Luận án phát triển năng lực từ ngữ tiếng Việt cho học sinh lớp 5 người dân tộc Tày - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

1 MỞ ĐẦU 1 L do chọn đề t i 1. Phát triển năng lực ngƣời học (competency - based approach) là định hƣớng cơ bản, then chốt trong DH nói chung, DH tiếng mẹ đẻ nói riêng ở nhi u quốc gia trên thế giới. Giáo dục phổ thông nƣớc ta đang thực hiện bƣớc chuyển từ chƣơng trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực ngƣời học. Đề án Đổi mới chương trình và SGK giáo dục phổ thông sau năm 2015 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Nghị quyết về Đổi mới chương trình, SGK giáo dục phổ thông số 88/2014/QH13 (thông qua ngày 28/11/2014 tại kì họp thứ 8, Quốc hội khóa XIII) nhấn mạnh việc “xây dựng chƣơng trình giáo dục phổ thông theo hƣớng phát triển năng lực ngƣời học” [14]; “tập trung phát triển tr tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân”, “tiếp tục đổi mới phƣơng pháp giáo dục theo hƣớng: phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất ngƣời học” [75].

Phát triển năng lực, trong đó có năng lực GT là một trong bảy định hƣớng cơ bản nhằm hƣớng đến một môi trƣờng giáo dục hiện đại, chuẩn hóa, hội nhập quốc tế. Một trong những mục tiêu của chƣơng trình là giúp HS phát triển năng lực giao tiếp ngôn ngữ ở tất cả các hình thức: đọc, viết, nói, nghe, trình bày; giúp HS sử dụng tiếng Việt ch nh xác, mạch lạc, có hiệu quả và sáng tạo trong ngữ cảnh đa dạng. Nghĩa là, không chỉ hình thành ở ngƣời học năng lực ngôn ngữ mà quan trong hơn là phát triển cho HS năng lực GT. Quyết định 53/CP của Hội đồng Ch nh phủ (1980) đã khẳng định ý nghĩa và tầm quan trọng của tiếng Việt: “Tiếng và chữ phổ thông là ngôn ngữ chung của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Nó là phương tiện giao lưu không thể thiếu được giữa các địa phương và các dân tộc trong cả nước, giúp cho các địa phương và các dân tộc có thể phát triển đồng đều về các mặt kinh tế, văn hóa, khoa học – kĩ thuật, tăng cường khối đoàn kết dân tộc và thực hiện quyền bình đẳng dân tộc”. Bộ GD&ĐT xác định nâng cao chất lƣợng dạy học tiếng Việt cho HS DTTS cấp Tiểu học là một nhiệm vụ trọng tâm nhằm nâng cao chất lƣợng giáo dục ở vùng dân tộc. Các công văn chỉ đạo cụ thể (số 7679/BGD&ĐT-GDTH ngày 22/8/2008; số 8114/BGD&ĐT-GDTH ngày 15/9/2009; số 145/TB-BGD&ĐT ngày 02/4/2010) và mở nhi u lớp tập huấn dạy học tiếng Việt cho HS dân tộc cho cả cán bộ quản lý các cấp và giáo viên. Hiện nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã và đang triển khai nhi u phƣơng án dạy TV cho HS DTTS.

Ngành giáo dục đã triển khai công tác dạy TV cho HS dân tộc một cách quy mô, rộng khắp. Mặc dù đã gặt hái nhi u thành công qua các chƣơng trình, dự án song đến nay tìm ra một phƣơng án tối ƣu cho từng đối tƣợng, vùng mi n vẫn đang là một câu hỏi khó. Chất lƣợng giáo dục tiểu học hiện là một thách thức lớn đối với phát triển giáo dục vùng DTTS. Nói một cách cụ thể, khả năng sử dụng TV trong các hoạt động đọc, nghe, nói viết của HS tiểu học vùng 2 DTTS còn nhi u hạn chế.

Thực trạng này diễn ra khá phổ biến ở hầu hết các tỉnh mi n núi ph a Bắc: Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hà Giang. Thực tế cho thấy, trƣớc khi đến trƣờng, HS dân tộc mới chỉ tiếp xúc với cộng đồng dân tộc, tiếp thu truy n thống, phong tục tập quán của dân tộc mình. Môi trƣờng giao tiếp hẹp, đối tƣợng giao tiếp chủ yếu trong gia đình, làng bản. Thông qua con đƣờng giao tiếp tự nhiên, HS dân tộc trao đổi thông tin, trao đổi tình cảm trong cuộc sống bằng phƣơng tiện chủ yếu là tiếng mẹ đẻ.

Do đó, lối nói, cách nghĩ, hành vi của HS dân tộc có những nét riêng. Trong giao tiếp, các em t quan tâm đến chủ ngữ, hay nói trống không, với các thầy cô giáo thì t thƣa gửi. Gặp ngƣời lạ các em khó tiếp xúc, ngại trao đổi, chủ yếu là tò mò quan sát. Đi u này đã ảnh hƣởng không nhỏ đến chất lƣợng học tập, đặc biệt là hạn chế năng lực sử dụng từ ngữ tiếng Việt trong quá trình giao tiếp của HS lớp 5 DT Tày.

Tiến hành khảo sát bài kiểm tra giữa kì, phiếu khảo sát thực trạng (Phiếu BT số 1, số 2) của HS lớp 5 DT Tày ở một số trƣờng tiểu học thuộc các tỉnh: Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, chúng tôi nhận thấy phần đông HS khá lúng túng trong việc sử dụng từ ngữ tiếng Việt khi đặt câu, diễn đạt, đặc biệt là những từ ngữ v chủ đ thiên nhiên, phẩm chất con ngƣời, các từ xƣng hô, .Nhi u trƣờng hợp, HS lớp 5 DT Tày dùng sai từ có t nh chất hệ thống, biểu hiện ở chỗ những lỗi ấy phổ biến ở nhi u địa phƣơng và có quy luật, nhất là đối với những lỗi dùng từ do quá trình chuyển di tiêu cực khi học tiếng Việt. Lớp 5 đƣợc xem là cầu nối giữa bậc học tiểu học và trung học cơ sở, đồng thời cũng là ti n đ quan trọng để các em tiếp tục học lên các bậc học cao. Vì thế, chúng ta cần trang bị cho HS lớp 5 ngƣời DT Tày vốn ngôn ngữ cần thiết giúp các em xóa bỏ những mặc cảm tự ti để tự tin trong học tập và giao tiếp. Thực tế cho thấy chƣơng trình, SGK chƣa đƣợc thiết kế bài bản, chúng ta cũng chƣa xây dựng đƣợc tài liệu dạy học phù hợp với HS lớp 5 DT Tày nói riêng và HS tiểu học ngƣời DTTS ở vùng núi ph a Bắc nói chung.

Đi u này làm cho nhi u GV giảng dạy ở vùng DT tỏ ra lúng túng. Hơn nữa các giải pháp trên phần nhi u chỉ có t nh chất hành ch nh, nhi u khi việc thực hiện thiếu linh hoạt dễ dẫn đến quá tải đối với HS. Do đó, việc tìm ra các giải pháp dựa trên những cơ sở ngôn ngữ học và khả năng tiếp nhận TV đúng đối tƣợng là một việc làm vẫn còn bỏ ngỏ. Luận án của chúng tôi sẽ cố gắng tiếp cận đối tƣợng nghiên cứu từ góc độ này, bắt đầu từ việc sử dụng từ ngữ TV của HS lớp 5 DT Tày.

Xuất phát từ những vấn đ cấp thiết trên, đ tài: “Phát triển năng lực từ ngữ tiếng Việt cho HS lớp 5 dân tộc Tày” là thể nghiệm có giá trị và ý nghĩa đối với việc xây dựng chƣơng trình DH TV ở vùng núi, vùng DT nói chung và địa bàn có HS ngƣời DT Tày nói riêng. 3 2 Mục đ ch nghiên cứu Trên cơ sở khảo sát thực trạng dạy học của giáo viên và năng lực từ ngữ TV của HS lớp 5 DT Tày, đ tài đ xuất xây dựng hệ thống bài tập nhằm phát triển năng lực từ ngữ cho HS lớp 5 DT Tày, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học từ ngữ nói riêng và dạy học TV cho HS DTTS nói chung. 3 Đối tượng v khách thể nghiên cứu hách thể nghi n c u Nghiên cứu dạy học tiếng Việt cho học sinh lớp 5 dân tộc Tày. i tư ng Phát triển năng lực từ ngữ tiếng Việt cho HS lớp 5 dân tộc Tày.

4 Giả thuyết khoa học Trong quá trình dạy học tiếng Việt cho HS lớp 5 DT Tày, nếu GV xây dựng đƣợc một Hệ thống BT rèn luyện từ ngữ phù hợp với đặc điểm lứa tuổi, sát với tâm l dân tộc của HS, gần gũi với hoạt động giao tiếp trong cuộc sống thì sẽ có tác dụng phát triển vốn từ, qua đó góp phần phát triển năng lực giao tiếp cho ngƣời học. 5 Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu các vấn đ l luận ngôn ngữ và l luận DH tiếng Việt cho HS DTTS. - Khảo sát, đánh giá thực tiễn dạy - học từ ngữ trong môn TV của HS lớp 5 DT Tày theo định hƣớng phát triển năng lực GT. - Khảo sát, đánh giá năng lực từ ngữ TV của HS lớp 5 DT Tày.

- Xây dựng hệ thống BT phát triển năng lực từ ngữ TV với tƣ cách là một biện pháp chủ đạo tác động đến cả nội dung lẫn phƣơng pháp, góp phần nâng cao chất lƣợng DH từ ngữ TV trên cả hai bình diện: tiếp nhận và tạo lập ngôn ngữ. - Thực nghiệm sƣ phạm nhằm kiểm tra t nh khả thi của hệ thống BT và các định hƣớng tổ chức thực hành BT đã đ xuất. 6 Phạm vi nghiên cứu - Hệ thống BT và những định hƣớng then chốt v tổ chức thực hành BT từ ngữ tiếng Việt theo quan điểm phát triển năng lực từ ngữ đƣợc xây dựng, triển khai áp dụng trên đối tƣợng HS lớp 5 DT Tày. 7 Phương pháp nghiên cứu 7 Nhóm phương pháp nghi n c u lí luận Tiếp cận các nguồn tƣ liệu liên quan đến đ tài luận án, chúng tôi sử dụng nhóm phƣơng pháp phân t ch, tổng hợp tài liệu.

Các phƣơng pháp này giúp chúng tôi hồi cứu tài liệu là các công trình nghiên cứu khoa học, sách báo, công văn, chỉ thị… để xây dựng, xác lập cơ sở l luận v các vấn đ cơ bản: (1) GT và định hƣớng phát triển năng lực GT trong DH tiếng Việt; (2) DH tiếng Việt cho HS DTTS; (3) DH từ ngữ tiếng Việt theo định hƣớng phát triển năng lực GT cho HS. 4 Phƣơng pháp phân t ch, tổng hợp tài liệu đƣợc thực hiện theo các bƣớc: phân t ch, tổng hợp, hệ thống hóa các vấn đ nghiên cứu v quan điểm GT, phƣơng pháp dạy học tiếng Việt cho HS DTTS và DH từ ngữ tiếng Việt theo định hƣớng phát triển năng lực GT. 7 Nhóm phương pháp nghi n c u thực tiễn Để làm rõ thực tiễn DH từ ngữ tiếng Việt ở tiểu học, chúng tôi tiến hành đi u tra, phỏng vấn bằng các hình thức: quan sát; khảo sát, đo nghiệm bằng phiếu đi u tra, phiếu BT; phỏng vấn, lấy ý kiến chuyên gia… Đồng thời với việc dự giờ Tập đọc, Luyện từ và câu và Tập làm văn, chúng tôi tiến hành thăm dò thực trạng bằng bộ phiếu khảo sát, phiếu BT xây dựng theo các tiêu ch v nhận thức, khả năng đánh giá nội dung chƣơng trình, SGK, năng lực sử dụng từ ngữ tiếng Việt của HS lớp 5 DT Tày. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng khảo sát năng lực từ ngữ TV của HS bằng việc phân t ch sản phẩm ngôn ngữ tạo lập đƣợc qua các bài kiểm tra đầu năm học, giữa học kì; BT làm văn.