Luận án nghiên cứu kiểm toán nội bộ trong các doanh nghiệp ngành thép Việt Nam - Phân tích tại các doanh nghiệp tiêu biểu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIEU DE TAI VÀ TÔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1. Giới thiệu đề tài 1. Lý do lựa chọn đề tài Kiểm toán nội bộ (KTNB) ngay từ khi mới ra đời đã là một công cụ hữu hiệu cho quán lý, kiểm soát từ bên trong doanh nghiệp. Trải qua quá trình phát triển, KTNB ngày càng hoàn thiện hơn về lý luận và thực tiễn.

Ngày nay, KTNB là công cụ hỗ trợ nhằm nâng cao hiệu quả và hiệu lực của các quá trình quản trị doanh nghiệp (QTDN), kiểm soát nội bộ (KSNB) và quản lý rủi ro (QLRR), tạo ra giá trị gia tăng và trợ giúp doanh nghiệp đạt được các mục tiêu hoạt động (Gramling và cộng sự, 2004; Hass và cộng sự, 2006; Yee và cộng sự, 2008, Walter and Guandaru, 2012; IIA, 2016). Ngành thép Việt Nam ra đời từ những năm 1960 với vai trò một ngành công nghiệp nặng nòng cốt của một nền kinh tế đang phát triển. Trải qua hơn nửa thế kỷ, ngành thép Việt Nam đã có những đóng góp to lớn trong chặng đường xây dựng và phát triển kinh tế đất nước. Đến nay, ngành thép Việt Nam đã có một lực lượng doanh nghiệp hùng hậu và đa dạng về loại hình, quy mô, trình độ công nghệ.

Với đặc thù của một ngành sản xuất công nghiệp nặng, hàng tồn kho lớn, mức độ giao dịch thương mại với nước ngoài cao và nhu cầu vay vốn tài trợ hoạt động nhập khâu và đầu tư quay vòng sản xuất lớn, các doanh nghiệp ngành thép có mức độ rủi ro hoạt động, rủi ro tài chính, rủi ro công nghệ, rủi ro pháp lý khá cao. Thời gian tới, Việt Nam tiếp tục tham gia sau rong hon vào quá trình hội nhập toàn cầu, một loạt các hiệp định thương mại tự do (FTA) vừa được kí kết đã hoặc sẽ sớm có hiệu lực, khoa học công nghệ phát triển nhanh chóng, môi trường kinh doanh nhiều biến động, bất ổn, khó lường. Các doanh nghiệp thép Việt Nam sẽ phải đối mặt với rủi ro ngày càng gia tăng, phức tạp, khó nhận diện và khó ứng phó hơn. Vì thế, doanh nghiệp thép cần một công cụ hỗ trợ mạnh mẽ trong QTDN, KSNB và QLRR để có thê ứng phó với rủi ro, nam bat cơ hội, gia tăng giá trị và giành lợi thế trong cuộc canh tranh khốc liệt này.

Điều đó đặt ra một nhu cầu cấp thiết về việc thiết lập và duy trì một hệ thống phòng thủ ba tầng vững chắc và hiệu quả mà trong đó KTNB là phần tất yếu. Trên thực tế, một số doanh nghiệp thép Việt Nam đã có KTNB song con số đó còn khiêm tốn và phần còn lại là một tỉ lệ rất lớn các doanh nghiệp thép chưa có chức năng này. Đối với những doanh nghiệp đã có KTNB, vai trò và hiệu lực cua KTNB chưa cao nên chưa đóng góp nhiều cho công tác KSNB, QLRR và QTDN. Hơn nữa, KTNB hiện hữu không đồng nghĩa với việc nó mang lại giá trị gia tăng cho doanh nghiệp.

KTNB có hiệu lực có ý nghĩa quan trọng và tích cực trong các hoạt động KSNB, QLRR và các quy trình quản trị (Gramling và cộng sự, 2004; Sarens, 2009; Ismael, 2013; IIA 2016). Van đề đặt ra là một doanh nghiệp thép như thế nào thì can thiết lập KTNB; doanh nghiệp nên thiết lập KTNB như thế nào và nếu đã có KTNB, doanh nghiệp cần làm gì để KTNB có hiệu lực hơn. Câu hỏi này cần được trả lời bằng những nghiên cứu có cơ sở khoa học và thực tiễn. Trên thế giới, KTNB đã được khẳng định giá trị cả về lý luận và thực tiễn.

Nhiều công trình nghiên cứu học thuật và nghiên cứu thực nghiệm đã được công bố khiến cho hiểu biết về KTNB ngày càng hoàn thiện. Trong đó, một số nghiên cứu chủ yếu đến từ các nước có nền kinh tế cũng như KTNB phát triển đã hỗ trợ giải đáp được phan nào câu hỏi trên. Tuy nhiên, câu trả lời dành riêng cho doanh nghiệp thép trong bối cảnh của Việt Nam hiện nay chưa được nghiên cứu nào giải đáp. Thêm nữa, lý luận và các khuôn khô thực hành về KTNB cũng như KSNB, QTDN và QLRR đang có những thay đổi đáng kế khiến cho một số kết quả nghiên cứu trước đó cần nghiên cứu thêm trong bối cảnh mới của KTNB.

Ở Việt Nam, dù đang ngày càng được sự quan tâm lớn từ giới học thuật cũng như giới hoạt động thực tiễn song KTNB vẫn còn là một khái niệm khá mới mẻ. Nghiên cứu thực nghiệm về KTNB còn thiếu đặc biệt nghiên cứu về nhân tố tác động đến sự hiện hữu và hiệu lực của KTNB gắn với ngành thép chưa được tác giả nào công bố. Ngành thép với những đặc thù ngành về tính chất sản xuất công nghiệp nặng, chuỗi giá trị, công nghệ và những rủi ro về cung ứng, tiêu thụ, huy động nguồn lực, môi trường, an toàn lao động.có nhu cầu, đặc điểm sử dụng KTNB khác các doanh nghiệp ngành khác. Do vậy, việc thực hiện một nghiên cứu thực nghiệm về sự hiện hữu và tính hiệu lực của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam hiện nay là rất cần thiết và hữu ích.

Xuất phát từ nhu cầu cấp bách đó của thực tiễn và lý luận, tác giả đã lựa chọn nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu KTNB trong các doanh nghiệp ngành thép Việt Nam" làm đề tài luận án tiến sĩ. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu 1.L Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của đề tài là: Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng hiện hữu và tính hiệu lực của KTNB trong các doanh nghiệp ngành thép Việt Nam. Để đạt được mục tiêu nghiên cứu tổng quát, ba mục tiêu nghiên cứu cụ thể được xác định bao gồm: (1) Xác định các nhân tố là đặc điểm của doanh nghiệp có ảnh hưởng đến khả năng hiện hữu của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam. (2) Xác định các nhân tố là đặc điểm của KTNB có ảnh hưởng đến hiệu lực của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam.

(3) Đề xuất giải pháp và khuyến nghị giúp xác định khả năng hiện hữu và tăng cường hiệu lực của KTNB trong các doanh nghiệp thép Việt Nam. Để thực hiện các mục tiêu này, luận án xác định những dấu hiệu hiện hữu của KTNB, nghiên cứu các đặc điểm của KTNB và đánh giá tính hiệu lực của KTNB trong các doanh nghiệp thép. Tiếp đó, tác giả thực hiện nghiên cứu nhằm xác định nhân tố có ảnh hưởng đến khả năng hiện hữu và tính hiệu lực của KTNB trong các doanh nghiệp này. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất các giải pháp, kiến nghị nhằm xác định khả năng hiện hữu và phát huy tốt nhất hiệu lực của KTNB trong các doanh nghiệp thép Việt Nam.

Cau hỏi nghiên cứu Từ các mục tiêu nghiên cứu nói trên, các câu hỏi nghiên cứu được triển khai như sau: ()_ Đặc điểm nào của doanh nghiệp thép Việt Nam có ảnh hưởng đến khả năng hiện hữu của KTNB? Cụ thể: (1.1) Quy mô và tính phức tạp của doanh nghiệp có ảnh hưởng đến khả năng hiện hữu của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam không? (1.2) Đặc điểm rủi ro và QLRR của doanh nghiệp có ảnh hưởng đến khả năng hiện hữu của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam không? (1.3) Đặc điểm quản trị của doanh nghiệp có ảnh hưởng đến khả năng hiện hữu của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam không? (1.4) Đặc điểm tương tác với môi trường bên ngoài của doanh nghiệp có ảnh hưởng đến khả năng hiện hữu của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam không? (2) Với doanh nghiệp thép Việt Nam đã có KTNB, đặc điểm nào của KTNB có ảnh hưởng đến hiệu lực của KTNB? Cụ thể: (2.1) Quy mô của KTNB có ảnh hưởng đến hiệu lực của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam không? (2.2) Năng lực của KTVNB có ảnh hưởng đến hiệu lực của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam không? (23) Phạm vi KTNB có ảnh hưởng đến hiệu lực của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam không? (2.4) Phương pháp kỹ thuật của KTVNB có ảnh hưởng đến hiệu lực của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam không? (25) Tính độc lập của KTNB có ảnh hưởng đến hiệu lực của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam không? (2.6) Cơ sở hoạt động của KTNB có ảnh hưởng đến hiệu lực của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam không? (3) Những giải pháp nào giúp xác định khả năng hiện hữu và tăng cường hiệu lực của KTNB trong các doanh nghiệp thép Việt Nam. Đối tượng và phạm vỉ nghiên cứu 1. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: -_ Sự hiện hữu và tính hiệu lực của KTNB trong doanh nghiệp; - Ảnh hưởng của các đặc điểm doanh nghiệp đến khả năng hiện hữu của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam; - Ảnh hưởng của đặc điểm KTNB đến tính hiệu lực của KTNB trong doanh nghiệp thép Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu * Phạm vi về nội dung nghiên cứu: Với chủ đề nghiên cứu là KTNB, đề tài tập trung nghiên cứu sự hiện hữu và tính hiệu lực của KTNB trong doanh nghiệp thép; không đi sâu vào quy trình thực hiện và tô chức kiểm toán.

Về các nhân tố ảnh hưởng: Nhân tố ảnh hưởng đến sự hiện hữu của KTNB trong doanh nghiệp thép được nghiên cứu là các đặc điểm của doanh nghiệp. Nhân tố ảnh hưởng đến hiệu lực của KTNB trong doanh nghiệp thép được giới hạn là các đặc điểm của KTNB trong doanh nghiệp. * Phạm vi về khách thể nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu các doanh nghiệp thuộc ngành thép hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam theo Luật doanh nghiệp 2014, tập trung chủ yếu ở nhóm các doanh nghiệp có quy mô lớn. doanh nghiệp thuộc ngành thép bao gồm doanh nghiệp thực tế có hoạt động sản xuất kinh doanh các sản phẩm thép được xác định theo căn cứ nhất định (chỉ tiết trong mục 3.2-Mẫu khảo sát) * Phạm vi về thời gian nghiên cứu: Dữ liệu phục vụ nghiên cứu tổng quan và lý luận được cập nhật đến năm 2019.

Các dữ liệu phản ánh tình hình chung của ngành và các doanh nghiệp trong ngành trong giai đoạn 2011-2019, đữ liệu phản ánh thực tế của các doanh nghiệp trong mẫu khảo sát là dữ liệu trong hai năm 2017 -2018 của các doanh nghiệp. Phương pháp nghiên cứu Luận án sử dụng kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng trong đó nghiên cứu định lượng là chủ yếu. Nghiên cứu định tính được thực hiện thông qua việc xử lý và phân tích những dữ liệu thu thập được từ phương pháp điều tra tài liệu, phương pháp chuyên gia và phương pháp phỏng vấn. Các mẫu phiếu và đề cương phỏng vấn được thiết kế mở theo dạng bán cấu trúc.