Luận án TS: Đa dạng hóa thu nhập và hiệu quả kinh doanh tại NHTM Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP.HỒ CHÍ MINH NCS. NGUYỄN THỊ ĐOAN TRANG TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP ĐẾN HIỆU QUẢ KINH DOANH TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG TP. HỒ CHÍ MINH, THÁNG 08 NĂM 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP.HỒ CHÍ MINH NCS. NGUYỄN THỊ ĐOAN TRANG TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP ĐẾN HIỆU QUẢ KINH DOANH TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG Chuyên ngành: Tài chính Ngân hàng MÃ SỐ: 9 34 02 01 Người hướng dẫn khoa học: PGS.

NGUYỄN THỊ LOAN TP. HỒ CHÍ MINH, THÁNG 08 NĂM 2020 i LỜI CAM ĐOAN Luận án này chưa từng được trình nộp để lấy học vị Tiến sĩ tại bất cứ một cơ sở đào tạo nào. Luận án này là công trình nghiên cứu riêng của tác giả. Kết quả nghiên cứu là trung thực, trong đó không có các nội dung đã được công bố trước đây hoặc các nội dung do người khác thực hiện, ngoại trừ các trích dẫn được dẫn nguồn đầy đủ trong luận án.

Tác giả Nguyễn Thị Đoan Trang ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn Quý thầy cô trường Đại học Ngân hàng Tp.HCM, khoa Sau đại học của nhà trường đã giảng dạy và giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Đặc biệt tôi xin chân thành cảm ơn PGS. Nguyễn Thị Loan, người đã tận tình hướng dẫn, đưa ra các góp ý quý báu và động viên để tôi có thể hoàn thành tốt luận án. Tôi xin cảm ơn Ban lãnh đạo khoa và các đồng nghiệp nơi tôi làm việc đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi hoàn thành quá trình nghiên cứu này.

Tôi cũng xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã chia sẻ và động viên, giúp tôi yên tâm nghiên cứu để hoàn thành luận án. iii TÓM TẮT LUẬN ÁN Hiện nay, để đáp ứng xu hướng phát triển cạnh tranh và thực hiện đề án của Chính phủ, các NHTM Việt Nam đã không ngừng mạo hiểm vào các lĩnh vực ngoài truyền thống, thực hiện nhiều các hoạt động có thu nhập ngoài lãi làm đa dạng hóa thu nhập cho ngân hàng. Khi thực hiện đa dạng hóa thu nhập thì sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Qua lược khảo các nghiên cứu trước thì các nghiên cứu hiện tại trên thế giới về tác động của việc đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh của các NHTM đưa đến các kết luận khác nhau.

Bên cạnh đó, việc lý giải tại sao các ngân hàng đa dạng hóa khác nhau cũng chưa được giải thích rõ ràng mặc dù cũng có khá nhiều các nghiên cứu ở nước ngoài nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập ngân hàng. Ở Việt Nam chỉ có một số ít nghiên cứu về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh của NHTM. Hơn nữa, kết quả nghiên cứu về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh điều chỉnh rủi ro tại NHTM Việt Nam có sự trái ngược nhau nên chưa có kết luận về lợi ích của đa dạng hóa thu nhập đối với ngân hàng. Bên cạnh đó, ở Việt Nam cũng rất ít nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập, đặc biệt là công trình nghiên cứu tiếp cận theo hướng tìm hiểu đồng thời tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh của NHTM Việt Nam và các yếu tố ảnh hưởng đến đa dạng hóa thu nhập tại NHTM Việt Nam trong bối cảnh độ mở tài chính ở Việt Nam ngày càng mở rộng.

Do đó, đề tài nghiên cứu “TÁC ĐỘNG CỦA ĐA DẠNG HÓA THU NHẬP ĐẾN HIỆU QUẢ KINH DOANH TẠI NHTM VIỆT NAM” là cần thiết để bổ sung cơ sở lý luận cũng như bằng chứng thực nghiệm về vấn đề này. Luận án kế thừa nghiên cứu của Lee và cộng sự (2014) và một số nghiên cứu liên quan để xây dựng mô hình về tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh tại NHTM Việt Nam, trong đó xem xét ảnh hưởng của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh và hiệu quả kinh doanh điều chỉnh rủi ro của NHTM Việt Nam trong điều kiện tình hình kinh tế và độ mở tài chính của Việt Nam. Luận án cũng kế thừa nghiên cứu của Hamdi, Hakimi và Zaghdoudi (2017) và một số nghiên cứu khác để xây dựng mô hình về các yếu tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập tại NHTM Việt Nam, trong đó bổ sung thêm việc xét các yếu tố rủi ro trong hoạt động ngân hàng (gồm rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro phá sản) và độ mở tài chính. Ngoài ra, khi thực hiện đo lường đa dạng hóa thu nhập thì luận án cũng áp dụng lần lượt 2 cách đo phổ biến là thông qua chỉ số Herfindahl Hirschman và tỷ lệ thu nhập ngoài lãi.

Luận án thu iv thập dữ liệu của 28 NHTM Việt Nam trong thời gian từ 2008 đến 2018 và sử dụng ước lượng SGMM hai bước của Arellano & Bover (1995) và Blundell & Bond (1998) để chạy và kiểm định mô hình nghiên cứu. Qua kết quả nghiên cứu, có thể kết luận về lợi ích của đa dạng hóa thu nhập đối với các NHTM Việt Nam đó là đa dạng hóa làm tăng hiệu quả kinh doanh cũng như hiệu quả kinh doanh điều chỉnh rủi ro của ngân hàng. Các yếu tố khác như biến trễ của hiệu quả kinh doanh, quy mô ngân hàng, tốc độ phát triển, tỷ lệ an toàn vốn, tỷ lệ cho vay khách hàng, lạm phát, độ mở tài chính có tác động cùng chiều đến hiệu quả kinh doanh của NHTM Việt Nam, trong khi các yếu tố tác động ngược chiều là rủi ro tín dụng, tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập hoạt động. Nghiên cứu chưa tìm thấy mối quan hệ giữa các biến về tỷ lệ tiền gửi, tốc độ tăng trưởng kinh tế với hiệu quả kinh doanh ngân hàng.

Ngược lại, hiệu quả kinh doanh cũng tác động cùng chiều đến đa dạng hóa thu nhập của NHTM Việt Nam. Các yếu tố khác ảnh hưởng cùng chiều tới sự đa dạng hóa thu nhập tại NHTM Việt Nam là sự đa dạng hóa thu nhập của kỳ trước, quy mô ngân hàng, tỷ lệ an toàn vốn, rủi ro tín dụng, độ mở tài chính. Trong khi đó, các biến về tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản, tốc độ tăng trưởng kinh tế và tỷ lệ lạm phát có tác động ngược chiều đến đa dạng hóa thu nhập tại NHTM Việt Nam. Khi đo lường đa dạng hóa thu nhập thông qua tỷ lệ thu nhập ngoài lãi thì kết quả cho thấy rủi ro thanh khoản và rủi ro phá sản có ảnh hưởng ngược chiều đến mức độ đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng, trong khi tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập hoạt động có ảnh hưởng cùng chiều đến đa dạng hóa thu nhập ngân hàng tại NHTM Việt Nam.

Thông qua kết quả nghiên cứu, luận án đã đưa ra một số kiến nghị đối với các NHTM Việt Nam để các ngân hàng có thể tăng đa dạng hóa thu nhập và nâng cao hiệu quả kinh doanh. Như vậy, kết quả nghiên cứu của luận án đã có đóng góp về mặt lý luận, đó là góp phần kết luận về lợi ích của đa dạng hóa thu nhập là làm tăng hiệu quả kinh doanh và tăng hiệu quả kinh doanh điều chỉnh rủi ro của các NHTM Việt Nam, cũng như xác định được các yếu tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập ngân hàng trong điều kiện độ mở tài chính của Việt Nam. Ngoài ra, luận án cũng có đóng góp về mặt thực tiễn, đó là gợi ý những chính sách để NHTM Việt Nam có chiến lược đa dạng hóa thu nhập phù hợp, nâng cao hiệu quả kinh doanh và cung cấp những thông tin hữu ích cho những nhà nghiên cứu trong lĩnh vực ngân hàng tiếp tục nghiên cứu sâu và rộng hơn những vấn đề liên quan. v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT Từ viết tắt Cụm từ tiếng Việt BCĐKT Bảng cân đối kế toán BCKQKD Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh HQKD Hiệu quả kinh doanh NHNN Ngân hàng Nhà nước NHTM Ngân hàng thương mại NHTMCP Ngân hàng thương mại cổ phần TN Thu nhập DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH Từ viết tắt Cụm từ tiếng Anh Cụm từ tiếng Việt FEM Fixed Effect Model Mô hình tác động cố định GMM Generalized Method of Moments Phương pháp tổng quát hóa dựa trên moment IMF International Money Fund Quỹ tiền tệ thế giới OLS Ordinary Least Square Bình phương nhỏ nhất thông thường REM Random Effect Model Mô hình tác động ngẫu nhiên SGMM System Generalized Method of Phương pháp tổng quát hóa hệ thống dựa Moments trên moment WB Worldbank Ngân hàng thế giới vi MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii TÓM TẮT LUẬN ÁN. iii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT. v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH. v DANH MỤC BẢNG BIỂU.

vii DANH MỤC HÌNH. viii CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU. Lý do nghiên cứu. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của nghiên cứu. Kết cấu đề tài nghiên cứu.

8 Tóm tắt chương 1. Cơ sở lý thuyết về đa dạng hóa thu nhập ngân hàng. Cơ sở lý thuyết về hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Các lý thuyết về đa dạng hóa thu nhập và hiệu quả kinh doanh ngân hàng.

Các nghiên cứu thực nghiệm. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của đa dạng hóa thu nhập ngân hàng đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Các nghiên cứu thực nghiệm về các yếu tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập của ngân hàng. 41 Tóm tắt chương 2.

51 CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Quy trình nghiên cứu. Mô hình nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh ngân hàng. Mô hình nghiên cứu tác động của đa dạng hóa thu nhập đến hiệu quả kinh doanh tại ngân hàng thương mại Việt Nam.

Các giả thuyết nghiên cứu. Mô hình nghiên cứu các yếu tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập ngân hàng. Mô hình nghiên cứu các yếu tố tác động đến đa dạng hóa thu nhập tại ngân hàng thương mại Việt Nam. Các giả thuyết nghiên cứu.

Dữ liệu nghiên cứu. Phương pháp ước lượng. 79 Tóm tắt chương 3. 82 CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN.

Thống kê mô tả dữ liệu nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu.