Ảnh hưởng rủi ro Công nghệ Thông tin đến chất lượng thông tin kế toán trong doanh nghiệp Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾTP. HỒ CHÍ MINH ĐỒNG QUANG CHUNG ANH ̉ HƯỞNG CUA ̉ RUỈ RO CÔNG NGHỆ THÔNG TIN ĐÊN ́ CHÂT ́ LƯỢNG THÔNG TIN KẾTOAN ́ TRONG CAC ́ DOANH NGHIÊP ̣ TẠI VIÊT ̣ NAM Chuyên ngành: Kế toán Mã ngành: 9340301 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN XUÂN HƯNG 2. NGUYỄN ĐÌNH HÙNG Tp.

Hồ Chí Minh, năm 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾTP. HỒ CHÍ MINH ĐỒNG QUANG CHUNG ANH ̉ HƯỞNG CUA ̉ RUỈ RO CÔNG NGHỆ THÔNG TIN ĐÊN ́ CHÂT ́ LƯỢNG THÔNG TIN KẾTOAN ́ TRONG CAC ́ DOANH NGHIÊP ̣ TẠI VIÊT ̣ NAM Chuyên ngành: Kế toán Mã ngành: 9340301 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN XUÂN HƯNG 2. NGUYỄN ĐÌNH HÙNG Tp.

Hồ Chí Minh, năm 2022 4 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án tiến sĩ “Ảnh hưởng của rủi ro công nghệ thông tin đến chất lượng thông tin kế toán trong các doanh nghiệp tại Việt Nam” là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Tất cả các kết quả nghiên cứu trong luận án đều trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nghiên cứu sinh Đồng Quang Chung 5 LỜI CẢM ƠN Đầu tiên, tôi xin gởi lời cảm ơn chân thành đến PGS. Nguyễn Xuân Hưng, TS.

Nguyễn Đình Hùng, là hai Thầy/ Cô trực tiếp hướng dẫn khoa học cho tôi, đã nhiệt tình chỉ dẫn, khuyến khích, động viên, nhắc nhở và giúp đỡ tôi rất nhiều trong suốt quá trình làm luận án vừa qua. Qua đây, cũng cho tôi gởi lời cảm ơn đến Ban giám hiệu Trường Đại học Kinh Tế TP.HCM, quý Thầy/ Cô Khoa Kế toán và quý Thầy/ Cô các Khoa khác đã tạo điều kiện cho tôi học tập tại trường, đã truyền đạt cho tôi những kiến thức và những kỹ năng cần thiết để tôi có thể hoàn thành luận án này. Tôi cũng xin cảm ơn đến quý Thầy/ Cô đồng nghiệp ở một số trường Đại học, quý Thầy/ Cô đồng nghiệp nơi tôi công tác, quý Anh/ Chị, bạn bè đồng nghiệp, các Anh/ Chị cựu sinh viên đang công tác tại các DN đã hết sức nhiệt tình hỗ trợ tôi thu thập những dữ liệu quan trọng phục vụ cho kết quả NC của tôi. Tôi cũng vô cùng biết ơn tình cảm động viên, nhắc nhở và hỗ trợ từ gia đình nội, ngoại hai bên; những người đã truyền thêm động lực để tôi có thể đi đến đích cuối cùng của chương trình tiến sĩ.HCM, ngày 19/08/2020 6 MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA AIS Accounting information systems BCTC Báo cáo tài chính CFA Confirmatory Factor Analysis ­ Phân tích nhân tố khẳng đinh ̣ CLHTTTK Chất lượng hệ thống thông tin kế toán T CLTTKT Chất lượng thông tin kế toán CNTT Công nghệ thông tin Control Objectives for Business and Related Information COBIT Technology The Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway COSO Commission CSDL Cơ sở dữ liệu DN Doanh nghiệp EFA Exploratory Factor Analysis – Phân tích nhân tố khám phá ERM Enterprise Risk Management Hệ thống hoạch định nguồn lực DN (Enterprise Resources ERP Planning) Ban soạn thảo chuẩn mực kế toán tài chính (Financial FASB Accounting Standards Board) HTTT Hệ thống thông tin HTTTKT Hệ thống thông tin kế toán Ban soạn thảo chuẩn mực kế toán quốc tế (International IASB Accounting Standards Board) ISACA Information Systems Audit and Control Association International Organization for Standardization/ International ISO/IEC Electrotechnical Commission ITGI Information Technology Governance Institute KSNB Kiểm soát nội bộ NC Nghiên cứu PPNC Phương pháp nghiên cứu SEM Mô hình cấu trúc tuyến tính (Structural Equation Modeling) 7 TTKT Thông tin kế toán DANH MỤC BẢNG BIỂU DANH MỤC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ 8 TÓM TẮT Ảnh hưởng cuả ruỉ ro CNTT đên ́ chât́ lượng thông tin kếtoan ́ trong cać doanh nghiêp ̣ tại Viêṭ Nam Việc ứng dụng CNTT vào trong vận hành HTTTKT tại DN đã giúp cho các tổ chức tạo ra lợi thế cạnh tranh, quản lý và sử dụng hiệu quả các nguồn lực từ con người, tài chính cho đến các trang thiết bị.

CNTT càng hiện đại thì nó càng tinh vi và phức tạp, nó khiến cho những ai sử dụng luôn ở tâm thế phải đối chọi với những rủi ro tiềm ẩn bên trong có thể xuất hiện bất cứ lúc nào, đó chính là những rủi ro CNTT. Luận án này sử dụng PPNC hỗn hợp vừa định tính vừa định lượng. NC tài liệu và phỏng vấn chuyên gia được thực hiện ở bước NC định tính để xây dựng thang đo các khái niệm và mô hình NC. Dữ liệu được thu thập từ 368 đối tượng là các kế toán viên, kiểm toán viên, quản lý tài chính – kế toán và giám đốc điều hành DN ở Việt Nam.

Các kỹ thuật phân tích EFA, CFA và SEM được áp dụng để phân tích dữ liệu ở bước NC định lượng với đơn vị phân tích là DN. Kết quả đã chỉ ra những rủi ro CNTT: nguồn lực con người, phần cứng, ứng dụng tiến bộ CNTT, văn hoá tổ chức, cam kết quản lý và phần mềm và dữ liệu đã có ảnh hưởng ngược chiều lên CLHTTTKT và từ đó cũng cho thấy ảnh hưởng cùng chiều của CLHTTTKT lên CLTTKT. Kết quả NC đã bổ sung vào khoảng trống NC về CLHTTTKT nói chung và CLTTKT nói riêng. Ngoài ra, những kết quả này cũng giúp các DN tại Việt Nam nhận ra đâu là những rủi ro CNTT cần phải đối phó để giúp tăng cường CLHTTTKT và gia tăng CLTTKT.

Từ khoá: rủi ro CNTT, CLHTTTKT, CLTTKT. 9 ABSTRACT The effect of IT risks on the quality of accounting information at enterprises in Vietnam The application of IT in the implementation of AIS has helped organizations create competitive advantages, managed and used effectively resources (human, finance, and facilities). The more modern IT is, the more sophisticated and complicated. It makes those who use it always have to deal with the hidden risks that can appear at any time, which are the IT risks.

This thesis used both qualitative and quantitative research methods. Documentary research and expert interviews were carried out at the qualitative research step to build a scale of research concepts and model. Data was collected from 368 objects who are accountants, auditors, financial managers, and corporate executives in Vietnam. The analytical techniques EFA, CFA và SEM were used to analyze data at the quantitative research step with analyst units were enterprises.

The results showed that IT risks: human resources, hardware, application of IT advancements, organizational culture, management commitment, and software và data have had a negative impact on the quality of AIS and herein, it also showed the positive influence of the quality of AIS on the quality of accounting information. Research results have added to the research gap in the literature about the quality of AIS in general and the quality of accounting information in particular. In addition, these results also help businesses in Vietnam realize what IT risks need to deal with to help improve the quality of AIS and increase the quality of accounting information. 10 Keywords: IT risks, the quality of AIS, the quality of accounting information.

11 PHẦN MỞ ĐẦU 5. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu Sự ra đời và phát triển không ngừng của công nghệ thông tin (CNTT), đặc biệt là công nghệ ứng dụng trong cách mạng công nghiệp 4.0 đã và đang mang lại nhiều cơ hội phát triển cho doanh nghiệp (DN). Bên cạnh những lợi thế mà công nghệ mang lại thì cũng kèm theo đó là những thách thức và rủi ro liên quan mà DN phải chấp nhận đối mặt. Bất kỳ DN nào thì cũng phải xây dựng cho mình một hệ thống thông tin kế toán (HTTTKT) phục vụ cho quản lý và ít nhiều nó bị chi phối bởi CNTT.

Khi mà rủi ro CNTT xuất hiện, nếu chúng không được kiểm soát tốt thì HTTTKT của đơn vị sẽ bị đe doạ, CLHTTTKT bị giảm sút, từ đó dẫn đến chất lượng thông tin kế toán (CLTTKT) bị ảnh hưởng và nhà quản lý sẽ đưa ra những quyết sách sai lầm nếu sử dụng những thông tin kém chất lượng. Những NC do diễn đàn kinh tế thế giới (WEF) công bố trong báo cáo 2020 về các rủi ro hàng đầu ảnh hưởng đến nền kinh tế toàn cầu cho thấy rủi ro CNTT được xếp vào một trong 5 nhóm rủi ro cao bên cạnh các rủi ro về kinh tế, môi trường, địa chính trị và xã hội. Các rủi ro CNTT được nêu rõ trong báo cáo bao gồm hậu quả bất lợi của tiến bộ công nghệ, sự cố cơ sở hạ tầng và mạng thông tin, các cuộc tấn công mạng quy mô lớn và sự cố hàng loạt về gian lận hoặc đánh cắp dữ liệu. Từ kết quả này, diễn đàn kinh tế thế giới đã đưa ra nhận định và cảnh báo nếu chúng xảy ra, có thể tác động tiêu cực đáng kể cho một số quốc gia hoặc các lĩnh vực, ngành nghề trong vòng 10 năm tới (Báo cáo rủi ro toàn cầu của WEF, 2020).

Quản lý dữ liệu trên nền tảng điện toán đám mây đã và đang là xu hướng phát triển tất yếu của nền kinh tế số. Đe doạ liên quan đến an toàn thông tin mạng sẽ khó tránh khỏi đối với hầu hết các tổ chức. Kết quả NC được tập đoàn công nghệ Bkav công bố trong báo cáo đánh giá an ninh mạng năm 2020 cho thấy thiệt hại do virus máy tính gây ra ở Việt Nam ở mức khá cao, trên 1 tỷ USD (khoảng 12 23,9 ngàn tỷ đồng). Các ngân hàng bị mất hàng trăm tỷ đồng do bị tấn công an ninh mạng; tấn công theo một cách thức mới có chủ đích đã nhắm đến nhiều tổ chức và DN … Dịch Covid­19 tràn lan vào năm 2020, đã khiến hàng loạt DN, cơ quan và tổ chức chuyển sang làm việc trực tuyến.

Các phần mềm làm việc online được sử dụng ngày một nhiều. Việc nhiều tổ chức phải chuyển hệ thống lên mạng để nhân viên có thể tiếp cận và làm việc trực tuyến đã tạo cơ hội cho bọn xấu lợi dụng, tấn công và trộm cắp thông tin (Báo cáo đánh giá an ninh mạng của Bkav, 2020). ̉ hiên Quan điêm ̣ đaị cho răng: ́ làngôn ngữcuả kinh doanh” vànhiêm ̀ “Kếtoan ̣ vụ cuả kếtoań làphaỉ cung câp ́ cho nhàquan̉ trị nhưng ̃ thông tin cóchât́ lượng và hưũ ich ́ để ra quyêt́ đinh. ̣ Để lam ̀ được điêu ̀ đoì hoỉ kế toan ̀ nay ́ cân ̀ quan tâm ̀ hơn đên nhiêu ́ chât́ lượng cuả thông tin được tao ̣ ra từcać ưng ̣ CNTT hiên ́ dung ̣ ̉ haṇ phaỉ nhân co,́ chăng ̣ diên ̣ ra được nhưng ̃ ruỉ ro vàphân tích được mức độ anh ̉ hưởng cuả chung ́ chât́ lượng cuả thông tin.