Luận án TS: Tổ chức hệ thống thông tin KTQT chi phí trong DNVT Việt Nam

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp (DN) ngày càng được mở rộng, càng phức tạp và đa dạng hơn, khi đó nhu cầu thông tin phục vụ cho việc quản lý và điều hành DN càng trở nên quan trọng và vô cùng cần thiết. Với vai trò là một công cụ quản lý kinh tế, kế toán thực hiện chức năng cung cấp thông tin phục vụ cho nhà quản trị cho việc ra các quyết định. Để đi đến quyết định hợp lý, nhà quản trị luôn phải cân nhắc trên nhiều phương diện, trong đó thông tin kế toán quản trị (KTQT) được coi là nguồn thông tin thường xuyên, hữu ích nhất đối với nhà quản lý.

Sự tồn tại của KTQT trong nhiều thập kỷ qua, đã minh chứng sự cần thiết và tầm quan trọng của nó với công tác quản trị và điều hành hoạt động sản xuất kinh doanh (SXKD) của DN, đặc biệt với các DN có quy mô lớn, hoạt động trong phạm vi rộng (Phạm Văn Dực & Huỳnh Lợi, 2009). Hiện nay, KTQT đã thật sự trở thành công cụ khoa học giúp nhà quản trị thực hiện tốt các chức năng hoạch định, tổ chức, kiểm soát và ra quyết định kinh doanh. Trong những năm gần đây, các doanh nghiệp viễn thông (DNVT) của Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ và có những đóng góp quan trọng vào công cuộc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước (Bộ Thông tin và truyền thông, 2014). Tuy nhiên, trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, bên cạnh các cơ hội, các DNVT cũng phải đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là áp lực cạnh tranh lớn từ các tập đoàn viễn thông quốc tế.

Trước sức ép cạnh tranh này, một số nhà cung cấp dịch vụ viễn thông của Việt Nam như EVN Telecom, Sfone,.đã thất bại trên thị trường, đứng trước nguy cơ phá sản hoặc buộc phải sáp nhập để tồn tại. Sau một giai đoạn tăng trưởng nóng với số lượng thuê bao điện thoại tăng nhanh, doanh thu và lợi nhuận liên tục tăng trưởng, thị trường viễn thông Việt Nam đã gần bão hòa. Trong hai năm gần đây (năm 2014 và 2015), số lượng thuê bao điện thoại di động và thuê bao điện thoại cố định liên tục giảm, ảnh hưởng nhất định đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của các nhà cung cấp dịch vụ viễn thông. Do vậy, các DNVT đã chuyển dần chiến lược cạnh tranh từ cạnh tranh về thị phần sang cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ, công nghệ tiên tiến, đa dạng hóa sản phẩm.

Quản trị tốt chi phí là một trong các giải 1 pháp cho sự phát triển bền vững, có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh mặt bằng giá bán các dịch vụ của các nhà cung cấp không có sự khác biệt đáng kể. Thông tin về hoạt động SXKD nói chung và thông tin về chi phí nói riêng trong các DNVT sẽ đóng vai trò rất quan trọng giúp các nhà quản trị kiểm soát tốt chi phí, tạo ra nhiều giá trị gia tăng (GTGT) cho cả DN và khách hàng. Tổ chức hệ thống thông tin kế toán, đặc biệt là tổ chức hệ thống thông tin KTQT chi phí một cách khoa học, hợp lý sẽ giúp cho các DNVT nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh, cung cấp các thông tin đáng tin cậy cho nhà quản trị. Tuy nhiên hiện nay, do khối lượng công việc kế toán của DNVT là khá lớn nên sự quan tâm của các DN này mới chỉ chú trọng vào hệ thống thông tin kế toán tài chính (KTTC) mà chưa có sự quan tâm thỏa đáng đến hệ thống thông tin KTQT.

Nhiều DNVT đang gặp khó khăn, lúng túng trong quá trình tổ chức, vận hành hệ thống thông tin KTQT để cung cấp các thông tin về chi phí phục vụ ra quyết định kinh doanh. Vì vậy, tổ chức hệ thống thông tin KTQT chi phí trong các DNVT là cần thiết, có vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin phục vụ cho quản lý các hoạt động kinh doanh của đơn vị. Về góc độ nghiên cứu, các công trình nghiên cứu đã công bố về tổ chức hệ thống thông tin kế toán và hệ thống thông tin KTQT chi phí ở Việt Nam còn khá hạn chế, chưa có nghiên cứu chuyên sâu về tổ chức hệ thống thông tin KTQT áp dụng cho các DNVT. Vì vậy, hệ thống thông tin KTQT chi phí là một vấn đề tương đối mới, cần được nghiên cứu và thảo luận nhiều hơn về cả mặt lý luận và thực tiễn khi áp dụng tại các DN Việt Nam.

Bên cạnh đó, ngành viễn thông là ngành có vốn đầu tư rất lớn, quy mô hoạt động rộng, áp lực cạnh tranh cao, nhà quản trị luôn rất cần những thông tin KTQT nói chung và thông tin về chi phí nói riêng. Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, đề tài “Tổ chức hệ thống thông tin kế toán quản trị chi phí trong các doanh nghiệp viễn thông Việt Nam” được lựa chọn nghiên cứu có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn, nhằm thúc đẩy sự phát triển của hệ thống thông tin KTQT chi phí, giúp nhà quản trị kiểm soát chi phí, nâng cao được lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập. Tổng quan tình hình nghiên cứu về tổ chức hệ thống thông tin kế toán quản trị chi phí 2. Các nghiên cứu trong nước 2 (1) Các nghiên cứu về tổ chức hệ thống thông tin kế toán và tổ chức hệ thống thông tin KTQT chi phí Một trong các nghiên cứu đầu tiên về tổ chức hệ thống thông tin kế toán trong các DN là luận án của tác giả Hoàng Văn Ninh (2010) về “Tổ chức hệ thống thông tin kế toán phục vụ công tác quản lý trong các tập đoàn kinh tế Việt Nam”.

Trong nghiên cứu của mình, tác giả đã tiếp cận nội dung tổ chức hệ thống thông tin kế toán dưới góc độ bản chất của hệ thống, gồm 3 nội dung: tổ chức thu thập thông tin, tổ chức xử lý và sử dụng thông tin, tổ chức phân tích và cung cấp thông tin. Thông qua khảo sát thực trạng tổ chức hệ thống thông tin kế toán tại các tập đoàn kinh tế ở Việt Nam như Tập đoàn Bưu chính viễn thông (VNPT), Tập đoàn điện lực Việt Nam (EVN), Tập đoàn Dầu khí quốc gia (PVN),. tác giả đã đưa ra nhóm các giải pháp nhằm hoàn thiện tổ chức hệ thống thông tin kế toán phục vụ công tác quản lý trong các tập đoàn kinh tế trên các khía cạnh như hoàn thiện tổ chức bộ máy kế toán; chuẩn hóa hệ thống chứng từ kế toán trong các Tập đoàn; bổ sung thêm một số sổ kế toán chi tiết nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin của nhà quản trị; xây dựng và hoàn thiện hệ thống báo cáo bộ phận của các Tập đoàn kinh tế; sử dụng các chỉ tiêu phân tích để cung cấp thêm thông tin phục vụ công tác quản lý. Trong nghiên cứu này, tác giả tập trung vào tổ chức hệ thống thông tin kế toán dưới góc độ của KTTC, chưa có sự quan tâm đến tổ chức hệ thống thông tin KTQT phục vụ công tác quản lý trong các tập đoàn kinh tế ở Việt Nam.

Bên cạnh đó, nghiên cứu chưa nhấn mạnh vai trò của công nghệ thông tin với việc áp dụng các phần mềm quản lý nhằm nâng cao hiệu quả tổ chức hệ thống thông tin kế toán trong đơn vị. Tuy nhiên, đây là luận án đầu tiên về tổ chức hệ thống thông tin kế toán nghiên cứu dưới góc độ bản chất của hệ thống với 3 yếu tố: thông tin đầu vào – xử lý thông tin – thông tin đầu ra. Một cách tiếp cận khác về tổ chức hệ thống thông tin kế toán trong các DN là luận án của tác giả Vũ Bá Anh (2015) “Tổ chức hệ thống thông tin kế toán trong doanh nghiệp sản xuất kinh doanh trong điều kiện ứng dụng công nghệ thông tin”. Tác giả đã nghiên cứu nội dung tổ chức hệ thống thông tin kế toán trong DN với cách tiếp cận theo yếu tố cấu thành.

Theo đó, một hệ thống thông tin kế toán trong các DN sẽ bao gồm 5 thành phần: con người, dữ liệu, thủ tục kế toán, phần cứng và phần mềm. Do vậy, nội dung tổ chức hệ thống thông tin kế toán sẽ gồm 5 nội dung: tổ chức con 3 người, tổ chức dữ liệu kế toán, tổ chức thủ tục kế toán, tổ chức hệ thống phần cứng, tổ chức hệ thống phần mềm kế toán. Trong nghiên cứu này, tác giả đã nhấn mạnh vai trò của ứng dụng công nghệ thông tin với việc trang bị phần cứng, phần mềm kế toán hiện đại, được tích hợp trong phần mềm quản lý tổng thể của DN. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng đưa ra các khuyến nghị nhằm tổ chức và xây dựng hệ thống thông tin kế toán đảm bảo tính đồng bộ, hợp lý, đáp ứng nhu cầu thông tin đa dạng của nhà quản trị trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, tính ứng dụng của nghiên cứu còn khá hạn chế khi tác giả chưa chia nhóm DN theo các quy mô, lĩnh vực kinh doanh khác nhau, bởi với các DN có quy mô, có ngành nghề kinh doanh khác nhau thì mức độ áp dụng công nghệ thông tin trong tổ chức hệ thống thông tin kế toán sẽ có sự khác biệt. Ngoài ra, các giải pháp chủ yếu tập trung hoàn thiện tổ chức hệ thống thông tin KTTC, trong khi đó nội dung tổ chức hệ thống thông tin KTQT còn mờ nhạt. Các nghiên cứu về tổ chức hệ thống thông tin kế toán trong các DN đều tập trung cho hệ thống thông tin KTTC mà chưa có sự quan tâm cần thiết đến tổ chức hệ thống thông tin KTQT, đặc biệt là hệ thống thông tin KTQT chi phí. Nghiên cứu của tác giả Hồ Mỹ Hạnh (2014) về “Tổ chức hệ thống thông tin KTQT chi phí trong các doanh nghiệp may Việt Nam” là một trong các nghiên cứu đầu tiên đề cập đến tổ chức hệ thống thông tin quan trọng này.

Luận án đã xem xét nội dung tổ chức hệ thống thông tin KTQT chi phí dưới góc độ hệ thống gồm 3 hệ thống con là hệ thống thông tin dự toán chi phí, hệ thống thông tin chi phí thực hiện, hệ thống thông tin kiểm soát chi phí và mối quan hệ giữa các hệ thống này trong quản lý chi phí.