Luận án Tiến sĩ: Ngữ nghĩa, kết trị tính từ chỉ lượng sự vật tiếng Việt - Nguyễn Thị Thanh Hương

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ THANH HƢƠNG ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA VÀ KẾT TRỊ CỦA NHÓM TÍNH TỪ CHỈ ĐẶC ĐIỂM VỀ LƢỢNG CỦA SỰ VẬT TRONG TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HÀ NỘI - 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ THANH HƢƠNG ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA VÀ KẾT TRỊ CỦA NHÓM TÍNH TỪ CHỈ ĐẶC ĐIỂM VỀ LƢỢNG CỦA SỰ VẬT TRONG TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ Người hướng dẫn khoa học 1.TS LÊ THỊ LAN ANH 2.TS NGUYỄN VĂN HIỆP HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các ngữ liệu nêu trong luận án là xác thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thị Thanh Hƣơng LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc PGS.TS Lê Thị Lan Anh và GS.TS Nguyễn Văn Hiệp, những thầy cô đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành luận án này.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các thầy giáo, cô giáo trong Tổ bộ môn Ngôn ngữ, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã giúp đỡ, động viên và tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Hà Nội, ngày tháng năm2020 Tác giả luận án Nguyễn Thị Thanh Hƣơng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và phạm vi nguồn ngữ liệu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Bố cục của luận án .5 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu về nghĩa và kết trị của từ. Tình hình nghiên cứu về nghĩa và kết trị của tính từ tiếng Việt.

Cơ sở lí thuyết liên quan đến đề tài. Khái quát về nghĩa của từ. Khái quát về kết trị của từ .48 Chƣơng 2: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA VÀ KẾT TRỊ CỦA NHÓM TÍNH TỪ CHỈ ĐẶC ĐIỂM VỀ LƢỢNG CỦA SỰ VẬT TRONG TIẾNG VIỆT KHI DÙNG VỚI NGHĨA GỐC. Khái quát về tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt.

Quan niệm về tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt. Tiêu chí nhận diện tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt. Phân loại tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt. Danh sách tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt.

Đặc điểm ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lƣợng của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc. Ngữ nghĩa nhóm tính từ định lượng sự vật. Ngữ nghĩa nhóm tính từ biểu thị số lượng sự vật. Đặc điểm kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lƣợng của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc.

Mô hình kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật khi dùng với nghĩa gốc. Đặc điểm các tham tố của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật khi dùng với nghĩa gốc. Khả năng hiện diện của các tham tố trong câu .95 Chƣơng 3: SỰ PHÁT TRIỂN NGỮ NGHĨA VÀ THAY ĐỔI KẾT TRỊ CỦA NHÓM TÍNH TỪ CHỈ ĐẶC ĐIỂM VỀ LƢỢNG CỦA SỰ VẬT TRONG TIẾNG VIỆT. Sự phát triển ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lƣợng của sự vật trong tiếng Việt.

Khát quát về sự phát triển ngữ nghĩa của từ theo quan niệm của ngôn ngữ học tri nhận. Các hướng phát triển ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt. Sự thay đổi kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lƣợng của sự vật trong tiếng Việt. Sự thay đổi mô hình kết trị.

Sự thay đổi các tham tố. Khả năng hiện diện của các tham tố trong câu. 139 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 143 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

144 DANH MỤC BẢNG BIỂU TT Tên gọi Trang Bảng 2.1 Danh sách tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật 59 trong tiếng Việt Bảng 2.2 Thống kê tham tố chỉ sự vật mang đặc điểm về lượng 76 khi nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật dùng với nghĩa gốc Bảng 3.1 Thống kê tham tố chỉ sự vật mang đặc điểm khi 120 nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng phát triển nghĩa DANH MỤC SƠ ĐỒ, MÔ HÌNH TT Tên gọi Trang Hình 2.1 Sơ đồ ngữ nghĩa của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng 68 của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc Hình 2.2 Mô hình kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng 71 của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc Hình 3.1 Sơ đồ các hướng phát triển ngữ nghĩa của nhóm tính từ 114 chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt Hình 3.2 Mô hình kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng 115 của sự vật trong tiếng Việt khi phát triển nghĩa MỘT SỐ QUY ƢỚC VIẾT TẮT TT Chữ viết tắt Nội dung 1 TTCĐĐVL Tính từ chỉ đặc điểm về lượng 2 GD Giáo dục 3 Nxb Nhà xuất bản 4 VBNT Văn bản nghệ thuật 5 VBKH Văn bản khoa học 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1. Cũng như ở các ngôn ngữ khác, tính từ là từ loại có số lượng lớn và chiếm vị trí quan trọng trong tiếng Việt. Trong đó, nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật đóng một vai trò không nhỏ làm nên sự phong phú và đa dạng của tính từ nói riêng và từ loại tiếng Việt nói chung.

Đây cũng là nhóm từ có nhiều đặc điểm phức tạp trong đời sống ngôn ngữ. Đặc biệt, khi tham gia vào hoạt động hành chức, nhóm tính từ này không chỉ hiện thực hóa đặc điểm ngữ nghĩa, ngữ pháp vốn có của nó mà còn có những sự biến đổi và chuyển hóa trên nhiều bình diện ngữ pháp - ngữ nghĩa tương đối phức tạp nhưng cũng đầy lý thú. Vì vậy, chúng luôn thu hút sự chú ý của các nhà nghiên cứu. Lí thuyết kết trị là một trong những lí thuyết quan trọng về ngữ pháp của ngôn ngữ học hiện đại.

Lí thuyết này đem đến một hướng tiếp cận mới, tiếp cận cú pháp theo đường hướng ngữ nghĩa, chức năng. Nó góp phần giải quyết những vấn đề cần yếu đối với ngữ pháp tiếng Việt, đặc biệt là mối quan hệ giữa ngữ nghĩa và ngữ pháp trong sự hiện thực hóa ngôn ngữ. Lí thuyết kết trị đã cho thấy giữa ý nghĩa và thuộc tính kết trị của từ luôn luôn có mối quan hệ và tương tác lẫn nhau. Trong đó, ý nghĩa giữ vai trò chi phối kết trị, quy định sự hiện thực hóa kết trị của từ trong hoạt động hành chức.

Và ngược lại, thông qua mô hình kết trị thuộc tính ngữ nghĩa bản chất của từ được bộc lộ. Sau khi ra đời, lí thuyết kết trị đã được phát triển và ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu ngữ pháp, nghiên cứu đặc điểm từ loại của nhiều ngôn ngữ khác nhau. Trên thế giới đã có khá nhiều công trình vận dụng lí thuyết kết trị nghiên cứu một cách có kết quả hệ thống từ loại mà đầu tiên và trước hết là động từ. Nằm trong trào lưu chung của ngôn ngữ học thế giới, ở Việt Nam, những năm gần đây lí thuyết kết trị đã nhanh chóng được vận dụng 2 trong một số công trình nghiên cứu.

Nhưng nhóm TTCĐĐVL của sự vật trong tiếng Việt dưới ánh sáng của lí thuyết kết trị thì chưa có một công trình khoa học chuyên sâu nào nghiên cứu đầy đủ và toàn diện. Với những lý do trên, chúng tôi lựa chọn vấn đề: Đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của nhóm tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt làm đề tài cho luận án. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Với đề tài này, mục đích của luận án là làm rõ đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của nhóm TTCĐĐVL của sự vật trong tiếng Việt, từ đó khẳng định mối quan hệ chặt chẽ giữa ngữ nghĩa và kết trị của nhóm tính từ này trong sự hiện thực hóa ngôn ngữ.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, luận án phải thực hiện những nhiệm vụ sau: - Xây dựng khung lí thuyết làm cơ sở cho việc triển khai đề tài: Lí thuyết kết trị (khái niệm kết trị, tham tố, phân loại tham tố, nguyên tắc và thủ pháp xác định kết trị …), lí thuyết ngữ nghĩa ( nghĩa của từ, hiện tượng nhiều nghĩa và sự chuyển biến ý nghĩa của từ, ý niệm, phạm trù, miền, miền nguồn, miền đích…), lí thuyết về TTCĐĐVL của sự vật trong tiếng Việt (khái niệm, tiêu chí nhận diện, phân loại…). - Phân tích, miêu tả đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của nhóm TTCĐĐVL của sự vật trong tiếng Việt khi dùng với nghĩa gốc. - Phân tích, miêu tả sự phát triển ngữ nghĩa và thay đổi kết trị của nhóm TTCĐĐVL trong tiếng Việt. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu và phạm vi nguồn ngữ liệu 3.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị của TTCĐĐVL của sự vật trong tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu Ngôn ngữ học hiện đại có thể xem xét tính từ cũng như nhóm TTCĐĐVL của sự vật dưới nhiều góc độ, nhiều phương diện khác nhau. Tuy nhiên, trong luận án này, chúng tôi tập trung xem xét các tính từ chỉ đặc điểm về lượng của sự vật trong tiếng Việt ở hai phương diện: đặc điểm ngữ nghĩa và kết trị, cũng như mối quan hệ giữa chúng cả mặt tiềm năng lẫn mặt hiện thực hóa. Phạm vi nguồn ngữ liệu Nhóm TTCĐĐVL của sự vật xuất hiện đa dạng trong các thể loại văn bản thuộc nhiều phong cách ngôn ngữ.

Tuy nhiên, nguồn ngữ liệu mà chúng tôi khảo sát chủ yếu trong 55 nguồn ngữ liệu ở hai loại hình văn bản thuộc hai phong cách khác nhau là: VBKH và VBNT.