Luận án: Tác động của Kiểm soát Nội bộ đến Hiệu quả hoạt động Doanh nghiệp Chế biến Thực phẩm tại Việt Nam

1 CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Lý do chọn đề tài Trong bối cảnh rủi ro ngày càng gia tăng và phức tạp, kiểm soát nội bộ (KSNB) là một vấn đề rất được quan tâm bởi những nhà quản lý và cả các kiểm toán viên. Trên thế giới, KSNB được nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực khác nhau như lĩnh vực kiểm toán (Victor Z.Brink and Herbert Witt, 1941; Laura F. Spira, Michael Page, 2003; Jayanthi Krishnan, 2005; ), quản trị doanh nghiệp,….

Hiện nay, trong bối cảnh hội nhập và công nghệ tiến bộ nhanh, sự yếu kém trong đánh giá rủi ro, quy trình kiểm soát, hệ thống thông tin và truyền thông,. góp phần làm gia tăng rủi ro đối với việc đạt được mục tiêu của tổ chức (mục tiêu hiệu quả, mục tiêu tuân thủ và mục tiêu tin cậy của thông tin). Các nghiên cứu về KSNB do đó được thực hiện với hướng tiếp cận mới về kiểm soát rủi ro cho tổ chức. KSNB với các thành phần được liên kết chặt chẽ với nhau, cùng thực hiện mục tiêu đối phó với các rủi ro sẽ hỗ trợ cho tổ chức đạt được mục tiêu.

Có kiểm soát được rủi ro, các đơn vị mới có thể nâng cao hiệu quả, năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững hơn trong môi trường hội nhập kinh tế quốc tế. Tại Việt Nam, KSNB là một trong những lĩnh vực nghiên cứu được quan tâm khá nhiều, đặc biệt là các nghiên cứu ứng dụng KSNB trong một đơn vị cụ thể ở các ngành, các lĩnh vực khác nhau. Các nghiên cứu trước về KSNB còn tồn tại một số khoảng trống sau: (1) Hầu hết các nghiên cứu đều dựa trên khuôn khổ báo cáo của COSO để đánh giá thực trạng KSNB một ngành hoặc đơn vị cụ thể bằng phương pháp định tính, từ đó đề xuất các giải pháp để hoàn thiện KSNB tại các đơn vị. Đa phần các tác giả chưa phân tích KSNB theo quan điểm hiện đại để giúp nhà quản lý kiểm soát rủi ro nhằm gia tăng hiệu quả và phát triển bền vững cho doanh nghiệp.

Trong lĩnh vực ngân hàng, việc nghiên cứu KSNB được thực hiện nhiều và chủ yếu hướng đến tác động của các thành phần KSNB đến sự hữu hiệu của hệ thống KSNB, đến các mục tiêu kiểm soát của ngân hàng (Salehi, 2013; Nguyễn Tuấn và Đường Nguyễn Hưng, 2016). Với những khoảng trống nghiên cứu trên, trong nghiên cứu này tác giả sử 2 dụng phương pháp nghiên cứu định lượng đo lường tác động của các yếu tố KSNB đến hiệu quả hoạt động (HQHĐ) – đo lường qua các thước đo tài chính và phi tài chính của các doanh nghiệp chế biến thực phẩm (CBTP) niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam nhằm đưa ra những khuyến nghị thích hợp giúp các doanh nghiệp hoàn thiện KSNB, nâng cao HQHĐ. Ngành công nghiệp thực phẩm của Việt Nam có vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Quyết định số 879/QĐ-TTg ngày 9/6/2014 của Thủ tướng Chính phủ đã xác định ngành công nghiệp CBTP được lựa chọn đầu tiên trong ba nhóm ngành công nghiệp ưu tiên phát triển trong chiến lược phát triển công nghiệp Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035.

Theo đó, định hướng của ngành là phát triển theo hướng hiện đại, từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh để chủ động hội nhập với khu vực và thế giới; chú trọng xây dựng và phát triển thương hiệu trên các thị trường trong nước và xuất khẩu. Ngành CBTP của Việt Nam là ngành công nghiệp dùng nguyên liệu nông nghiệp (nông sản, thuỷ sản) do đó, ngành giải quyết đầu ra cho sản xuất nông nghiệp, tạo điều kiện cho nông nghiệp phát triển, qua đó cải thiện đời sống cho người nông dân. Đồng thời ngành còn có vai trò tăng hiệu quả kinh tế của sản xuất nông nghiệp, tăng khả năng tích luỹ, khả năng đầu tư mở rộng quy mô sản xuất nông nghiệp từ đó giúp đẩy mạnh xuất khẩu. Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế hội nhập mạnh mẽ như hiện nay, doanh nghiệp CBTP Việt Nam cũng đang phải đối mặt với không ít thách thức và rủi ro, cụ thể như sau: • Rủi ro về nguyên vật liệu: Sản xuất của ngành còn bấp bênh do phụ thuộc vào khả năng được mùa của nguyên vật liệu trong nước, hoặc phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu.

Nhiều nhà máy do thiếu nguyên liệu nên không hoạt động hết công suất (như nhà máy đường), hoặc phải sử dụng nguyên liệu nhập ngoại do nguyên liệu trong nước không đủ để đáp ứng (như nhà máy chế biến thuỷ sản, bánh kẹo, hạt điều,.) nên làm tăng giá thành sản phẩm, giảm khả năng cạnh tranh. Tiêu biểu, ngành sữa phải nhập khẩu tới 75% nguyên liệu từ nước ngoài, còn dầu ăn phải nhập khẩu 90%. • Rủi ro cần kiểm soát về công nghệ sản xuất và chất lượng sản phẩm: Công nghệ sản xuất lạc hậu, không đồng bộ khiến các sản phẩm không đảm bảo chất lượng cao, khó xuất khẩu và cạnh tranh với hàng nhập khẩu; rủi ro trong việc tuân thủ các quy định về y tế, đảm bảo sức khoẻ cho người tiêu dùng. Điều này đặt ra vấn đề cho các nhà quản lý cần quan tâm chú trọng đến đổi mới, đầu tư 3 cho công nghệ, máy móc sản xuất, giám sát chặt chẽ các tiêu chuẩn về chất lượng sản phẩm.

• Rủi ro về thị trường tiêu thụ: Trong điều kiện hội nhập kinh tế hiện nay, Việt Nam đã ký kết và tham gia vào Hiệp định đối tác toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh Châu Âu (EVFTA). Do đó, đối với thị trường nội địa, sản phẩm của doanh nghiệp CBTP chịu sự cạnh tranh khốc liệt với các sản phẩm nhập ngoại ngày càng nhiều, phong phú về mẫu mã, chủng loại và chất lượng. Trong khi đó, thị trường nước ngoài cũng rất khó khăn, để xuất khẩu được các sản phẩm của doanh nghiệp CBTP buộc phải tuân thủ theo các tiêu chuẩn hết sức khắt khe về chất lượng sản phẩm. Bên cạnh đó là các quy định về thuế quan, tỷ giá,.Do đó, các doanh nghiệp CBTP cần đặc biệt quan tâm đến việc đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng sản phẩm, tìm hiểu rõ các quy định xuất khẩu sang các thị trường khác nhau.

• Rủi ro về thị hiếu của người tiêu dùng: Người tiêu dùng ngày càng khắt khe nhất là với các sản phẩm tiêu dùng, ăn uống; không chỉ đòi hỏi đảm bảo về chất lượng nói chung mà cần đa dạng và phù hợp với nhu cầu sử dùng, nhu cầu sức khoẻ của các đối tượng khác nhau. Chính vì vậy, các doanh nghiệp CBTP phải kiểm soát, nắm bắt kịp thời các thay đổi, xu hướng tiêu dùng hiện nay để điều chỉnh hoạt động CBTP cho phù hợp. Đứng trước những rủi ro và thách thức lớn đó, các nhà quản lý cần có KSNB hữu hiệu, có biện pháp điều chỉnh kịp thời đối với các rủi ro để nâng cao năng lực, HQHĐ từ đó đạt được chiến lược phát triển của doanh nghiệp và của ngành. Với doanh nghiệp niêm yết, áp lực về HQHĐ lại càng lớn do lợi nhuận là yếu tố quyết định khả năng tiếp tục niêm yết, và lợi nhuận cũng là đòi hỏi của đông đảo các cổ đông.

Vì vậy, tác giả đề xuất nghiên cứu tác động của KSNB đến HQHĐ của các doanh nghiệp CBTP niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Về mặt lý luận, đề tài nghiên cứu này sẽ chú trọng nghiên cứu KSNB theo quan điểm mới - chú trọng đến kiểm soát rủi ro, xem xét ảnh hưởng của KSNB đến HQHĐ tại doanh nghiệp CBTP Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Do vậy, với hướng nghiên cứu này tác giả tin tưởng rằng sẽ có những đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn về KSNB cho các doanh nghiệp CBTP niêm yết trên thị trường chứng khoán nói riêng và ngành CBTP Việt Nam nói chung để nâng cao HQHĐ trong nền kinh tế hội nhập. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu tổng quát của luận án là nghiên cứu tác động của KSNB đến HQHĐ của các doanh nghiệp CBTP niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam, từ đó xem xét đưa ra những khuyến nghị thích hợp về KSNB nhằm giúp doanh nghiệp nâng cao HQHĐ trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay.

Do đó, tác giả đã cụ thể hóa mục tiêu chung thành các mục tiêu cụ thể như sau: • Nghiên cứu đặc điểm của ngành CBTP Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế có ảnh hưởng đến KSNB. • Tìm hiểu thực trạng KSNB của các doanh nghiệp CBTP niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. • Xem xét tác động của các yếu tố KSNB đối với HQHĐ của các doanh nghiệp CBTP niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. • Đề xuất các khuyến nghị/ biện pháp nhằm hoàn thiện KSNB, giúp các doanh nghiệp CBTP niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam nâng cao HQHĐ.

Câu hỏi nghiên cứu Từ mục tiêu nghiên cứu của luận án, các câu hỏi nghiên cứu được đặt ra như sau: • Câu hỏi 1: Ngành CBTP Việt Nam có những đặc điểm gì? • Câu hỏi 2: Có những rủi ro nào mà các doanh nghiệp CBTP Việt Nam đang gặp phải trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay? • Câu hỏi 3: Thực trạng KSNB của các doanh nghiệp CBTP niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam như thế nào? • Câu hỏi 4: Các yếu tố KSNB trong các doanh nghiệp CBTP niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam có tác động tích cực đến tỷ suất ROA của đơn vị không? • Câu hỏi 5: Các yếu tố KSNB trong các doanh nghiệp CBTP niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam có tác động tích cực đến tỷ suất ROE của đơn vị không? • Câu hỏi 6: Các yếu tố KSNB trong các doanh nghiệp CBTP niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam có tác động tích cực đến HQHĐ – khía cạnh cạnh tranh không? 5 • Câu hỏi 7: Nhóm giải pháp nào cần đưa ra cho KSNB để nâng cao HQHĐ cho các doanh nghiệp CBTP niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế? 1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1. Đối tượng nghiên cứu Đề tài nghiên cứu tác động của các yếu tố của KSNB đến HQHĐ của các doanh nghiệp CBTP niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam 1. Phạm vi nghiên cứu • Về thời gian: Tác giả tập trung nghiên cứu KSNB và thông tin về HQHĐ của các công ty CBTP niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong năm 2016 - 2018.