Luận án tiến sĩ về hành động phàn nàn trong tiếng Việt và Nhật

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ------------ DƯƠNG QUỲNH NGA HÀNH ĐỘNG PHÀN NÀN TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG NHẬT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Đà Nẵng, năm 2024 ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ------  ------ DƯƠNG QUỲNH NGA HÀNH ĐỘNG PHÀN NÀN TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG NHẬT Ngành: NGÔN NGỮ HỌC Mã số: 9229020 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. BÙI TRỌNG NGOÃN 2. NGUYỄN THỊ NHƯ Ý Đà Nẵng, năm 2024 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả được nêu trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào.

Tác giả luận án Dương Quỳnh Nga ii BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM Độc lập – Tự do – Hạnh phúc TRANG THÔNG TIN LUẬN ÁN Tên đề tài: HÀNH ĐỘNG PHÀN NÀN TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG NHẬT Ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9229020 Họ và tên nghiên cứu sinh: Dương Quỳnh Nga Người hướng dẫn khoa học: 1. Bùi Trọng Ngoãn 2. Nguyễn Thị Như Ý Tên cơ sở đào tạo: Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng Tóm tắt: Hành động phàn nàn là một hành động có bản chất đe dọa thể diện của đối phương, và trong thực tế, hành động này xuất hiện khá phổ biến trong giao tiếp hằng ngày ở những môi trường khác nhau, giữa những đối tượng giao tiếp khác nhau. Trong luận án này, chúng tôi tập trung khảo sát các biểu thức ngôn hành biểu thị hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật nhằm tìm ra những nét tương đồng và khác biệt trong cách thức biểu đạt thái độ phàn nàn trong hai ngôn ngữ, hướng đến diễn giải vấn đề này bằng các khía cạnh của văn hóa.

Trên cơ sở phân tích các phát ngôn chứa hành động phàn nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật, luận án đã phân loại các hành động có thể gián tiếp thực hiện hành động phàn nàn, và các hành động này được chia thành 4 nhóm là điều khiển, biểu cảm, tái hiện, cam kết. Về dấu hiệu ngôn hành, hành động phàn nàn không có động từ ngôn hành và được nhận diện thông qua các từ ngữ chuyên dụng. Cụ thể, trong tiếng Việt, các từ ngữ chuyên dụng thường được sử dụng đó là các vị từ tình thái, vị từ tình thái tính, tiểu từ tình thái cuối câu, quán ngữ tình thái, thán từ. Đối với ngôn ngữ đa âm tiết chắp dính như tiếng Nhật thì mọi ý nghĩa ngữ pháp, ngữ dụng đều được biểu hiện rất chi tiết bằng cách sử dụng trợ từ tiếng Nhật.

Các trợ từ như trợ từ kết thúc thúc (終助詞), trợ từ quan hệ (係助詞), trợ từ cách (格助詞), trợ từ nối (接続助詞), từ chỉ xuất (指示語), từ ngữ mang nghĩa tiêu cực (否定的な意味を表す言葉) là các từ ngữ chuyên dụng thường được sử dụng trong phát ngôn phàn nàn trong tiếng Nhật. Trong quá trình miêu tả, xác lập, luận án nhận thấy thói quen sử dụng ngôn ngữ của người Việt thể hiện khá rõ trong việc nhiều yếu tố tình thái trong nói năng, đặc biệt là khi thực hiện hành động phàn nàn. Và để đảm bảo tính lịch sự trong giao tiếp, người Việt thường lựa chọn và sử dụng từ xưng hô phù hợp; sử dụng nhiều phương tiện ngôn ngữ có thể được xem là một trong những cách thức hiệu quả nhất để thể hiện tính lịch sự trong giao tiếp nhằm tạo ra một môi trường giao tiếp thoải mái, dễ chịu giữa những người tham gia hội thoại. Ngược lại, đối với một xã hội có nền văn hóa đặc trưng đặt tình cảm và thái độ của người đối thoại lên hàng đầu như Nhật Bản, việc sử dụng các trợ từ tương ứng với các chức năng khác nhau là rất quan trọng.

Luận án nhận thấy rằng khi thực hiện hành động phàn nàn, người Nhật thường có xu hướng tránh đối đầu, do đó những trợ từ tương ứng với các chức năng khác nhau được sử dụng rất đa dạng, từ đó giúp họ có thể thể hiện những suy nghĩ, cảm xúc của mình một cách lịch sự, tế nhị mà không gây tổn thương cho người nghe. Từ khóa: hành động phàn nàn, thể diện, lịch sự, tiếng Việt, tiếng Nhật. iii MINISTRY OF EDUCATION & TRAINING THE SOCIALIST REPUBLIC OF VIETNAM UNIVERSITY OF SCIENCE AND EDUCATION Independence – Liberty – Happiness INFORMATION PAGE OF DOCTORAL THESIS Name of thesis: COMPLAINT ACTS IN VIETNAMESE AND JAPANESE Major: Linguistics Major code: 9229020 Full name of PhD student: Duong Quynh Nga Supervisors: 1. Bui Trong Ngoan 2.

Nguyen Thi Nhu Y Training institution: University of Science and Education – University of Da Nang Abstract: The act of complaining is an action that inherently threatens the face of the other party, and in fact, this action is quite common in daily communication in various environments, among different communicators. In this thesis, we focus on examining the speech expressions representing the action of complaining in Vietnamese and Japanese in order to find similarities and differences in the way of expressing the attitude of complaining in the two languages, aiming to interpret this issue from cultural aspects. On the basis of analyzing the utterances containing the action of complaining in Vietnamese and Japanese, the thesis has classified the actions that can indirectly perform the action of complaining, and these actions are divided into 4 groups: control, expression, reproduction, commitment. Regarding speech act signals, the action of complaining does not have a speech act verb and is identified through specialized words.

Specifically, in Vietnamese, specialized words often used are mood prepositions, mood preposition adjectives, end-of-sentence mood particles, mood adverbs, exclamations. For agglutinative languages like Japanese, all grammatical, pragmatic meanings are expressed in detail using Japanese particles. Particles such as ending particles (終助詞), relation particles (係助詞), case particles (格助詞), conjunction particles (接続助詞), demonstratives (指示語), words with negative meanings (否定的な意味を表す言葉) are specialized words often used in complaining utterances in Japanese. In the process of describing, establishing, the thesis found that the habit of using Vietnamese people's language is quite clear in the use of many mood factors in speech, especially when performing the act of complaining.

And to ensure politeness in communication, Vietnamese people often choose and use appropriate addresses; using many language tools can be considered one of the most effective ways to express politeness in communication in order to create a comfortable, pleasant communication environment among the participants in the conversation. Conversely, for a society with a characteristic culture that prioritizes the feelings and attitudes of the interlocutor, like Japan, the use of particles corresponding to different functions is very important. The thesis found that when performing the action of complaining, Japanese people often tend to avoid confrontation, so the particles corresponding to different functions are used very diversely, thereby helping them to express their thoughts and feelings in a polite, delicate way without causing harm to the listener. Key words: The act of complaining, the face, politeness, Vietnamese, Japanese iv DANH MỤC VIẾT TẮT Kí hiệu Ý nghĩa/từ tương ứng IFIDs: Illocutionary force indicating devices Các phương tiện chỉ dẫn hiệu lực ở lời (dấu hiệu ngôn hành) NDMĐ: Nội dung mệnh đề NDPN: Nội dung phàn nàn HĐPN: Hành động phàn nàn Sp1: Người nói/ Người phàn nàn Sp2: Người nghe/ Người bị phàn nàn Sp1>Sp2: Người nói trên vai người nghe Sp1=Sp2: Người nói ngang vai người nghe Sp1<Sp2: Người nói dưới vai người nghe […] Phần lời nói lược bỏ vì nội dung hoặc quá dài mà không cần thiết hoặc không liên quan đến nội dung lời nói (abc) Biểu thị đích ở lời của hành động phàn nàn Ví dụ: phàn nàn vì mục đích phê phán (phê phán) (abc → xyz): Biểu thị hành động ngôn ngữ trực tiếp nhằm hướng tới hiệu lực của hành động gián tiếp (abc ↓) Làm giảm lực ngôn trung của một hành động ngôn ngữ Ví dụ: (trần thuật ↓): làm giảm lực ngôn trung của hành động trần thuật (abc ↑) Làm tăng lực ngôn trung của một hành động ngôn ngữ Ví dụ: (hỏi ↑): làm tăng lực ngôn trung của hành động hỏi v DANH MỤC BẢNG, BIỂU, SƠ ĐỒ TRONG LUẬN ÁN 1.

Danh mục các bảng Số hiệu bảng Tên bảng Trang 1.1 Bảng khái quát các nghiên cứu về hành động ngôn ngữ 11 trong tiếng Việt 1.2 Bảng đặc điểm đích ở lời của hành động phàn nàn 41 1.3 Bảng đặc điểm của các nhóm đối tượng phàn nàn 45 2.1 Bảng thống kê các kết cấu phổ biến nhận diện hành 60 động phàn nàn trong tiếng Việt 2.2 Bảng thống kê các đối tượng phàn nàn trong tiếng Việt 72 2.3 Bảng thống kê đích ở lời của hành động phàn nàn trong 76 tiếng Việt 2.4 Bảng thống kê hướng lợi ích của hành động phàn nàn 76 trong tiếng Việt 2.5 Bảng thống kê các vấn đề thường được phàn nàn trong 78 tiếng Việt 2.6 Bảng thống kê tần suất sử dụng hành động phàn nàn 82 gián tiếp trong tiếng Việt 3.1 Bảng thống kê các kết cấu phổ biến nhận diện hành 106 động phàn nàn trong tiếng Nhật 3.2 Bảng thống kê các đối tượng phàn nàn trong tiếng Nhật 119 3.3 Bảng thống kê đích ở lời của hành động phàn nàn trong 122 tiếng Nhật 3.4 Bảng thống kê hướng lợi ích của hành động phàn nàn 123 trong tiếng Nhật 3.5 Bảng thống kê các vấn đề thường được phàn nàn trong 124 tiếng Nhật 3.6 Bảng thống kê tần suất sử dụng hành động phàn nàn 127 gián tiếp trong tiếng Nhật vi 4.1 Bảng so sánh dấu hiệu nhận diện hành động phàn nàn 143 trong tiếng Việt và tiếng Nhật 4.2 Bảng so sánh đối tượng phàn nàn trong tiếng Việt và 145 tiếng Nhật 4.3 Bảng so sánh các vấn đề thường được phàn nàn trong 150 tiếng Việt và tiếng Nhật 4.4 Bảng so sánh chiến lược sử hành động phàn nàn gián 154 tiếp trong tiếng Việt và tiếng Nhật 2. Danh mục các biểu đồ Số hiệu biểu đồ Tên biểu đồ Trang 2.1 Biểu đồ thống kê các từ ngữ phổ biến nhận diện hành 69 động phàn nàn trong tiếng Việt 2.2 Biểu đồ thống kê mối quan hệ liên nhân giữa Sp1 và 77 Sp2 khi thực hiện hành động phàn nàn trong tiếng Việt 2.3 Biểu đồ thống kê tần suất sử dụng hành động phàn 82 nàn gián tiếp trong tiếng Việt 3.1 Biểu đồ thống kê các từ ngữ phổ biến nhận diện hành 117 động phàn nàn trong tiếng Nhật 3.2 Biểu đồ thống kê mối quan hệ liên nhân giữa Sp1 và 123 Sp2 khi thực hiện hành động phàn nàn trong tiếng Nhật 3.3 Biểu đồ thống kê tần suất sử dụng hành động phàn 127 nàn gián tiếp trong tiếng Nhật 4.1 Biểu đồ so sánh dấu hiệu nhận diện hành động phàn 142 nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật 4.2 Biểu đồ so sánh đích ở lời của hành động phàn nàn 147 trong tiếng Việt và tiếng Nhật 4.3 Biểu đồ so sánh hướng lợi ích của hành động phàn 148 nàn trong tiếng Việt và tiếng Nhật vii 4.