Luận án tiến sĩ: Quản trị lợi nhuận trong trường hợp mua bán, sáp nhập bằng chứng từ các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ PHẠM NGUYỄN ĐÌNH TUẤN QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN TRONG TRƯỜNG HỢP MUA BÁN, SÁP NHẬP: BẰNG CHỨNG TỪ CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ Đà Nẵng, năm 2023 i ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ PHẠM NGUYỄN ĐÌNH TUẤN QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN TRONG TRƯỜNG HỢP MUA BÁN, SÁP NHẬP: BẰNG CHỨNG TỪ CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM Chuyên ngành: Kế toán Mã số: 62 34 03 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Công Phương Đà Nẵng, năm 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi, các dữ liệu, lập luận, phân tích, đánh giá và kết quả trong luận án là trung thực. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về những nội dung đã trình bày trong luận án này. Tác giả luận án Phạm Nguyễn Đình Tuấn i LỜI CẢM ƠN Trong quá trình học tập, nghiên cứu đề tài “Quản trị lợi nhuận trong trường hợp mua bán, sáp nhập: Bằng chứng từ các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam” tôi đã nhận được sự giúp đỡ, chỉ bảo nhiệt tình của các Thầy, Cô giáo Trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng để hoàn thành luận án này.

Với tình cảm chân thành, tôi bày tỏ lòng biết ơn đối với Ban giám hiệu, Khoa Kế toán, phòng Đào tạo thuộc Trường Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng, các Thầy, Cô giáo đã tham gia quản lý, giảng dạy và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu. Tôi xin bày tỏ sự biết ơn đặc biệt đến Thầy PGS. Nguyễn Công Phương - là người không chỉ đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ về kiến thức, tài liệu và phương pháp để tôi hoàn thành luận án này mà còn là những người anh, người bạn, người thân đã giúp đỡ tôi trong cả cuộc sống. Tôi xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo Khoa Kinh tế & Kế toán, Phòng Kế hoạch – Tài chính, Trường Đại học Quy Nhơn, nơi tôi công tác đã tạo điều kiện giúp tôi hoàn thành luận án.

Đặc biệt, cảm ơn Bố mẹ hai gia đình, vợ và con trai đã động viên, cổ vũ, khích lệ và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua. Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong suốt quá trình thực hiện luận án, song có thể còn có những mặt hạn chế, thiếu sót. Tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp và sự chỉ dẫn của các Thầy, Cô giáo và các bạn. Tác giả luận án Phạm Nguyễn Đình Tuấn i i MỤC LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT.

vi DANH MỤC HÌNH VẼ .vii DANH MỤC BẢNG BIỂU. viii CHƯƠNG MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU. Định nghĩa quản trị lợi nhuận.

Các lý thuyết giải thích quản trị lợi nhuận. Lý thuyết kế toán thực chứng. Đặc điểm lý thuyết kế toán thực chứng. Vận dụng lý thuyết kế toán thực chứng trong nghiên cứu về quản trị lợi nhuận.

Lý thuyết đại diện. Đặc điểm lý thuyết đại diện. Vận dụng lý thuyết đại diện trong nghiên cứu về quản trị lợi nhuận 16 1. Lý thuyết thông tin bất đối xứng.

Đặc điểm lý thuyết thông tin bất đối xứng. Vận dụng lý thuyết thông tin bất đối xứng trong nghiên cứu về quản trị lợi nhuận. Động cơ và cơ sở thực hiện quản trị lợi nhuận. Động cơ thực hiện quản trị lợi nhuận trong thương vụ M&A.

Cơ sở thực hiện quản trị lợi nhuận. Quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích. Quản trị lợi nhuận dựa vào các quyết định kinh tế. Mối quan hệ giữa quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích và dựa vào các quyết định kinh tế.

Một số mô hình đo lường quản trị lợi nhuận. Mô hình đo lường quản trị lợi nhuận trên cơ sở dồn tích. Mô hình Jones (1991). Các mô hình phát triển của Jones (1991).

Mô hình đo lường quản trị lợi nhuận dựa vào các quyết định kinh tế. Tổng quan nghiên cứu về quản trị lợi nhuận trong thương vụ M&A. Nghiên cứu quản trị lợi nhuận trong thương vụ M&A. Các nghiên cứu trên thế giới.

Các nghiên cứu tại Việt Nam. Nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng quản trị lợi nhuận và vận dụng trong thương vụ M&A. Các nhân tố ảnh hưởng quản trị lợi nhuận trong nghiên cứu thế giới và Việt Nam. Các nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng quản trị lợi nhuận trong thương vụ M&A.

Nhận xét và khoảng trống nghiên cứu. Nhận xét về các nghiên cứu liên quan. Khoảng trống nghiên cứu. Định hướng nghiên cứu.

53 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1. 54 CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU. Khung nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu.

Giả thuyết về quản trị lợi nhuận của công ty mua trong thương vụ M&A. Trường hợp hoán đổi cổ phiếu. Trường hợp thanh toán bằng tiền. Giả thuyết về ảnh hưởng của các nhân tố đến quản trị lợi nhuận trong thương vụ M&A.

Quy mô thương vụ M&A. Nhóm nhân tố thuộc cơ cấu sở hữu. Nhóm nhân tố gắn với đặc điểm Hội đồng quản trị. Kiểm toán độc lập.

Giả thuyết về ảnh hưởng từ các biến điều tiết đến quản trị lợi nhuận. Quy mô thương vụ M&A. Sự kiêm nhiệm của chủ tịch hội đồng quản trị. Phương pháp nghiên cứu định lượng.

Thời điểm đo lường quản trị lợi nhuận tại công ty mua trong thương vụ M&A. Mô hình đo lường quản trị lợi nhuận. Đo lường quản trị lợi nhuận dựa trên cơ sở dồn tích. Đo lường quản trị lợi nhuận thông qua các quyết định kinh tế.

Đo lường tổng hợp quản trị lợi nhuận thông qua các quyết định kinh tế. Mô hình nhân tố ảnh hưởng. Thu thập dữ liệu. Mẫu nghiên cứu.

Mẫu ước tính các hệ số trong mô hình đo lường quản trị lợi nhuận. Phương pháp ước lượng và các kiểm định. 85 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. 87 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

Quản trị lợi nhuận tại các công ty mua trong thương vụ M&A. Thống kê mô tả các biến trong mô hình đo lường quản trị lợi nhuận. Quản trị lợi nhuận tại các công ty mua thực hiện hoán đổi cổ phiếu. Kết quả đo lường dồn tích tùy ý (DA).

Kết quả đo lường dòng tiền bất thường từ hoạt động kinh doanh (Ab_CFO). Kết quả đo lường chi phí sản xuất bất thường (Ab_PROD). Kết quả đo lường chi phí tùy ý bất thường (Ab_SGA). Kết quả đo lường biến tổng hợp REM1.

Kết quả đo lường biến tổng hợp REM2. Quản trị lợi nhuận tại các công ty mua thực hiện thanh toán bằng tiền. Kết quả đo lường dồn tích tùy ý (DA). Kết quả đo lường dòng tiền bất thường từ hoạt động kinh doanh (Ab_CFO).

Kết quả đo lường chi phí sản xuất bất thường (Ab_PROD). Kết quả đo lường chi phí tùy ý bất thường (Ab_SGA). Kết quả đo lường biến tổng hợp REM1. Kết quả đo lường biến tổng hợp REM2.

Ảnh hưởng của các nhân tố đến quản trị lợi nhuận tại công ty mua trong thương vụ M&A. Thống kê mô tả các biến trong mô hình nhân tố ảnh hưởng. Các biến phụ thuộc trong mô hình nhân tố ảnh hưởng. Các biến độc lập trong mô hình nhân tố ảnh hưởng.

Ma trận tương quan các biến trong mô hình nhân tố ảnh hưởng. Kiểm định mô hình nhân tố ảnh hưởng. Kết quả hồi quy mô hình nhân tố ảnh hưởng. Mô hình biến phụ thuộc dồn tích tùy ý (DA).

Mô hình biến phụ thuộc dòng tiền hoạt động kinh doanh bất thường (Ab_CFO). Mô hình biến phụ thuộc chi phí sản xuất bất thường (Ab_PROD) 115 3. Mô hình biến phụ thuộc chi phí tùy ý bất thường (Ab_SGA). Mô hình biến phụ thuộc tổng hợp (REM1).

Mô hình biến phụ thuộc tổng hợp (REM2). 124 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3. 127 CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN VÀ HÀM Ý. Bàn luận kết quả đo lường quản trị lợi nhuận tại các công ty mua.

Đối với trường hợp người quản lý thực hiện quản trị lợi nhuận dựa trên cơ sở dồn tích. Đối với trường hợp người quản lý thực hiện quản trị lợi nhuận thông qua các quyết định kinh tế. Bàn luận kết quả ảnh hưởng từ các biến độc lập trong mô hình đến quản trị lợi nhuận tại các công ty mua. Quy mô thương vụ M&A.

Sở hữu người quản lý. Sở hữu tổ chức. Sở hữu nước ngoài. Sở hữu Nhà nước.

Sở hữu tập trung. Số lượng thành viên Hội đồng quản trị. Tỷ lệ thành viên độc lập của Hội đồng quản trị. Sự kiêm nhiệm của Chủ tịch Hội đồng quản trị.

Kiểm toán độc lập. Bàn luận kết quả ảnh hưởng từ các biến điều tiết trong mô hình đến quản trị lợi nhuận tại các công ty mua. Quy mô thương vụ M&A. Sự kiêm nhiệm của chủ tịch hội đồng quản trị.

Bàn luận kết quả ảnh hưởng từ các biến kiểm soát trong mô hình đến quản trị lợi nhuận tại các công ty mua. Đòn bẩy tài chính. Quy mô công ty mua. Hiệu quả kinh doanh của công ty mua.

Về phía Nhà nước. Về phía công ty niêm yết. 155 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4. 160 KẾT LUẬN CHUNG.

161 TÀI LIỆU THAM KHẢO DANH MỤC PHỤ LỤC i vi DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ 1 Quản trị lợi nhuận dựa trên cơ sở dồn tích (accrual-based AEM earnings management) 2 BCTC Báo cáo tài chính 3 BCTN Báo cáo thường niên 4 HĐQT Hội đồng quản trị 5 HNX Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội 6 HOSE Sở giao dịch chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh 7 Quản trị lợi nhuận thông qua các quyết định kinh tế (real REM earnings management, real activities manipulation) 8 TNDN Thuế thu nhập doanh nghiệp i vii DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 1.1: Thời điểm xảy ra quản trị lợi nhuận theo Erickson và Wang .2: Thời điểm xảy ra quản trị lợi nhuận theo Botsari và Meeks.1: Khung nghiên cứu .2: Tổng hợp giả thuyết về ảnh hưởng của các nhân tố đến quản trị lợi nhuận của công ty mua trong thương vụ M&A .3: Các thời điểm đo lường quản trị lợi nhuận trong nghiên cứu .4: Trình tự ước lượng và kiểm định .1: Biểu đồ phần dư từ mô hình nhân tố ảnh hưởng.1: Biểu đồ so sánh DA giữa hai nhóm công ty mua .