thuộc nòng cốt câu nhưng lại đảm nhận khá nhiều chức năng quan trọng, thậm chí quyết định ý nghĩa giao tiếp của PN. Chúng là những dấu hiệu tình thái (modal/attititude markers) như Tôi thấy là, Cỏ thể nói là', Có lẽ là, v. những dấu hiệu lịch sự, những cách nói “đưa đẩy”, “che chắn” (hedges) thuộc về phép xã giao trong xã hội, thông thường mang đậm nét văn hoá xã hội của cộng động ngôn ngữ sử dụng chúng như Làm ơn, Hỏi khí không phải, Hói anh dửng giận, Nói thật nhé, Đ ể chị nói em nghe nè, v.

dấu hiệu liên kết như Nói tóm lại, Tuy vậy, T h ế cho nên là, Vậy là, Thảo nào mà, Quả nhiên là, v. Và, tất nhiên các đơn vị ấy cũng có thể cùng một lúc thực hiện nhiều chức năng, đậm nhạt khác nhau, tuỳ theo tình huống mà trong đó chúng được sản sinh. Vấn đề đang dược bàn luận cũng có tính phổ quát (universal) trong giao tiếp lòi nói trên toàn thế giới. Lấy tiếng Anh làm ví dụ, các yếu tố ngôn ngữ chuyên dụng mở đầu PN nói trên cũng rất phổ biến.