Luận án: Tên gọi cây nông nghiệp tiếng Việt & giải thích từ điển - Hà Thùy Dương

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HÀ THÙY DƯƠNG TÊN GỌI CÂY NÔNG NGHIỆP TRONG TIẾNG VIỆT VÀ CÁCH GIẢI THÍCH TRONG TỪ ĐIỂN TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI – 2020 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI HÀ THÙY DƯƠNG TÊN GỌI CÂY NÔNG NGHIỆP TRONG TIẾNG VIỆT VÀ CÁCH GIẢI THÍCH TRONG TỪ ĐIỂN TIẾNG VIỆT Chuyên ngành : Ngôn ngữ học Mã số : 9229020 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS PHẠM VIỆT HÙNG HÀ NỘI – 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình do tôi nghiên cứu và thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Phạm Hùng Việt. Các tư liệu được sử dụng trong luận án có xuất xứ rõ ràng. Để hoàn thành luận án này, ngoài các tài liệu tham khảo đã liệt kê, tôi cam đoan không sao chép các công trình hoặc nghiên cứu của người khác.

Những kết quả nghiên cứu được nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Hà Nội, ngày 15 tháng 10 năm 2020 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Hà Thùy Dương i LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi vô cùng biết ơn PGS. Phạm Hùng Việt – người đã trực tiếp dành nhiều thời gian tận tình hướng dẫn, cung cấp những thông tin và tài liệu tham khảo quý báu giúp tôi hoàn thành Luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Lãnh đạo Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam, nơi tôi đang công tác; các thầy cô giáo Khoa Ngôn ngữ học – Học viện Khoa học Xã hội đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện Luận án này.

Sau cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến những người thân cùng bạn bè đồng nghiệp, những người luôn cổ vũ, động viên tôi hoàn thiện Luận án này. Hà Nội, ngày 15 tháng 10 năm 2020 TÁC GIẢ LUẬN ÁN Hà Thùy Dương ii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án.

Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án. Đối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án. Phương pháp nghiên cứu. Nguồn ngữ liệu nghiên cứu.

Đóng góp mới về khoa học của luận án. Đóng góp về mặt lí luận. Đóng góp về mặt thực tiễn. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án.

Về mặt lí luận. Về mặt thực tiễn. Cơ cấu của luận án. 8 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN.

Tổng quan tình hình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu tên gọi thực vật trên thế giới. Tình hình nghiên cứu tên gọi thực vật ở Việt Nam. Tình hình nghiên cứu, biên soạn từ điển tiếng Việt.

Cơ sở lí luận của việc nghiên cứu tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt. Vấn đề định danh. Một số cơ sở lí thuyết về từ và ngữ. Một số vấn đề về nghĩa của từ.

Một số vấn đề từ điển học. Khái quát về cây nông nghiệp. 50 ĐẶC ĐIỂM TÊN GỌI CÂY NÔNG NGHIỆP TRONG TIẾNG VIỆT. Tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt xét về nguồn gốc ngôn ngữ.

Tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt xét về cấu tạo. Cách thức biểu thị tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt. Mô hình cấu tạo tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt. Tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt xét về đặc điểm định danh.

Những dấu hiệu được lựa chọn để định danh cây nông nghiệp70 2. Các mô hình định danh cây nông nghiệp trong tiếng Việt. Tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt xét về các bậc định danh. 89 ĐỊNH NGHĨA TÊN GỌI CÂY NÔNG NGHIỆP TIẾNG VIỆT TRONG CÁC TỪ ĐIỂN GIẢI THÍCH.

Phân tích cấu trúc ngữ nghĩa của tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt. Miêu tả và phân tích định nghĩa tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt. Mô hình cấu trúc ngữ nghĩa tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt. Nhận xét về định nghĩa từ ngữ chỉ tên gọi cây nông nghiệp trong "Từ điển tiếng Việt".

So sánh định nghĩa tên gọi cây nông nghiệp trong các từ điển giải thích tiếng Việt. So sánh định nghĩa tên gọi cây lương thực trong các từ điển giải thích tiếng Việt. So sánh định nghĩa tên gọi cây ăn quả trong các từ điển giải thích tiếng Việt. So sánh định nghĩa tên gọi cây nguyên liệu trong các từ điển giải thích tiếng Việt.

Đề xuất mô hình định nghĩa mục từ cây nông nghiệp trong từ điển giải thích tiếng Việt. 146 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 165 v DANH MỤC CÁC BẢNG TT Tên gọi Trang Bảng 2.1 Nguồn gốc ngôn ngữ của tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt 53 Bảng 2.2 Tổng hợp cấu tạo tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt 59 Bảng 2.3 Mô hình cấu tạo tên gọi cây nông nghiệp là ngữ định danh 69 Bảng 2.4 Tổng hợp các đặc điểm dùng để định danh cây nông nghiệp 79 Bảng 2.5 Các bậc định danh tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt 85 Bảng 3.1 Các nét nghĩa đặc trưng của tên gọi cây nông nghiệp tiếng Việt 103 Nét nghĩa "cây trồng/được gieo trồng" được bổ sung vào lời định Bảng 3.3 Nét nghĩa "thời điểm" được bổ sung vào lời định nghĩa 114 vi MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài 1. Việt Nam là nước thuộc vào nền văn minh nông nghiệp nên cây nông nghiệp tự nhiên và thuần dưỡng rất phong phú và đa dạng. Tương ứng với đặc điểm tồn tại khách quan đó, việc định danh, đặt tên cho cây nông nghiệp cũng trở nên phong phú và đa dạng tương ứng. Ở nước ta trong số các công trình nghiên cứu ở cấp trên và sau đại học đã có nhiều luận văn, luận án nghiên cứu về thuật ngữ, về từ nghề nghiệp, còn tên gọi cây nông nghiệp là những từ, ngữ thông thường chưa có công trình nghiên cứu tương xứng.

Chưa có một công khoa học nào nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống các từ ngữ là tên gọi các loại cây nông nghiệp trong tiếng Việt về phương diện cấu tạo, ngữ nghĩa, đặc điểm định danh. Từ điển là công cụ tra cứu hữu hiệu cho người sử dụng ngôn ngữ. Trong sự phát triển thực tiễn, từ điển học thực hành ở Việt Nam, trong đó điển hình là từ điển giải thích ngữ văn, đã phát triển mạnh mẽ. Số lượng từ điển tiếng Việt tăng vọt vào thời gian mấy năm trở lại đây.

Đến nay, chưa có những nghiên cứu sâu sắc và có giá trị ứng dụng về các mô hình định nghĩa, cách giải thích ý nghĩa của các kiểu loại mục từ trong các từ điển giải thích tiếng Việt. Việc tìm hiểu định nghĩa các mục từ là tên gọi cây nông nghiệp trong các từ điển giải thích sẽ bước đầu góp phần nâng cao chất lượng định nghĩa của từ điển. Từ hai lí do trên, chúng tôi chọn đề tài Tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt và cách giải thích trong từ điển tiếng Việt cho luận án của mình. Luận án của chúng tôi sẽ tập trung khảo sát, nghiên cứu những đặc điểm về cấu tạo, định danh và ngữ nghĩa của các từ ngữ là tên gọi các cây nông nghiệp trong tiếng Việt.

Trên cơ sở đó tìm hiểu định nghĩa các từ ngữ này trong từ điển giải thích và đề xuất mô hình ngữ nghĩa để định nghĩa chính xác và thống nhất các mục từ cây nông nghiệp trong từ điển giải thích tiếng Việt. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 1 2. Mục đích nghiên cứu - Làm sáng rõ các đặc điểm về cấu tạo, về định danh các từ ngữ là tên gọi các loại cây nông nghiệp trong tiếng Việt; - Phân tích, nhận xét định nghĩa các mục từ tên gọi các loại cây nông nghiệp trong từ điển giải thích tiếng Việt để xác định mô hình cấu trúc nghĩa tên gọi cây nông nghiệp; - Đề xuất bổ sung các thông tin cần thiết vào định nghĩa và đưa ra một mô hình định nghĩa phù hợp cho các mục từ là tên gọi cây nông nghiệp trong từ điển giải thích tiếng Việt. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau: a.

Tổng quan tình hình nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam về tên gọi về thực vật nói chung, cây nông nghiệp nói riêng. Từ đó xác định được các nội dung nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án. Xác lập được một khung lí thuyết liên quan đến đối tượng nghiên cứu, nội dung nghiên cứu của luận án. Khung lí thuyết này gồm các vấn đề: lí thuyết về định danh ngôn ngữ, lí thuyết về từ, cấu tạo từ, cụm từ; lí thuyết về nghĩa từ; lí thuyết về từ điển học.

Khảo sát, thống kê, phân loại từ ngữ là tên gọi các loại cây nông nghiệp trong tiếng Việt từ các nguồn ngữ liệu khác nhau; tìm hiểu đặc điểm cấu tạo của chúng; xác định các đặc trưng được sử dụng để gọi tên (định danh) các loại cây nông nghiệp, miêu tả cụ thể các phương thức định danh, mô hình định danh các loại cây nông nghiệp trong tiếng Việt. Khảo sát nội dung ngữ nghĩa tên gọi các loại cây nông nghiệp qua các định nghĩa trong Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên), xác định các nét nghĩa được sử dụng để định nghĩa tên gọi cây nông nghiệp và mô hình cấu trúc ngữ nghĩa tổng quát của các định nghĩa tên gọi cây nông nghiệp. So sánh định nghĩa một số mục từ tên gọi cây nông nghiệp trong 8 cuốn từ điển giải thích tiếng Việt. Từ đó nêu nhận xét về cách định nghĩa, bổ sung các 2 thông tin cần thiết vào định nghĩa về cây nông nghiệp và đề xuất mô hình định nghĩa các mục từ tên gọi cây nông nghiệp trong từ điển giải thích tiếng Việt.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là đặc điểm tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt và định nghĩa cây nông nghiệp trong các từ điển giải thích trên cơ sở 2609 các từ ngữ là tên gọi cây nông nghiệp trong tiếng Việt được thu thập từ các nguồn ngữ liệu đáng tin cậy khác nhau và các mục từ tên gọi cây nông nghiệp trong các từ điển tiếng Việt.