Luận án nghiên cứu câu đặc biệt tiếng Việt - Trịnh Quỳnh Đông Nghi

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM --------------------------- TRỊNH QUỲNH ĐÔNG NGHI NGHIÊN CỨU CÂU ĐẶC BIỆT TIẾNG VIỆT THEO QUAN ĐIỂM NGỮ PHÁP CHỨC NĂNG Ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9229020 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Bùi Trọng Ngoãn Đà Nẵng – Năm 2024 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu. Đối tượng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu.

Nguồn ngữ liệu và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 6 1.

Tình hình nghiên cứu về CĐB. Các công trình nghiên cứu CĐB ở nước ngoài. Các công trình nghiên cứu CĐB ở Việt Nam. Khái quát về NPCN.

Khái niệm NPCN. Các trường phái NPCN. Quan điểm ba bình diện nghiên cứu câu của NPCN diễn ngôn. Bình diện kết học.

Bình diện nghĩa học. Bình diện dụng học. Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài luận án. Cấu trúc lớp (layers).

Nghĩa sự tình. Nghĩa tình thái. Quan hệ liên nhân. Xác lập cương vị CĐB trong cú pháp tiếng Việt.

Tiêu chí xác định một đơn vị là câu. Xác định cương vị câu của CĐB. Đề xuất khái niệm CĐB tiếng Việt. Phân định CĐB với những hình thức tương tự.

BÌNH DIỆN KẾT HỌC CỦA CÂU ĐẶC BIỆT TIẾNG VIỆT. Áp dụng quan điểm của NPCN diễn ngôn vào việc phân tích cấu trúc CĐB tiếng Việt. Phân tích CĐB theo cấu trúc lớp (layers). Xác định hạt nhân (the nucleus) trong CĐB.

Xác định tác tử (operator) trong CĐB. Cách thức phân xuất cấu trúc CĐB tiếng Việt. Xác lập các dạng cấu trúc CĐB tiếng Việt. CĐB chỉ có hạt nhân.

Cấu trúc có hạt nhân và các tác tử. Cấu trúc lớp trong CĐB có tác tử. BÌNH DIỆN NGHĨA HỌC CỦA CÂU ĐẶC BIỆT TIẾNG VIỆT 68 3. Nghĩa sự tình của CĐB tiếng Việt.

Cơ sở xác định nghĩa sự tình trong CĐB tiếng Việt. Các loại sự tình trong CĐB tiếng Việt. Một số nhận định về sự biểu đạt nghĩa sự tình trong CĐB. Nghĩa tình thái của CĐB tiếng Việt.

Cơ sở xác định nghĩa tình thái của CĐB tiếng Việt. Các phương tiện từ vựng biểu thị nghĩa tình thái của CĐB tiếng Việt. Phân tích nghĩa tình thái của CĐB tiếng Việt. BÌNH DIỆN DỤNG HỌC CỦA CÂU ĐẶC BIỆT TIẾNG VIỆT 115 4.

Đặc trưng ngữ cảnh của CĐB. Bối cảnh của CĐB. Quan hệ liên nhân. Đánh dấu mục đích phát ngôn.

Các phương thức đánh dấu mục đích phát ngôn trong CĐB. Mục đích phát ngôn của CĐB. 143 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 146 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

147 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Bùi Trọng Ngoãn. Các nội dung nghiên cứu và kết quả trong đề tài này là do tôi thực hiện. Những ví dụ và số liệu trong các bảng biểu phục vụ cho việc phân tích được chính tác giả khảo sát, thống kê từ nguồn ngữ liệu được trích dẫn đúng quy định. Trong quá trình nghiên cứu, tác giả có công bố một số kết quả trên các tạp chí khoa học, kỉ yếu hội thảo của ngành và của lĩnh vực ngôn ngữ học.

Kết quả nghiên cứu của luận án này chưa từng được công bố trong bất kì công trình nghiên cứu nào khác ngoài các công trình nghiên cứu của tác giả. Tôi cam kết chịu mọi trách nhiệm về tính trung thực và hợp pháp của luận án này. Tác giả luận án Trịnh Quỳnh Đông Nghi TRANG THÔNG TIN LUẬN ÁN TIẾN SĨ Tên đề tài: Nghiên cứu câu đặc biệt tiếng Việt theo quan điểm ngữ pháp chức năng Ngành: Ngôn ngữ học Họ và tên NCS: Trịnh Quỳnh Đông Nghi Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Bùi Trọng Ngoãn Cơ sở đào tạo: Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng Những kết quả chính của luận án Luận án nghiên cứu câu đặc biệt tiếng Việt từ góc độ tiếp cận của lí thuyết ngữ pháp chức năng, trường phái ngữ pháp chức năng diễn ngôn được xây dựng bởi Dik và các cộng sự. Từ kết quả nghiên cứu của đề tài, chúng tôi đã bước đầu xác lập được cương vị của CĐB trong cú pháp tiếng Việt, đề xuất được khái niệm CĐB và áp dụng bộ khung lí thuyết NPCN diễn ngôn để miêu tả ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học của CĐB tiếng Việt.

Với tư cách là một câu, CĐB thể hiện trọn vẹn ba bình diện nghiên cứu là kết học, nghĩa học và dụng học. Ở bình diện kết học, dựa trên mô hình cấu trúc lớp, các khái niệm công cụ là hạt nhân – tác tử, chúng tôi đã xác định được mô hình cấu trúc của CĐB tiếng Việt, từ đó phân lập được 13 dạng cấu trúc CĐB gồm 2 nhóm lớn: CĐB chỉ có hạt nhân và CĐB có cấu trúc hạt nhân kết hợp với tác tử. Từ bình diện kết học có thể khẳng định CĐB là loại câu độc lập, có mô hình riêng và cương vị trong cú pháp tiếng Việt, cấu trúc CĐB được tổ chức một cách hoàn chỉnh và phân tầng rõ rệt, có thể mô hình hoá và phân hoá về tính điển dạng. Ở bình diện nghĩa học, thông qua việc phân tích hai bình diện nghĩa chính của câu là nghĩa sự tình và nghĩa tình thái, luận án đã chứng minh được khả năng biểu đạt nghĩa của CĐB.

Cũng như những câu khác, các thành tố ngữ nghĩa trong CĐB kết hợp hài hoà để chuyển tải khá trọn vẹn thông tin sự tình và bộc lộ một cách khéo léo, tinh tế thái độ của người nói đối với điều được nói đến trong câu hay đối với người nghe. Khi đi vào chi tiết, hình thái CĐB cũng phản ánh tính chọn lọc về biểu đạt khi chỉ phản ánh các loại sự tình và tình thái nhất định. Ở bình diện dụng học, luận án nghiên cứu các CĐB trong mối quan hệ với hoạt động giao tiếp để làm rõ đặc trưng ngữ cảnh và mục đích phát ngôn của CĐB. Thông qua việc phân tích bối cảnh trực tiếp xuất hiện CĐB và tác động của mối quan hệ liên nhân đối với việc chọn lựa cách biểu đạt là CĐB, chúng tôi đã khẳng định rằng hình thức cú pháp mang tên CĐB là sự lựa chọn tất yếu trong những hoàn cảnh giao tiếp nhất định.

Đồng thời, bản thân CĐB cũng có khả năng chuyển tải những mục đích phát ngôn chính như tất cả những kiểu loại câu khác, trong đó, có những trường hợp mục đích phát ngôn được đánh dấu trọn vẹn, sắc sảo. Từ những nội dung đã biện luận trong luận án, theo quan điểm ngữ pháp chức năng, chúng tôi có thể khẳng định rằng, hình thái tồn tại của CĐB là sự lựa chọn cần thiết, có chủ định trong rất nhiều phương án giao tiếp mang tính khả dụng của hệ thống ngôn ngữ. Nói theo cách khác, CĐB ắt hẳn phải có những điểm khác so với các phân loại khác cùng cấp độ, nhưng không phải là một loại câu bất thường, vì thế không nên (hoặc không cần) phải tách biệt loại câu này thành một nhóm riêng, đồng thời tránh những nhận định mang tính khắt khe đối với sự tồn tại của CĐB trong cú pháp. CĐB tiếng Việt có thể tiếp tục được khai thác và làm rõ theo các khung lí thuyết chức năng khác (như trường phái Ngôn ngữ học chức năng hệ thống của Michael Halliday), các lí thuyết hiện đại như lí thuyết điển mẫu (Prototype theory) hay ngữ pháp Nano (Nanosyntax) để hoàn thiện những phần còn khiếm khuyết của luận án này.

Từ khoá: câu đặc biệt tiếng Việt; ngữ pháp chức năng diễn ngôn; hạt nhân; tác tử; kết học; nghĩa học; dụng học. INFORMATION PAGE OF DOCTORAL THESIS Name of thesis: Investigating Vietnamese fragment, an approach from Functional grammar perspective Major: Linguistics Full name of PhD student: Trinh Quynh Dong Nghi Supervisors: Associtate Professor. Bui Trong Ngoan Training institution: University of Science and Education - University of Da Nang The major results of thesis The thesis studies Vietnamese fragment from the perspective of functional grammar theory, the school of functional discourse grammar built by Dik and etc. From the research results of this project, we have initially established the position of fragment in Vietnamese syntax, proposed the concept of fragment, and applied the theoretical framework of discourse functional grammar to describe the three dimensions of syntactic, semantic, and pragmatic of Vietnamese fragment.

As a sentence, fragment fully reflects the three research dimensions: syntactic, semantics, and pragmatics. On the syntactic dimension, based on the layered structure and the tool concepts of the nucleus - the operator, we have identified the structural frame of Vietnamese fragment, isolating 13 structural forms of fragment into two major groups: fragment with the nucleus and fragment with the nucleus and the operators. The sentence patterns are symbolized and explained based on the position of the value components. The corpus also initially demonstrates the variation in the prototypicality of sentence patterns, where the more minimalistic forms of fragment are more common in communication.

From the description of the syntactic dimension, it can be confirmed that fragment is an independent sentence type with its frame, completely separate from other sentence types in Vietnamese syntax. The structure of fragment is organized in a complete and clearly stratified manner, which can be modeled and differentiated in terms of prototypicality. On the semantic dimension, through the analysis of the two main dimensions of sentence meaning, state of affairs and modal meaning, the thesis has demonstrated fragment's ability to express meaning. Like other sentences, the semantic elements in fragment harmoniously combine to convey state of affairs information quite fully and subtly reveal the speaker's attitude towards what is being said in the sentence or towards the listener.

The semantic dimension also highlights the special points of this sentence type, or in other words, classifies fragment into different meaning- conveying groups, such as: fragment that can fully convey both state of affairs and modal meaning; fragment with only modal meaning and undefined state of affairs meaning (often fragment with interjection as the nucleus); and fragment with clearly defined state of affairs meaning but difficult to determine modal meaning (fragment with only a nucleus and the nucleus is not an interjection). Going into detail, the fragment also reflects selective expression, only reflecting certain types of state of affairs and modal meaning. On the pragmatic dimension, the thesis examines fragment in relation to communicative activity to analyze and clarify the contextual characteristics and speech purposes of fragment. Through the analysis of the direct context in which fragment appears and the impact of interpersonal relationships on the syntactic adjustment of fragment, we have affirmed that fragment is an inevitable choice in certain communicative circumstances.