Nghiên cứu những tác động của con người đến tính bền vững của hệ sinh thái rừng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN NGHIÊN CỨU NHỮNG TÁC ĐỘNG CỦA CON NGƢỜI ĐẾN TÍNH BỀN VỮNG CỦA HỆ SINH THÁI RỪNG Ở VÙNG AN TOÀN KHU ĐỊNH HOÁ, TỈNH THÁI NGUYÊN Thái Nguyên - năm 2014 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN NGHIÊN CỨU NHỮNG TÁC ĐỘNG CỦA CON NGƢỜI ĐẾN TÍNH BỀN VỮNG CỦA HỆ SINH THÁI RỪNG Ở VÙNG AN TOÀN KHU ĐỊNH HOÁ, TỈNH THÁI NGUYÊN Chuyên ngành: Sinh thái học Mã số: 62 42 01 20 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC 1. Lê Đồng Tấn 2. Trần Đình Lý Thái Nguyên - năm 2014 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu này là của riêng cá nhân tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.

Tác giả Nguyễn Anh Hùng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ ii LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án, tác giả đã nhận được sự giúp đỡ rất nhiệt tình của các tổ chức tập thể và cá nhân. Nhân dịp này tác giả xin gửi lời cảm ơn tới: Trước hết, tôi xin được bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc đến tập thể thầy hướng dẫn: TS. Lê Đồng Tấn – Viện trưởng Viện nghiên cứu Khoa học Tây Bắc, GS. Trần Đình Lý – Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật về sự hướng dẫn nhiệt tình và những ý kiến đóng góp quý báu giúp luận án hoàn thành tốt hơn.

Xin được chân thành cảm ơn Ban chủ nhiệm khoa Sinh-Kỹ thuật Nông nghiệp; Lãnh đạo khoa Sau đại học trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên; Ban lãnh đạo Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật; các cấp Ủy Đảng, Chính quyền, Ban ngành của huyện Định Hóa và tỉnh Thái Nguyên đã động viên, giúp đỡ thu thập số liệu, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi được học tập nghiên cứu. Tôi cũng xin được chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm khoa Khoa học Sự sống trường Đại học Khoa học cùng toàn thể đồng nghiệp đã chia sẻ, tạo điều kiện giúp đỡ tôi về thời gian, tinh thần để học tập và nghiên cứu. Cũng nhân dịp này cho tôi xin được gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè, các tổ chức, cá nhân đã quan tâm, động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành luận án. Tác giả Nguyễn Anh Hùng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ iii MỤC LỤC Trang Lời cam đoan.

ii Mục lục……………………………………………………………………………. iii Danh mục các chữ viết tắt. vii Danh mục các bảng………………………………………………………………. viii Danh mục các hình.

Mục đích nghiên cứu của đề tài ………………………………………………. Phạm vi nghiên cứu …………………………………………………………. TỔNG QUAN TÀI LIỆU …………………………………………. Một số khái niệm …………………………………………………………….

Khái niệm về phát triển bền vững …………………………………………. Nội dung của phát triển bền vững ………………………………………… 4 1. Các nguyên tắc của phát triển bền vững …………………………………. Khái niệm về tính bền vững của hệ sinh thái ……………………………… 5 1.

Lịch sử tác động của con ngƣời đến môi trƣờng sinh thái ………………… 6 1. Vấn đề quản lý và sử dụng bền vững hệ sinh thái …………………………. Đối với các hệ sinh thái thủy vực …………………………………………. Đối với các hệ sinh thái rừng ……………………………………………….

Đối với hệ sinh thái đồng cỏ ………………………………………………. Đối với các hệ sinh thái nông nghiệp ……………………………………… 13 1. Đối với hệ sinh thái đô thị …………………………………………………. Những xu hƣớng nghiên cứu chủ yếu về hệ sinh thái rừng ……………….

Nghiên cứu về cấu trúc rừng ………………………………………. Nghiên cứu về tái sinh rừng …………………………………. 18 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www. Nghiên cứu về diễn thế thảm thực vật …………………………….

Nghiên cứu về phục hồi rừng ……………………………………. Xu hƣớng nghiên cứu về tác động của con ngƣời đến hệ sinh thái rừng. Đối tƣợng nghiên cứu ………………………………………………………. Nội dung nghiên cứu ………………………………………………………… 32 2.

Thời gian nghiên cứu ………………………………………………………. Phƣơng pháp nghiên cứu ……………………………………………………. Phương pháp luận …………………………………………………………. Phương pháp điều tra ……………………………………………………….

Phương pháp tuyến điều tra và ô tiêu chuẩn ……………………………… 33 2. Phương pháp thu thập số liệu ……………………………………………. Phương pháp điều tra phỏng vấn …………………………………………. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu …………………………………… 35 CHƢƠNG 3.

ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN & KINH TẾ – XÃ HỘI. Điều kiện tự nhiên. Điều kiện kinh tế xã hội ……………………………………………………… 42 3. Đánh giá chung những điều kiện thuận lợi và khó khăn ………………….

Hiện trạng tài nguyên rừng khu vực nghiên cứu …………………………. Hiện trạng sử dụng đất lâm nghiệp ……………………………………. Đặc điểm thảm thực vật ……………………………………………………. Các kiểu thảm thực vật …………………………………………………….

Đặc điểm hệ thực vật ……………………………………………………… 54 4. Giá trị sử dụng của các nhóm tài nguyên rừng …………………………… 58 4. Đặc điểm khu hệ động vật có xương sống trên cạn ………………………. Vai trò của hệ sinh thái rừng ……………………………………………….

Bảo tồn tính đa dạng sinh học ……………………………………………. Bảo vệ môi trường đất và nguồn nước ……………………………………. Bảo vệ cảnh quan và các di tích lịch sử văn hoá …………………………. 62 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.

Đảm bảo phát triển kinh tế xã hội …………………………………………. Những hoạt động của con ngƣời có ảnh hƣởng đến hệ sinh thái rừng …… 65 4. Những hoạt động tiêu cực …………………………………………………. Hoạt động canh tác nương rẫy …………………………………………….

Hoạt động phá rừng trồng Chè …………………………………………… 66 4. Hoạt động chăn thả rông đại gia súc ……………………………………. Hoạt động khai thác gỗ …………………………………………………… 70 4. Khai thác lâm sản ngoài gỗ ……………………………………………….

Hoạt động săn bắt động vật rừng …………………………………………. Những nguyên nhân dẫn đến hoạt động khai thác tài nguyên rừng………. Những hoạt động tích cực …………………………………………………. Ảnh hƣởng của các tác động đến tính bền vững của hệ sinh thái rừng.

Phá huỷ cấu trúc hệ sinh thái rừng ………………………………………. Nâng cao độ che phủ của hệ sinh thái rừng………. Đề xuất giải pháp phát triển bền vững hệ sinh thái rừng …………………. Quan điểm, mục tiêu khai thác và sử dụng hệ sinh thái rừng …………….

Các nhóm giải pháp cần được ưu tiên thực hiện …………………………. Đẩy lùi các hoạt động ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái rừng ………. Phát triển các hoạt động có ảnh hưởng tích cực đến hệ sinh thái rừng…… 104 4. Các nhóm giải pháp tổng hợp ……………………………………………… 107 4.

Nhóm giải pháp về tổ chức quản lý ………………………………………. Nhóm giải pháp về kinh tế ………………………………………………… 107 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www. Nhóm giải pháp về xã hội …………………………………………………. Nhóm giải pháp về khoa học công nghệ ………………………………….

Giải pháp sử dụng, khai thác các loại rừng ………………………………. 109 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ……………………………………………………. 112 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ………. 114 TÀI LIỆU THAM KHẢO ……………………………………………………….

125 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ vii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Stt Từ viết tắt Ý nghĩa 1 ATK An toàn khu 2 BQLRĐD Ban quản lý rừng đặc dụng 3 BQLRPH Ban quản lý rừng phòng hộ 4 HST Hệ sinh thái 5 KVNC Khu vực nghiên cứu 6 LSNG Lâm sản ngoài gỗ 7 NS Nấm sợi 8 XK Xạ khuẩn 9 TTV Thảm thực vật 10 VSV Vi sinh vật 11 VK Vi khuẩn 12 UBND Ủy ban nhân dân Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ viii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 4. Hiện trạng đất lâm nghiệp theo 3 loại rừng của huyện Định Hóa……. Diện tích, trữ lượng Tre, Nứa, Vầu tại các TTV liền kề khu di tích…. Một số chỉ tiêu lâm học của các trạng thái rừng ở KVNC.

Sự phân bố của các bậc taxon ở KVNC………………………………. Thống kê các họ thực vật có từ 6 loài trở lên…………………………. Thống kê các chi thực vật có từ 4 loài trở lên…………………………. Thống kê về giá trị sử dụng của thực vật tại KVNC………………….

Độ dày và khối lượng thảm mục dưới tán rừng………………………. Diện tích và trữ lượng rừng liền kề các điểm di tích…………………. Một số chỉ tiêu lâm học tại TTV trên các điểm di tích………………. Kết quả sản xuất lâm nghiệp của các hộ nông dân…………………… 65 Bảng 4.

Thống kê số hộ có hoạt động CTNR chia theo thời gian……………. Nguồn gốc của đất trồng Chè trong 100 hộ điều tra…………………. Thống kê loại gia súc theo các phương thức chăn thả………………. Mật độ chăn thả đại gia súc trong các thảm thực vật rừng…………… 69 Bảng 4.

Thống kê số người khai thác gỗ chia theo thời gian…………………. Tình hình khai thác lâm sản ngoài gỗ trong các hộ điều tra…………. Khối lượng Măng được khai thác trong năm của các hộ điều tra……. Lượng củi sử dụng trong sao Chè tại các hộ điều tra………………… 74 Bảng 4.

Nguồn cung cấp củi cho sao Chè……………………………………. Thống kê số hộ có hoạt động săn bắt thú rừng chia theo thời gian…. Thống kê số vụ vi phạm liên quan đến tài nguyên rừng……………. Đặc điểm cây tái sinh tại các điểm chăn thả gia súc.

Một số tính chất lý học dưới các trạng thái thảm thực vật…………… 89 Bảng 4. Xói mòn đất trong các trạng thái thảm thực vật……………………… 89 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ ix Bảng 4. Một số tính chất hóa học dưới các trạng thái thảm thực vật…………. Số lượng Vi sinh vật dưới các TTV ở huyện Định Hóa, Thái Nguyên.

Hoạt tính sinh học của một số nhóm VSV chủ yếu. Khả năng phân giải xenlulo của một số chủng VK trong đất………… 94 Bảng 4. Tính đa dạng vi sinh vật đất dưới các thảm thực vật. Đa dạng thành phần vi sinh vật trong đất dưới các thảm thực vật…… 95.

So sánh hiệu quả các hình thức sử dụng chè tươi sau khi thu hoạch… 101 Bảng 4. Một số mô hình sản xuất có thể áp dụng tại KVNC…………………. 109 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ x DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 3. Bản đồ hành chính huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên………….

Tỷ lệ diện tích các loại rừng, đất trống chia theo chủ quản lý……. Tính đa dạng loài động vật có xương sống trên cạn tại KVNC…… 60 Hình 4. Giá trị sử dụng tài nguyên động vật………………………………. Khai thác củi sử dụng và đem bán chia theo mức thu nhập……….

73 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 1 Trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng, phát triển kinh tế xã hội là một hoạt động mang tính cấp thiết, nhằm nâng cao điều kiện sống về vật chất và tinh thần của con người qua việc sản xuất ra của cải vật chất, cải tiến quan hệ xã hội, nâng cao chất lượng văn hoá. Phát triển là xu thế chung của từng cá nhân và cả loài người trong quá trình sống. Sự phát triển này góp phần tích cực cho hoạt động bảo vệ môi trường, tuy nhiên cũng tiềm ẩn bên trong những nguy cơ cao về ô nhiễm môi trường và suy thoái môi trường.