Luận án tiến sĩ: Phân tích tình hình tài chính doanh nghiệp ngành thép niêm yết tại Việt Nam - Học viện Tài chính

Tính cấp thiết của đề tài Phân tích tình hình tài chính là một công việc vô cùng cần thiết đối với tất cả các đối tượng có quan hệ về kinh tế và pháp lý với doanh nghiệp, trong đó có các nhà quản lý doanh nghiệp. Việc thường xuyên tiến hành phân tích tình hình tài chính sẽ giúp các nhà quản lý thấy rõ thực trạng kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp cũng như xác định được một cách đầy đủ, đúng đắn nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng của các nhân tố, đánh giá được tiềm năng, rủi ro và triển vọng trong tương lai của doanh nghiệp. Qua đó, nhà quản lý doanh nghiệp sẽ đưa ra được các quyết định kinh tế thích hợp, sử dụng một cách tiết kiệm, hiệu quả vốn và các nguồn lực nhằm nâng cao chất lượng công tác quản lý kinh tế, nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Nhưng thực tế hiện nay ở Việt Nam, các nhà quản lý vẫn còn xem nhẹ việc phân tích tình hình tài chính, dẫn đến không ít doanh nghiệp gặp khó khăn trong quá trình huy động và sử dụng vốn, sản xuất kinh doanh kém hiệu quả, không bảo toàn được vốn, thậm chí đe dọa tới sự tồn tại của doanh nghiệp.

Hiện nay, sự đổi mới của nền kinh tế thị trường và sự cạnh tranh ngày càng quyết liệt giữa các thành phần kinh tế đã gây ra những khó khăn và thử thách cho không ít doanh nghiệp. Các doanh nghiệp ngành thép ở Việt Nam cũng không đứng ngoài những thách thức đó. Trong thời gian qua, các doanh nghiệp ngành thép niêm yết ở Việt Nam đã phát triển rất nhanh chóng cả về mặt số lượng và quy mô doanh nghiệp. Tuy nhiên, có thể thấy rằng tình hình tài chính của không ít doanh nghiệp chưa thực sự lành mạnh, hiệu quả hoạt động kinh doanh không ổn định và còn khá thấp.

Khó khăn của nền kinh tế thời gian qua đã ảnh hưởng khiến nhiều doanh nghiệp thua lỗ, thậm chí rơi vào tình trạng phá sản. Hiệu quả hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp ngành thép còn thấp một phần là do tình trạng dư cung thép. Giai đoạn 2015 - 2017, thị trường thép Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng tốt, bình quân khoảng 15%/năm. Cụ thể, năm 2015 đạt hơn 15 triệu tấn, tăng 22%; năm 2016 đạt hơn 17,8 triệu tấn, tăng 19% và năm 2017 đạt hơn 22,1 triệu tấn, tăng 24%.

Nhưng từ năm 2018 trở lại đây, cùng với sự đi xuống của thị trường bất động sản, xu hướng bảo hộ gia tăng, thiên tai, dịch bệnh diễn biến phức tạp, tình hình kinh doanh của các doanh nghiệp ngành thép trở nên khó khăn. Năng lực sản xuất các sản phẩm thép của Việt Nam mới chỉ huy động trung bình đạt 63% công suất, thấp hơn so với mức huy động công suất bình quân của thế giới là khoảng 76,9%. Riêng các nhà máy thép không gỉ của Việt Nam mới huy động khoảng 30% công suất. Bên cạnh đó, việc bảo hộ của 1 các nước nhập khẩu thông qua việc áp thuế chống bán phá giá thép khiến doanh nghiệp ngành thép trong thời gian qua gặp không ít khó khăn trong vấn đề tiêu thụ sản phẩm.

Thép là một trong những ngành chịu ảnh hưởng trực tiếp từ chiến tranh thương mại. Mỹ đã quyết định đánh thuế 25% đối với thép và 10% đối với nhôm từ mọi khu vực vào Mỹ, quyết định trên đã có hiệu lực từ tháng 05/2018. Quyết định áp thuế chống bán phá giá đã khiến giá thép vào Mỹ đã tăng trên 50%, qua đó có lợi cho các nhà sản xuất thép và ảnh hưởng tiêu cực cho các ngành sử dụng thép tại Mỹ. Liên minh Châu Âu, Malaysia, Canada cũng đã mở các cuộc điều tra chống bán phá giá đối với thép màu đến từ Trung Quốc và Việt Nam.

Điều này cho thấy các nước đang gia tăng bảo hộ hàng thép sản xuất trong nước. Trong bối cảnh đó, để có thể khẳng định được mình, các nhà quản lý cần phải nắm vững tình hình cũng như kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Để đạt được điều này, các nhà quản lý doanh nghiệp phải luôn quan tâm đến tình hình tài chính vì nó có quan hệ trực tiếp tới hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Do vậy, việc phân tích tình hình tài chính để thấy được điểm mạnh, điểm yếu, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp để đảm đảm sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp là mục tiêu hướng đến của các doanh nghiệp nói chung và của các doanh nghiệp ngành thép niêm yết ở Việt Nam nói riêng.

Từ những lý do trên, đề tài “Phân tích tình hình tài chính các doanh nghiệp ngành thép niêm yết ở Việt Nam” có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Các vấn đề về phân tích tình hình tài chính trong các doanh nghiệp nói chung đã được nhiều tác giả quan tâm, đề cập đến trong các sách báo, tạp chí, công trình nghiên cứu. Có thể phân chia các công trình nghiên cứu theo các nhóm như sau: (i) Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan tới tài chính doanh nghiệp và công cụ quản trị tài chính doanh nghiệp Thứ nhất, các công trình nghiên cứu nước ngoài. Những công trình nghiên cứu nước ngoài có thể kể đến như: Corporate governance - A synthesis of Theory, research and practice của H.

Kent Baker và Ronald Anderson - Quản trị doanh nghiệp - Lý thuyết, nghiên cứu và thực hành (2011) - NXB Kinh tế Hồ Chí Minh [1]; Fundamentals of financial management của Eugene F. Brigham và Joel F. Houston, University of Florida [54]; Effective Operations and Controls for the small privately held business của Rob Reider - Quản trị hiệu quả doanh nghiệp vừa và nhỏ (bản dịch Tiếng Việt) (2013) của FPT 2 polytechnic - Đại học FPT - NXB Tri thức [36]; Fundamentals of Corporate Finance (1997) của Stephen A. Jordan, The McGraw-Hill Companies, Inc.

Comprehensive Edition [67]; Khoa học quản lý và quản trị doanh nghiệp tại Nhật Bản (song ngữ Việt - Nhật) (2011) của Takahashi Yoshiaki, NXB Đại học Kinh tế Quốc dân [44]… Các tài liệu này đề cập đến tài chính, tài chính doanh nghiệp, nội dung cụ thể của tài chính doanh nghiệp, công tác quản trị tài chính doanh nghiệp trong doanh nghiệp nói chung. Thứ hai, các công trình nghiên cứu trong nước. Đã có một số luận án nghiên cứu liên quan đến quản trị tài chính trong doanh nghiệp dưới nhiều góc độ như: Tác giả Võ Thị Quý (2003) trong Luận án tiến sĩ “Một số giải pháp hoàn thiện hoạt động quản trị tài chính của các doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa” [32] đã đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện hoạt động quản trị tài chính của các doanh nghiệp nhà nước sau cổ phần hóa. Tác giả đã đề cập hoạt động quản trị tài chính trong các doanh nghệp nhà nước sau cổ phần hóa và đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện hoạt động quản trị tài chính.

Tác giả Dương Văn Chung (2003) trong Luận án tiến sĩ “Nghiên cứu về hiệu quả sản xuất kinh doanh và một số giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp Nhà nước xây dựng giao thông” [3] đã đề cập đến hiệu quả sản xuất kinh doanh, đưa ra lý luận và thực tiễn liên quan tới việc đánh giá hiệu quả kinh doanh; qua đó đề ra một số giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp Nhà nước xây dựng giao thông. Luận án tiến sĩ “Nghiên cứu một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn trong các doanh nghiệp xây dựng giao thông” của Nguyễn Quỳnh Sang (2008) [37] đã đánh giá, phân tích tình hình huy động, sử dụng vốn trong các doanh nghiệp nói chung, doanh nghiệp xây dựng giao thông nói riêng; xác định nguyên nhân dẫn tới sử dụng vốn không hiệu quả, những hạn chế trong đầu tư, huy động vốn, trong quản trị doanh nghiệp… ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng vốn của doanh nghiệp xây dựng giao thông. Từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện cơ cấu vốn, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn cố định, vốn lưu động… Luận án tiến sĩ “Những biện pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn của các doanh nghiệp ngành nhựa ở Việt Nam” của Trần Hồ Lan (2003)[20] hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về vốn, hiệu quả sử dụng vốn; phân tích, xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả sử dụng vốn. Trên cơ sở đó, đánh giá thực trạng 3 tình hình sử dụng vốn ở ngành nhựa và giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn ở ngành này.

Luận án tiến sĩ “Nghiên cứu nâng cao hiệu quả sử dụng vốn kinh doanh của các doanh nghiệp khai thác than tại tỉnh Quảng Ninh, áp dụng cho công ty TNHH một thành viên than Thống Nhất – TKV” của Nguyễn Quốc Tuấn (2012) [41] đề cập vốn kinh doanh, hiệu quả sử dụng vốn kinh doanh của doanh nghiệp. Luận án đã đánh giá thực trạng, đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn kinh doanh trong các doanh nghiệp khai thác than tại Quảng Ninh, áp dụng cho công ty TNHH một thành viên than Thống Nhất trong giai đoạn 2011 - 2015. Tác giả Phan Hồng Mai (2012) trong Luận án tiến sĩ “Quản lý tài sản tại các công ty cổ phần ngành xây dựng niêm yết ở Việt Nam” [21] đề cập vấn đề quản lý tài sản, nhân tố ảnh hưởng và thực trạng quản lý tài sản tại các CTCP xây dựng niêm yết trên sản giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội trong giai đoạn 2006 - 2010. Luận án đã đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường quản lý tài sản như: Đánh giá tác động của quản lý tài sản tới ROA, ROE và chỉ số Z; ứng dụng mô hình Miller - Orr để quản lý quỹ; giải pháp về nguồn nhân lực, huy động vốn,… Ngoài ra, có nhiều luận án khác nghiên cứu những vấn đề nhỏ như vốn lưu động, vốn cố định, vốn kinh doanh… trong doanh nghiệp.

(ii) Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan tới phân tích tình hình tài chính doanh nghiệp Các nghiên cứu về phân tích tình hình tài chính doanh nghiệp bao gồm các nghiên cứu nước ngoài và các nghiên cứu trong nước. Thứ nhất, các công trình nghiên cứu nước ngoài. Sticdney (2003) trong cuốn sách “Financial Reporting and Statement Analysis” [51] có những nghiên cứu sâu về việc trình bày BCTC và phân tích tình hình tài chính doanh nghiệp nhằm cung cấp thông tin chính xác cho những đối tượng quan tâm.