Luận án: Hoàn thiện tổ chức công tác kế toán tại doanh nghiệp công ty mẹ - con BQP

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI ------------------------- Nguyễn Thu Hương HOÀN THIỆN TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TẠI CÁC DOANH NGHIỆP HOẠT ĐỘNG THEO MÔ HÌNH CÔNG TY MẸ - CÔNG TY CON THUỘC BỘ QUỐC PHÒNG Luận án tiến sĩ kinh tế Hà Nội, Năm 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI ------------------------- Nguyễn Thu Hương HOÀN THIỆN TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TẠI CÁC DOANH NGHIỆP HOẠT ĐỘNG THEO MÔ HÌNH CÔNG TY MẸ - CÔNG TY CON THUỘC BỘ QUỐC PHÒNG Chuyên ngành: Kế toán Mã số: 62340301 Luận án tiến sĩ kinh tế Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS - TS Đoàn Vân Anh. 2 PGS - TS Nguyễn Thị Mùi Hà Nội, Năm 2016 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Trong xu thế hội nhập và dưới tác động mạnh mẽ của quá trình phát triển lực lượng sản xuất, các doanh nghiệp hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con đã và đang được hình thành và ngày càng lớn mạnh bởi những lợi thế vốn có. Ở Việt Nam, cơ sở để hình thành mô hình "công ty mẹ - công ty con" được bắt đầu hình thành từ đầu những năm 1990 với việc thành lập các tổng công ty (TCT) 90, 91.

Tuy nhiên, quan hệ giữa TCT và các doanh nghiệp thành viên còn mang tính hành chính, chưa dựa trên quan hệ về đầu tư vốn, công nghệ, thị trường… Nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các TCT này, Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX đã chủ trương "Thí điểm, rút kinh nghiệm để nhân rộng việc thực hiện chuyển đổi tổng công ty nhà nước sang hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con, trong đó tổng công ty đầu tư vốn vào các doanh nghiệp thành viên là những công ty trách nhiệm hữu hạn một chủ hoặc là công ty cổ phần mà tổng công ty giữ cổ phần chi phối". Thể chế hóa chủ trương của Đảng, phần doanh nghiệp nhà nước (DNNN), Luật Doanh nghiệp và các văn bản hướng dẫn (Nghị định số 153/2005/NĐ-CP và Nghị định số 111/2007/NĐ-CP) đã có những quy định về mô hình công ty mẹ - công ty con. Tuy nhiên, nhận thức về các doanh nghiệp hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con ở Việt Nam hiện nay vẫn còn những vấn đề chưa rõ ràng, chưa thực sự thống nhất với quy định quốc tế. Đặc biệt quá trình hình thành và phát triển mô hình công ty mẹ - công ty con ở Việt Nam lại có sự khác biệt so với thế giới.

Các đơn vị thuộc loại hình doanh nghiệp này chủ yếu được hình thành từ việc chuyển đổi và sắp xếp lại các doanh nghiệp, các tổng công ty nhà nước (TCTNN) với công ty mẹ có 100% vốn của Nhà nước hoặc Nhà nước có tỷ lệ vốn góp chi phối còn các công ty con có thể là các DNNN, công ty cổ phần (CTCP) có cổ phần chi phối của nhà nước, công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH) một thành viên… Điều này đòi hỏi phải có những nghiên cứu chuyên sâu để làm rõ các vấn đề còn vướng mắc. Cùng với quá trình chuyển đổi các TCTNN ở Việt Nam, việc hình thành các công ty mẹ - công ty con thuộc Bộ Quốc phòng (BQP) nhằm mục đích gắn kết chặt chẽ giữa các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh với khoa học, công nghệ, nghiên cứu, triển khai, đào tạo trong các ngành kinh tế then chốt tạo điều kiện để Việt Nam phát triển 2 bền vững, có khả năng cạnh tranh, hội nhập kinh tế quốc tế có hiệu quả. Bên cạnh đó còn nhằm mục tiêu gắn phát triển kinh tế xã hội với bảo đảm an ninh - quốc phòng. Để thực hiện được vai trò to lớn đó thì việc sử dụng công cụ kế toán trong quản lý là hết sức quan trọng và cấp thiết hiện nay đối với các công ty mẹ - con.

Những cơ chế, chính sách tài chính và chính sách kế toán của các đơn vị có nhiều điểm khác biệt so với các mô hình trước đây như quan hệ về sở hữu, quan hệ đầu tư tài chính, quan hệ phân phối, quan hệ kiểm soát và chi phối, trách nhiệm lập Báo cáo tài chính hợp nhất (BCTCHN), do vậy tổ chức công tác kế toán nhất thiết phải xây dựng theo mô hình mới cho phù hợp. Đồng thời, thực tế các công ty mẹ - con thuộc BQP được thành lập và hoạt động trong thời gian qua đang gặp khó khăn, vướng mắc trong việc tổ chức công tác kế toán nói chung và xác định mô hình, mối quan hệ về hạch toán, việc lập BCTCHN nói riêng. Bản thân các đơn vị này cũng chưa nhận thức đầy đủ và đúng mối quan hệ về hạch toán giữa công ty mẹ và các công ty con, cũng như trách nhiệm của các bên trong việc lập BCTCHN và phương pháp, trình tự lập các báo cáo này. Để hoạt động của các doanh nghiệp hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con thực sự có hiệu quả, các đơn vị này phải tiến hành hoàn thiện tổ chức quản lý doanh nghiệp, trong đó, một trong những vấn đề quan trọng là hoàn thiện tổ chức công tác kế toán, vì chất lượng của tổ chức công tác kế toán có ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả hoạt động kinh doanh (HĐKD) của doanh nghiệp, đặc biệt là việc thực hiện chiến lược phát triển doanh nghiệp trong tương lai.

Xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn, nghiên cứu sinh lựa chọn đề tài "Hoàn thiện tổ chức công tác kế toán tại các doanh nghiệp hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con thuộc Bộ Quốc phòng" làm luận án tiến sĩ kinh tế. Tổng quan tình hình nghiên cứu * Trên thế giới Mô hình công ty mẹ - công ty con ở các nước phát triển trên thế giới đã có từ lâu nhưng chủ yếu trong lĩnh vực kinh tế tư nhân. Do đặc điểm về tổ chức quản lý kinh doanh khác biệt đã chi phối đến đặc điểm tổ chức công tác kế toán trong các doanh nghiệp hoạt động theo mô hình này, mà cụ thể là chi phối đến tổ chức bộ máy kế toán và công tác kế toán phục vụ cho việc lập và trình bày BCTCHN. Do đó, có nhiều nghiên cứu ở các nước tập trung vào hai nội dung này của tổ chức công tác kế toán trong các công ty mẹ - con.

Có thể kể đến một số nghiên cứu trên thế giới như sau: 3 - Nghiên cứu của Christine Windbichler (2000), "Corporate Group Law for Europe": Comments on the Forum Europaeum’s Principles and Proposals for a European Corporate Group Law, European Business Organization Law Review 1: 265-286 (" Luật tập đoàn kinh tế châu Âu": Các nguyên tắc và đề xuất về Luật Tập đoàn kinh tế và các tổ chức kinh doanh tại Châu Âu, tóm tắt số 265- 286). Trong nghiên cứu này, tác giả đã đề cập đến các quy định của Liên minh Châu Âu về tổ chức hoạt động trong các tập đoàn kinh tế (TĐKT). Trong đó, có đề cập đến các quy định về tổ chức công tác kế toán trong các tập đoàn. - Nghiên cứu của Colpan A.

(2010), "Foundations of Business Groups: Towards an Integrated Framework" in The Oxford Handbook of Business Groups, Colpan et al. Oxford University Press. Tạm dịch là Colpan A. và Hikino T (2010) "Cơ sở của Tập đoàn kinh tế: Hướng tới một cơ cấu thống nhất".

Trong đề tài này, tác giả đã nghiên cứu cơ sở hình thành các TĐKT, đồng thời đề xuất một số kiến nghị để hoàn thiện công tác quản lý trong các TĐKT trong đó có đề xuất về tổ chức bộ máy kế toán và các quy định về kế toán. - Nghiên cứu của Belenzon, Patacconi, Zelner (2013), "Identifying archetypes: an empirical study of business group structure in 16 developed countries" (Nghiên cứu thực nghiệm về cấu trúc Tập đoàn kinh tế tại 16 quốc gia phát triển). Trong công trình này, các tác giả có đề cập đến cấu trúc thường thấy của các tập đoàn ở 16 quốc gia phát triển như Mỹ, Pháp, Nhật, Úc… trong đó có đề cập đến những ảnh hưởng của cấu trúc tập đoàn đến tổ chức bộ máy quản lý của tập đoàn. Từ những nghiên cứu trên có thể rút ra một số nhận xét sau: Trên thế giới không có quy định chính thức về tổ chức bộ máy kế toán.

Tùy thuộc vào quy mô của từng tập đoàn, yêu cầu về tổ chức thông tin tài chính theo lĩnh vực, bộ phận, khu vực địa lý mà có tổ chức bộ máy kế toán phù hợp. Nhưng nhìn chung, tổ chức bộ máy kế toán theo mô hình công ty mẹ - công ty con tại hầu hết các nước trên thế giới đều có đặc điểm sau: - Do công ty mẹ và công ty con chỉ có quan hệ về vốn, công ty mẹ và các công ty con là các pháp nhân độc lập, nên thông thường, kế toán của công ty mẹ và công ty con chỉ có quan hệ nghiệp vụ và giám sát lẫn nhau mà không có quan hệ chi phối theo hình thức mệnh lệnh hành chính. - Việc lập BCTCHN rất phức tạp nên bộ máy kế toán phục vụ cho việc lập và trình bày BCTCHN trong nhiều tập đoàn còn lớn hơn bộ máy kế toán phục vụ cho công tác lập báo cáo tài chính (BCTC) của riêng công ty mẹ. 4 Báo cáo tài chính hợp nhất phản ánh tình hình biến động tài sản và nguồn vốn tại một thời điểm và tình hình kết quả hoạt động trong kỳ của một nhóm các công ty có quan hệ sở hữu vốn lẫn nhau và trình bày chúng như thể là BCTC của một thực thể pháp lý duy nhất.

Do việc lập và trình bày BCTCHN chỉ nhằm mục đích quản lý trong nội bộ doanh nghiệp và phục vụ các cổ đông nên BCTCHN không mang tính pháp lý và phạm vi các công ty phải lập và trình bày BCTCHN cũng bị thu hẹp hơn. Các nước trên thế giới có quy định khác nhau về phạm vi các công ty phải lập và trình bày BCTCHN. Nhưng nhìn chung phần lớn các quốc gia đều tuân thủ các quy định về lập và trình bày BCTCHN của Ủy ban chuẩn mực kế toán quốc tế. Một số nước không áp dụng toàn bộ hoặc một phần các quy định của Ủy ban chuẩn mực kế toán quốc tế thì phạm vi các công ty phải lập BCTCHN có thể khác biệt.