Luận án Tiến sĩ: Điều kiện làm việc lao động nữ theo pháp luật VN tại DN Hà Nội

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LẠI THỊ TỐ QUYÊN ĐIỀU KIỆN LÀM VIỆC CỦA LAO ĐỘNG NỮ THEO PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN CÁC DOANH NGHIỆP Ở THÀNH PHỐ HÀ NỘI LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2020 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LẠI THỊ TỐ QUYÊN ĐIỀU KIỆN LÀM VIỆC CỦA LAO ĐỘNG NỮ THEO PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN CÁC DOANH NGHIỆP Ở THÀNH PHỐ HÀ NỘI Ngành: Luật Kinh tế Mã số: 9 38 01 07 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS NGUYỄN HỮU CHÍ 2. HỒ NGỌC HIỂN HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực. Những công trình nghiên cứu của các tác giả khác nếu được sử dụng trong luận án đều có chú thích nguồn sử dụng.

TÁC GIẢ Lại Thị Tố Quyên i LỜI CẢM ƠN Nghiên cứu sinh xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Học viện Khoa học xã hội, các thầy cô giáo, gia đình, những người bạn và đồng nghiệp đã hết lòng giúp đỡ, tạo điều kiện cho em trong quá trình viết và hoàn thiện luận án. Đặc biệt, nghiên cứu sinh xin được kính gửi lời cảm ơn đến các thầy, các cô đã nhiệt tình hướng dẫn, góp ý cho nghiên cứu sinh trong quá trình thực hiện luận án này. ii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án và những vấn đề được nghiên cứu trong đề tài luận án .3 Cơ sở lý thuyết nghiên cứu. 31 Tiểu kết Chương 1. 32 Chương 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐIỀU KIỆN LÀM VIỆC CỦA LAO ĐỘNG NỮ VÀ PHÁP LUẬT VỀ ĐIỀU KIỆN LÀM VIỆC CỦA LAO ĐỘNG NỮ.

Một số vấn đề lý luận về điều kiện làm việc của lao động nữ. Một số vấn đề lý luận pháp luật về điều kiện làm việc của lao động nữ. 44 Tiểu kết chương 2. 61 Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG VIỆT NAM VỀ ĐIỀU KIỆN LÀM VIỆC CỦA LAO ĐỘNG NỮ QUA THỰC TIỄN THỰC HIỆN CỦA DOANH NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI.

Thực trạng pháp luật lao động Việt Nam về điều kiện làm việc đối với lao động nữ. Thực tiễn thực hiện pháp luật lao động về điều kiện làm việc của lao động nữ ở các doanh nghiệp tại thành phố Hà Nội. 80 Tiểu kết chương 3. 117 iii Chương 4: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT LAO ĐỘNG VIỆT NAM VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ ĐIỀU KIỆN LÀM VIỆC CỦA LAO ĐỘNG NỮ TẠI THÀNH PHỐ HÀ NỘI.

Giải pháp hoàn thiện pháp luật lao động Việt Nam về điều kiện làm việc của lao động nữ. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật lao động về điều kiện làm việc của lao động nữ. 139 Tiểu kết chương 4. 149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ.

151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 iv DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT Ký hiệu viết Viết đầy đủ Ký hiệu Viết đầy đủ tắt viết tắt BHTN Bảo hiểm thất nghiệp CPTPP Hiệp định đối tác UDHR Tuyên ngôn quốc tế về quyền xuyên Thái Bình con người Dương BHXH Bảo hiểm xã hội FTA Hiệp định Thương mại tự do BHYT Bảo hiểm y tế DN FDI Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài BLDS Bộ luật dân sự DNNN Doanh nghiệp nhà nước BLLĐ Bộ luật lao động DNNNN Doanh nghiệp ngoài BNN Bệnh nghề nghiệp nhà nước CĐCS Công đoàn cơ sở CEDAW Công ước loại bỏ mọi hình thức phân biệt đối với phụ nữ CLB Câu lạc bộ ATLĐ An toàn lao động CNLĐ Công nhân lao động VSLĐ Vệ sinh lao động CNVCLĐ Công nhân viên chức lao AT An toàn động AT,VSLĐ An toàn, vệ sinh lao động DN Doanh nghiệp UBND Ủy ban nhân dân DS Dân số EVFTA Hiệp định thương mại tự do EU - Việt Nam v HĐ Hợp đồng WTO Tổ chức thương mại thế giới HĐLĐ Hợp đồng lao động PL Pháp luật HLHPN Hội liên hiệp phụ nữ PLLĐ Pháp luật lao động ILO Tổ chức lao động thế giới EU Khối liên minh Châu TNXHCDN Trách nhiệm xã hội của Âu doanh nghi KCN Khu công nghiệp LLLĐ Lực lượng lao động KCX Khu chế xuất LĐTT Lao động tập thể KHHGĐ Kế hoạch hóa gia đình LHPN Liên hiệp phụ nữ LĐLĐ Liên đoàn lao động NLĐ Người lao động LĐN Lao động nữ NSDLĐ Người sử dụng lao động LĐTB&XH Lao động -Thương binh và NCS Nghiên cứu sinh Xã hội TNHH Trách nhiệm hữu hạn vi DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ Biểu 3. Cơ cấu lao động trong các loại hình doanh nghiệp. 82 vii MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Lao động tạo ra của cải vật chất và các giá trị tinh thần với mục đích thỏa mãn nhu cầu của con người trong đời sống. Thể chất và sức khỏe của con người được cải thiện và tốt hơn khi được lao động một cách khoa học; tức là, khi tham gia vào quá trình lao động, cơ thể con người thích ứng được với môi trường xung quanh, trong điều kiện làm việc (ĐKLV) phù hợp. Điều kiện làm việc tốt sẽ giúp người lao động (NLĐ) tham gia vào quá trình lao động được an toàn, sức khỏe được đảm bảo, đóng góp vào việc củng cố mối quan hệ xã hội của người lao động; và khi NLĐ được lao động một cách an tâm, tinh thần thoải mái cũng sẽ tạo ra năng suất, chất lượng lao động tốt và hiệu quả, điều này đóng vai trò quan trọng vào sự tồn tại và phát triển của đất nước, xã hội nói chung, của gia đình, doanh nghiệp nói riêng. Trên nền tảng của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, xuất phát từ nhận thức khách quan, nhận thấy rằng, dù ở thời đại hay hình thái kinh tế - xã hội nào thì con người cũng luôn giữ vai trò quyết định, tác động trực tiếp đến tiến trình phát triển của lịch sử xã hội.

Từ khi ra đời đến nay, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn chăm lo cho việc phát triển nguồn nhân lực bởi Đảng đã xác định được vai trò then chốt của nguồn nhân lực, vừa là động lực, mục tiêu của sự phát triển, vừa là trung tâm của quá trình sản xuất, và là tài sản quý giá nhất của một quốc gia. Đồng thời, để phát triển sản xuất, tăng năng suất lao động thì nhiệm vụ trọng yếu tập trung vào việc tạo ra, chăm lo, cải thiện, bảo đảm điều kiện làm việc cho con người trong quá trình lao động. Theo số liệu thống kê sơ bộ năm 2017, tổng số lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên trong cả nước vào khoảng 54,82 triệu người; trong đó, lao động nữ (LĐN) là hơn 26,37 triệu người, chiếm khoảng 48,1% tổng số lao động trong độ tuổi lao động trên cả nước. Số LĐN từ 15 tuổi trở lên có việc làm cũng năm đó là 25,89 triệu người trên tổng số 53,7 triệu người, tức là chiếm khoảng 48,2% tổng số NLĐ có việc làm [105].

Theo Báo cáo tổng quan về LĐN tại Việt Nam do Mnet công bố cho thấy, lực lượng LĐN chiếm hơn 70% tổng số lực lượng lao động của các ngành xuất khẩu chính (như dệt may, da giày, điện tử) và có tỷ lệ là 64% trong các khu công nghiệp. Trong khu vực phi chính thức, có khoảng 7,8 triệu LĐN đang làm việc trong điều kiện làm việc không đảm bảo, trong đó có khoảng 59,6% LĐN phải làm những công việc dễ bị tổn thương, so với 31,8% lao động nam là một con số cao hơn đáng kể. So sánh công 1 việc với cùng trình độ và vị trí, thì bình quân thu nhập của LĐN Việt Nam lại luôn thấp hơn khoảng 10,7% so với nam giới [35]. Thu nhập thấp cũng là một trong các nguyên nhân chính khiến cho LĐN phải lựa chọn làm những công việc có điều kiện làm việc kém hơn, không đảm bảo với thời gian làm việc kéo dài.

Cơ hội chọn lựa không cao, họ buộc phải chấp nhận những công việc như vậy cũng bởi một lý do chính yếu là họ cần có thu nhập để đảm bảo cuộc sống. LĐN có những đặc thù về sinh lý, thể trạng, sức khỏe và tâm lý. Chính do những đặc thù đó, trong lao động, LĐN dễ bị phân biệt đối xử, khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm bởi tâm lý e ngại không muốn tuyển dụng của người sử dụng lao động (NSDLĐ) vì chi phí cho một LĐN luôn cao hơn so với lao động nam. Trong quá trình thực hiện quan hệ lao động tại doanh nghiệp (DN), những công việc LĐN đảm nhiệm thường đòi hỏi về cường độ, thời gian, thêm ca, thêm giờ nhiều, chưa kể nếu họ làm việc trong điều kiện không đảm bảo về vệ sinh an toàn lao động, thu nhập không tương xứng cũng sẽ gây ảnh hưởng, khó khăn đến đời sống vật chất, văn hóa tinh thần của họ.

Điều kiện làm việc không đảm bảo cũng là một trong những nguyên nhân gây nên tình trạng phân biệt đối xử với phụ nữ và bất bình đẳng giới. Trong những trường hợp đó, LĐN luôn phải đối mặt với nguy cơ mất việc làm, ảnh hưởng về sức khỏe, hơn nữa còn gặp những tác động tiêu cực đến đời sống của họ. Nhờ nhận thức được về vai trò của nguồn nhân lực, đặc điểm đặc thù của lao động nữ và tầm quan trọng của điều kiện làm việc trong lao động, pháp luật lao động Việt Nam cũng giống như pháp luật quốc tế và nhiều nước trên thế giới đều đề ra những quy định riêng cho LĐN, bao gồm những quy định về điều kiện làm việc của LĐN. Nhìn nhận, đề cao và coi trọng vai trò của LĐN đối với sự phát triển bền vững, cũng như các nhiệm vụ trọng yếu phải thực hiện để phát triển sản xuất và tăng năng suất lao động chính là một trong các ưu tiên của Chính phủ Việt Nam.

Theo đó, Việt Nam ban hành luật pháp, các chính sách ưu tiên cho phụ nữ, bao gồm những quy định riêng trong lao động cho LĐN gồm cả điều kiện làm việc của LĐN, với mục đích tạo ra, chăm lo, cải thiện, đảm bảo ĐKLV phù hợp với thể chất, tinh thần của lao động nữ và tăng hiệu quả công tác thúc đẩy bình đẳng giới.