Thủ tục tố tụng hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội theo BLTTHS 2015 (sửa đổi 2021)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG KINH TẾ, LUẬT VÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CẤP CƠ SỞ THỦ TỤC TỐ TỤNG HÌNH SỰ ĐỐI VỚI PHÁP NHÂN THƯƠNG MẠI PHẠM TỘI THEO QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ 2015, SỬA ĐỔI BỔ SUNG NĂM 2021 Mã số: CELG-CS-2024-08 Chủ nhiệm đề tài: Trịnh Duy Thuyên Địa chỉ Google scholar :. HỒ CHÍ MINH – 2025 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài.

Mục tiêu nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.

Cấu trúc của đề tài. 8 CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỦ TỤC TRUY CỨU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI PHÁP NHÂN THƯƠNG MẠI PHẠM TỘI .1 Những vấn đề lý luận về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại phạm tội .2 Thủ tục tố tụng hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội. 26 CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH VỀ THỦ TỤC TỐ TỤNG HÌNH SỰ ĐỐI VỚI PHÁP NHÂN THƯƠNG MẠI PHẠM TỘI VÀ MỘT SỐ HẠN CHẾ .1 Quy định về thủ tục tố tụng hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội.2 Thực tiễn truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân thương mại phạm tội .3 Một số bất cập trong quy định về thủ tục tố tụng hính sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội. 62 CHƯƠNG 3: KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT .1 Kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới về thut tục truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân thương mại .2 Dự báo tình hình tội phạm kinh tế nói chung và tội phạm do pháp nhân thương mại thực hiện hành vi phạm tội nói riêng .3 Kiến nghị hoàn thiện pháp luật.

101 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 111 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Bộ luật tố tụng hình sự BLTTHS Tố tụng hình sự TTHS Bộ luật hình sự BLHS TNHH MTV Trách nhiệm hữu hạn một thành viên TNHH HTV Trách nhiệm hữu hạn hai thành viên Cty CP Công ty Cổ phần Cty Công ty MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường, pháp nhân thương mại ngày càng đóng vai trò quan trọng trong hoạt động kinh doanh, đầu tư và thương mại. Tuy nhiên, bên cạnh những đóng góp tích cực, không ít pháp nhân thương mại đã lợi dụng tư cách pháp nhân để thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật, gây thiệt hại nghiêm trọng đến trật tự xã hội, môi trường, quyền lợi của người lao động, người tiêu dùng và nền kinh tế.

Các hành vi vi phạm này có thể kể đến như trốn thuế, buôn lậu, gian lận tài chính, rửa tiền, gây ô nhiễm môi trường hoặc vi phạm an toàn lao động, thậm chí tham gia vào các hoạt động có dấu hiệu phạm tội có tổ chức. Nhận thức được tính nghiêm trọng của vấn đề, Việt Nam đã chính thức thừa nhận trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Đây là một bước tiến quan trọng trong việc đảm bảo sự công bằng và hiệu quả của hệ thống pháp luật hình sự, đồng thời phù hợp với xu hướng chung trên thế giới. Tuy nhiên, việc áp dụng quy định này trong thực tiễn vẫn còn nhiều bất cập, đặc biệt là trong thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại.

Một số bất cập nổi bật có thể kể đến như: Chưa có cơ chế xác định trách nhiệm rõ ràng giữa pháp nhân thương mại và cá nhân liên quan: Theo quy định hiện hành, pháp nhân thương mại chỉ bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi có hành vi phạm tội thuộc danh mục 33 tội danh cụ thể. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, việc xác định ai là người đại diện chịu trách nhiệm, mức độ lỗi của pháp nhân và cá nhân liên quan vẫn còn mơ hồ. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc truy cứu trách nhiệm và xử lý công bằng giữa pháp nhân và cá nhân. Thiếu sự thống nhất trong thủ tục tố tụng: Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 đã có những quy định riêng về thủ tục điều tra, truy tố và xét xử đối với pháp nhân thương mại phạm tội.

Tuy nhiên, các quy định này vẫn còn nhiều điểm chưa rõ ràng, đặc biệt là về cách thức tiến hành điều tra, biện pháp cưỡng chế áp dụng cho pháp nhân, và trách nhiệm pháp lý của người đại diện theo pháp luật. Việc thiếu cơ chế giám sát và hướng dẫn chi tiết dẫn đến sự lúng túng trong quá trình thực thi. Ngoài ra, Do quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại chỉ mới được áp dụng trong thời gian ngắn, số lượng vụ án bị xử lý theo cơ chế này còn hạn chế. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu kinh nghiệm trong việc áp dụng các biện pháp tố tụng, đặc biệt là khi pháp nhân cố tình trốn tránh trách nhiệm thông qua các hành vi giải thể, sáp nhập hoặc thay đổi tư cách pháp lý.

Chính vì những lý do trên, việc nghiên cứu về thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại là cần thiết. Nghiên cứu này không chỉ giúp làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng mà còn đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, góp phần nâng cao hiệu quả xử lý pháp nhân thương mại vi phạm pháp luật, đảm bảo tính răn đe và công bằng của hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Tình hình nghiên cứu quốc tế Việc xử lý trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội là một trong những nội dung cơ bản, phức tạp của pháp luật hình sự và tố tụng hình sự, do đó luôn nhận được sự quan tâm nghiên cứu của các nhà luật học trên thế giới và trong nước. Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu ở các khía cạnh khác nhau liên quan đến vấn đề trách nhiệm hình sự của pháp nhân, (tuy nhiên dưới góc độ thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại chưa được nghiên cứu cụ thể do đặc điểm pháp lý về tố tụng của mỗi quốc gia là khác nhau) tiểu biểu có thể kể đến một số công trình nghiên cứu như: Ở Pháp có một số tác phẩm đã đề cập đến việc nghiên cứu Trách nhiệm hình sự của pháp nhân từ khá sớm, như: Maistre, A.Rousseaus “Pháp nhân và vấn đề trách nhiệm hình sự của nó”, Paris, 1888; S.Glaser, “Tình trạng của pháp nhân và vấn đề trách nhiệm hình sự của nó”, R.Huss, “Chế tài hình sự và pháp nhân” R.Simonart, Bruxelles, “Sách chuyên luận về luật hình sự và pháp nhân trong luật so sánh” Bruylant 1885.

Ở Liên Xô trước đây cũng đã có một số công trình khoa học nghiên cứu về nội dung Trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân, tiêu biểu như nghiên cứu của Brainhin Ia. M (1963) với đề tài "Trách nhiệm hình sự và cơ sở của trách nhiệm hình sự trong luật hình sự Xôviết"; Hay ở Nhật Bản có công trình nghiên cứu của tác giả Kensuke Itoh(1995) với đề tài“Những thành tựu và hạn chế về mặt lý luận trong việc pháp luật hoá trách nhiệm hình sự của pháp nhân tại Nhật Bản”. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam Từ khi Bộ luật hình sự Việt Nam quy định tội phạm là pháp nhân thương mại cho đến nay đã có một số công trình nghiên cứu giới thiệu về thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự, được thể hiện một một số công trình tiêu biểu như sau: Phương Nam (2019), Thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân, Báo công lý,https://congly.vn/thu-tuc-truy-cuu-trach-nhiem-hinh-su-doi-voi-phap- nhan-143068.html, Truy cập ngày 20/5/2024.Bạch Ngọc Du (2019), Truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại, Tạp chí Tòa án, https://tapchitoaan.vn/truy-cuu-trach-nhiem-hinh-su-doi-voi-phap-nhan-thuong- mai-pham-toi, Truy cập ngày 20/5/2024. các bài viết giới thiệu một số quy định về thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại.

Vũ Văn Tư (2023), Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Luật hình sự Việt Nam, Luận án Tiến sĩ, Học viện khoa học xã hội. Nội dung của Luận án tập trung tìm ra những luận cứ khoa học cho việc hoàn thiện lý luận cũng như quy định của pháp luật hình sự về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại để bảo đảm tính khả thi của các quy định này. Qua đó, xây dựng các giải pháp bảo đảm áp dụng các quy định của BLHS hiện hành về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm. Lê Huỳnh Tấn Duy (2023),Thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân theo pháp luật Việt Nam và một số quốc gia, Tạp chí Dân chủ và pháp luật - Bộ Tư pháp.

Bài viết phân tích và đánh giá một số quy định của pháp luật về thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân, đồng thời, nghiên cứu quy định pháp luật tố tụng hình sự của Hàn Quốc, Cộng hòa Croatia, Bosnia và Herzegovina, để đưa ra đề xuất hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 của Việt Nam. Mục tiêu nghiên cứu Phân tích cơ sở lý luận về thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại. Đánh giá thực trạng quy định pháp luật Việt Nam về thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại. Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và rút ra bài học cho Việt Nam.

Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi trong thực tiễn. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Các quy định pháp luật về thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu: Đề tài tập trung vào các quy định trong Bộ luật Hình sự năm 2015, Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 và các văn bản hướng dẫn liên quan. Đồng thời, đề tài cũng xem xét kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới có quy định tương tự.

Phương pháp nghiên cứu Để đạt được mục tiêu đề ra, đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu: Phương pháp phân tích, tổng hợp: Được sử dụng để phân tích các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng. Phương pháp so sánh luật học: Nhằm so sánh quy định của Việt Nam với các quốc gia khác để rút ra bài học kinh nghiệm.