Luận án: Ảnh hưởng của thể chế tới tinh thần doanh nhân tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRUONG DAI HOC KINH TE QUOC DAN BUI ANH TUAN ANH HUONG CUA THE CHE TOI TINH THAN DOANH NHAN: NGHIEN CUU TAI CAC DOANH NGHIEP NHO VA VUA VIET NAM CHUYEN NGANH: QUAN TRI KINH DOANH (KHOA QTKD) MA SO: 9340101 LUAN AN TIEN Si KINH TE Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYEN THI TUYET MAI HA NOI, NAM 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này là do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu câu về sự trung thực trong học thuật. Hà Nội ngày tháng năm 2019 Xác nhận của giáo viên hướng dẫn Tác giả luận an PGS.TS Nguyễn Thị Tuyết Mai Bùi Anh Tuấn il LOI CAM ON Luận án này sẽ không thê hoàn thành nếu không có sự giúp đỡ và hỗ trợ nhiệt tình của các thầy cô, gia đình, bạn bè cùng đồng nghiệp. Đầu tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn và sự biết ơn sâu sắc tới PGS.NGƯT Nguyễn Thị Tuyết Mai, người hướng dẫn khoa học cho luận án.

Cô đã luôn động viên, giúp đỡ và hướng dẫn nhiệt tình với nhiều ý kiến quý báu cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Thứ hai, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới toàn thể các thầy cô giáo của khoa Quản trị Kinh doanh, viện đào tạo Sau Đại học., ban pháp chế - phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam đã cho tôi những kiến thức bổ ích và các thông tin hữu ích trong qua trình nghiên cứu và sinh hoạt khoa học. Nhân đây, tôi cũng xin trân trọng cảm ơn Hội đồng quản trị Công ty cô phần Hà Nội - Hưng Yên, các bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện tốt nhất đề tôi có thể tham gia nghiên cứu và hoàn thành luận án. Cuối cùng, trân trọng cảm ơn Gia đình và những người thân yêu của tôi, đã luôn động viên và là điểm tựa vững chắc cho tôi trong suốt chặng đường nghiên cứu khoa học.

Tác giả Bùi Anh Tuấn 1H MỤC LỤC LOL CAM DOAN. i LOI CAM ON. ii MUC LUC 0)J. ii CHUONG 1 GIOI THIEU CHUNG VE NGHIEN CUU.1 Sự cần thiét cia mghi@n CUU .2 Mục tiêu nghiên CUU .3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu.2 Đối tượng nghiên cứu.4 Phương pháp nghiên cứu và quy trình nghiên cứu .1 Phương pháp nghiên cứu.2 Quy trình nghiên cứu 5 1.5 Những đóng góp mới của luận án.6 Kết cẫu của luận án.- << e<©se€Ese€Ess€Ese€EAeEESEEAeEExserxeerxeerserssersser 8 CHUONG 2 TONG QUAN NGHIEN CUU VA CO SO LY THUYET VE MOI QUAN HE GIU'A THE CHE VA TINH THAN DOANH NHAN 2.1 Tổng quan nghiên cứu về thể chế .1 Khái niệm và vai trò của thể chế.

-2©ss+2E22E2E12EE2EE12E1221223521122122322222e2 9 2.2 Các hướng nghiên cứu chính về thể chế. 2s+22s+tEE+2EE+2EE2EEz2Exzrxcre 12 2.3 Đặc điểm của thể chế tại Việt Nam.2 Tổng quan nghiên cứu về tỉnh thần doanh nhân.1 Khái niệm tinh thần doanh nhân và các khía cạnh của tỉnh thần doanh 2.2 Các yếu tô ảnh hưởng đến tinh thần doanh nhân 2.3 Tổng quan về mối quan hệ giữa thể chế và tỉnh thần doanh nhân của các 000.1 Mối quan hệ giữa thê chế và tinh thần doanh nhân của các DNNVV theo góc độ xã hội học.-- -- 2 S1 2212231 211 21111112111 011 21112111 1101 1H TH ng ng HH Hư ưệ 25 2.2 Mối quan hệ giữa thể chế và tỉnh thần doanh nhân của các DNNVV theo góc độ kinh tế học thể chế.3 Một số luận điểm cơ bản từ lý thuyết thể chế.4 Khoảng trống nghiên cứu.4 Cơ sở lý thuyết và các giả thuyết nghiên cứu về mối quan hệ giữa thể chế và tinh thần doanh nhân của các DNNVY .1 Các khái niệm sử dụng trong nghiên CứỨu.2 Cơ sở lý thuyết và các giả thuyết nghiên cứu về mối quan hệ giữa thể chế chính thống và tinh thần doanh nhân.2- 22+ ®2+EE2EE+2EE22EE22EE2EE2222222222Exeee 31 2.3 Cơ sở lý thuyết và các giả thuyết nghiên cứu về mối quan hệ giữa thể chế không chính thống và tinh thần doanh nhân.5 Đề xuất mô hình nghiên cứu .--s-s°s<ss+xss+zxsetzxseerxserxsscree 38 TÓM TÁT CHƯƠNG 2 3.2 Nghiên cứu định tÍnh.- 2-5 HH nhu up 41 E016 2090 1-1-1.2 Phương pháp thực hiện.3 Kết qua nghi6n COU o.3 Nghiên cứu định lượng.1 Thang đo và phát triển bảng hỏi.2 Mẫu nghiên cứu và thu thập đữ liệu. 68 TOM TAT CHUONG 3.-2°°V+es©EEEE++dstEEEE+xtEtrrkktrttrkrrorrtrreerdee 74 CHUONG 4 KET QUA NGHIEN CUU.1 Kết quả đánh giá các thang đo 4.1 Đánh giá sơ bộ thang đo qua EEA và Cronbach's alpha.2 Đánh giá các thang đo qua phân tích nhân tố khẳng định (CFA).2 Thực trạng các yếu tố thể chế và tỉnh thần doanh nhân của các DNNVV Việt ẢÑãN.1 Thống kê mô tả các yếu tố thể chế và tinh thần doanh nhân của các DNNVV .2 So sánh các yếu tố của thể chế va tinh thần doanh nhân theo các nhóm doanh nghiệp.3 Kết quả kiểm định mô hình và giả thuyết nghiên cứu 82 4.1 Kết quả kiểm định tác động của thể chế chính thống tới tỉnh thần doanh 0 .2 Kết quả kiểm định tác động của thể chế không chính thống tới tinh thần doanh ¡. 82 CHƯƠNG 5 BÌNH LUẬN KÉT QUÁ NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ KIÊN )'©2I8)0.1 Tóm tắt kết quả nghiên cứu chính của luận án.2 Bình luận về kết quả nghiên cứu .1 Bình luận về kết quả nghiên cứu mối quan hệ giữa thể chế chính thống và tỉnh thần đoanh nhân.--22222++2EEE22EEE22E21227212271127111271112711127112711221121112111 2 Xe 86 5.2 Bình luận về kết quả nghiên cứu mối quan hệ giữa thê chế không chính thống và tinh thần doanh nhân.-2--2¿+2+2+2EE++2EE+2EEEE2272E127211271112711271112711271.3 Bình luận về kết quả nghiên cứu thực trạng thé ché va tinh thần doanh nhân.4 Bình luận về kết quả khác nhau giữa các nhóm doanh nghiệp khi đánh giá về các rào cản thể chế.- 2+ 222+2sc2EE22E127112711211211271212711222E reo 89 5.5 Bình luận về kết quả giả thuyết nghiên cứu không duge chap nhn .3 Một số kiến nghị đề xuất nhằm hoàn thiện thể chế, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi thúc đấy tinh thần doanh nhân của các DNNVV Việt Nam .1 Chủ trương và quan điểm hoàn thiện thể chế để phát triển doanh nghiệp, bu 0 0 .2 Các kiến nghị đề xuất nhằm thúc đây tỉnh thần doanh nhân của các DNNVV Việt Nam.- -- LG L1 2111211 11112311 211121102110 01 1001101110110 g1 011011 TH ng TH TH Hư 91 Bang 1.1: v1 DANH MUC BANG Phương pháp nghiên cứu và thời gian thực hiện.----- 55555555252 5 Các khái niệm về tinh thần doanh nhân.----2:c:+222cvvvrccee 23 Một số luận điểm về mối quan hệ giữa thể chế và tinh thần doanh nhân .28 Các khái niệm sử dụng cho nghiên cứu .30 Thông tin cơ bản về các doanh nghiệp! được phỏng vấn lần 1.

43 Thông tin cơ bản về các doanh nghiệpa được phỏng vấn lần 2. 43 Kết quả phỏng vẫn sâu các rào cản về thê chế.-2--©-22+2czz+22zzze- 51 Kết quả phỏng vấn ảnh hưởng của thể chế chính thống đến các khía cạnh của tinh thần doanh nhân. 2: 2¿+22+2+EEE++EEE+E2EE2222322221E2721.cee 52 Kết quả phỏng vấn ảnh hưởng của thể chế không chính thống đến các khía cạnh của tinh thần doanh nhân. 222s+2+EE+E+2E+EE2EE2EE222222222252 57 Các biến và thang đo lường trong mô hình.65 Số lượng doanh nghiệp dự kiến điều tra theo quy mô và khu vực.

69 Kết quả điều tra theo khu Vực.---- -22+2222+22xz+2EE22EE.cee 70 Thông tin các doanh nghiệp tham gia điều tra.---22©2sz+2zz+cse2 71 Thông tin về đối tượng trả lời phiếu diéu tra .72 Kết quả đánh giá sơ bộ các thang đo thể chế (n = 348).----- 76 Kết quả đánh giá sơ bộ các thang đo tinh thần doanh nhân (n = 348).78 Kết quả thống kê mô tả các yếu tố thé chế (n = 348).-------- 80 Kết quả thống kê mô tả các khía cạnh của tinh thần doanh nhân (n = 348).80 So sánh các yếu tố thể chế và tỉnh thần doanh nhân giữa các nhóm doanh vii DANH MUC CAC HiNH Hình 1.1: Quy trình nghiên cứu của luận án. -- 22525222222 S2E+E£zE+E£zEzEczerrrrerrres 6 Hình 2.1: Số lượng văn bản ban hành giai đoạn 2012-20 l6. -2-©22+2sz2zz2zzcez 19 Hình 2.2: Số điều kiện kinh doanh phân theo bộ ngành.3: Điều kiện kinh doanh phân theo nhóm nội dung .4: Mô hình nghiên cứu. 39 CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU CHUNG VÈ NGHIÊN CỨU 1.1 Sự cần thiết của nghiên cứu Vai trò quan trọng của thê chế trong sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia đã được ghi nhận trong các nghiên cứu trước đây trên toàn thế giới và ở Việt Nam.

Ở cấp độ tô chức, lý thuyết thể chế cho thấy các yếu tô thể chế ảnh hưởng đến các chiến lược và quy trình của các tô chức (Scott, 1995). Thể chế như là một phần của môi trường kinh doanh ảnh hưởng đến sự phát triển của các doanh nghiệp bao gồm các DNNVV đã thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của các học giả. Tuy nhiên, các tài liệu hiện có về thể chế chủ yếu tập trung vào thê chế chính thống, trong khi các tác động của thể chế không chính thống ít được quan tâm (Roxas và Chadee, 2012). Luôn tồn tại thể chế chính thống và không chính thống trong bất kỳ giai đoạn phát triển nào của mỗi quốc gia (North, 1990).

Trong bối cảnh các nền kinh tế đang chuyền đổi, thể chế không chính thống có thể có tác động mạnh mẽ hơn thể chế chính thống (Peng và Heath, 1996; Williamson, 2009). Mặc dù thể chế chính thống đang dần phát triển tại Việt Nam, nhưng thể chế không chính thống vẫn đóng một vai trò rất quan trọng (Steer and Sen, 2010). Tuy nhiên, mức độ hiểu biết về ảnh hưởng của thể chế không chính thống đối với hành vi của doanh nghiệp vẫn còn là hạn chế, vấn đề này đòi hỏi phải được tìm hiểu thêm (Chadee và Roxas, 2013). Trong những năm gần đây, tinh thần doanh nhân (Entrepreneurial Orientation) đã trở thành một chủ đề phô biến trong lĩnh vực nghiên cứu kinh doanh nói chung và lĩnh vực tỉnh thần doanh nhân nói riêng.

Vij và Bedi (2012) lập luận rằng tinh than doanh nhân là yếu tố quyết định chính cho sự thành công của một doanh nghiệp. Nhiều nghiên cứu trước đây đã tìm hiểu về tinh thần doanh nhân trong bối cảnh các DNNVV (vi dụ, Keh và cộng sự, 2007; Wang va cong sự, 2015). Trong bối cảnh các nước đang phát triển như Việt Nam, tinh thần doanh nhân và một số tiền đề của nó cũng đã thu hút được sự chú ý của các nhà nghiên cứu, nhưng ở mức độ còn khiêm tốn (Nguyen, 2009, Nguyen, 2011; Swierczek va Thai, 2003). Trong các tài liệu, thể chế đã được kiểm tra như tiền đề quan trọng của doanh nghiệp (Avnimelech và cộng sự, 2014; Tonoyan và cộng sự, 2010).

Thể chế được coi là những khía cạnh quan trọng để định hình môi trường kinh doanh. Một số nghiên cứu trước đây đã chưa thấy rõ vai trò quan trọng của thể chế trong việc thúc đây hoặc ngăn chặn tinh thần doanh nhân (Mueller và Thomas, 2001).