Luận án tiến sĩ Ngôn ngữ học: Đặc điểm ngôn ngữ - văn hóa từ vựng Quảng Nam - Đà Nẵng

Đ¾I HâC ĐÀ N¾NG TR¯âNG Đ¾I HâC S¯ PH¾M LÊ SAO MAI ĐÀC ĐIÂM NGÔN NGþ - VN HOÁ CĂA TĆ VĀNG PH¯¡NG NGþ QUÀNG NAM - ĐÀ N¾NG LUÀN ÁN TI¾N S) NGÔN NGþ HâC Đà N¿ng – Nm 2023 Đ¾I HâC ĐÀ N¾NG TR¯âNG Đ¾I HâC S¯ PH¾M LÊ SAO MAI ĐÀC ĐIÂM NGÔN NGþ - VN HOÁ CĂA TĆ VĀNG PH¯¡NG NGþ QUÀNG NAM - ĐÀ N¾NG Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã sá: 9229020 LUÀN ÁN TI¾N S) NGÔN NGþ HâC NG¯âI H¯àNG D¾N KHOA HâC 1: PGS. TS Trần Văn Sáng NG¯âI H¯àNG D¾N KHOA HâC 2: GS.TS Nguyán Thiện Giáp Đà N¿ng – Nm 2023 ii LâI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Sá liệu trong luận án là trung thực, kÁt qu¿ nghiên cứu nêu trong luận án chưa từng được ngưßi khác công bá trong bÁt kì mßt công trình nào khác. Tôi xin chịu trách nhiệm trưác pháp luật về lßi cam đoan của mình.

Ngày 12 tháng 11 nm 2023 Nghiên cứu sinh Lê Sao Mai i TRANG THÔNG TIN LUÀN ÁN TI¾N SỸ Tên đÁ tài: Đặc điểm ngôn ngữ - văn hoá của từ vựng phương ngữ Quảng Nam - Đà Nẵng Ngành: Ngôn ngữ học Hã và tên NCS: Lê Sao Mai Ng°ãi h°áng d¿n khoa hãc: 1.TS Trần Văn Sáng 2.TS Nguyán Thiện Giáp C¢ så đào t¿o: Trưßng Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng T漃Ām tắt: Nghiên cứu các đặc đißm ngôn ngữ - văn hóa của từ vựng phương ngữ Qu¿ng Nam - Đà Nẵng (QN ĐN) giúp chúng ta có được mßt hình dung nhÁt định những nét đặc trưng về ngữ âm và ngữ nghĩa của từ địa phương QN ĐN, những nét đặc trưng văn hóa của con ngưßi nơi đây. Luận án miêu t¿ và phân tích nguồn ngữ liệu kh¿o sát là ván từ vựng trong phương ngữ QN ĐN đß chỉ ra các đặc đißm về mặt ngữ âm, ngữ nghĩa, cÁu tạo và chỉ ra được sự phong phú và đa dạng của các láp từ trong phương ngữ QN ĐN. Xét á bình diện định danh của từ vựng phương ngữ QN ĐN, luận án đã kh¿o sát các nhóm từ cơ b¿n như từ chỉ thực vật; từ chỉ đßng vật; từ chỉ s¿n vật địa phương; từ chỉ đồ vật, vật dụng, qua đó chỉ ra những đặc đißm cÁu tạo và phương thức định danh đặc trưng nhÁt của từ vựng phương ngữ QN ĐN. Từ đó, luận án cũng chỉ ra được những nét văn hoá định danh của từ vựng phương ngữ QN ĐN.

Xét từ bình diện ngữ nghĩa của từ vựng phương ngữ QN ĐN, luận án đã kh¿o sát các nhóm từ tiêu bißu: nhóm từ xưng hô, nhóm từ ngữ nghề cá, nhóm từ chỉ hoạt đßng đánh giá sự vật trong phương ngữ QN ĐN, qua đó chỉ ra được cách phân cắt hiện thực khách quan vào ngôn ngữ trong ý nghĩa của từ, đồng thßi thß hiện được nét văn hoá bißn của vùng xứ Qu¿ng. Xét từ bình diện cách sử dụng của từ vựng phương ngữ QN ĐN, luận án đã kh¿o sát cách dùng các nhóm từ trong giao tiÁp và đßi sáng như: nhóm các hư từ và nhóm ngữ cá định, qua đó chỉ ra được sự phong phú và đặc đißm nói năng rÁt riêng của ngưßi địa phương. Đó là ngắn gọn, súc tích nhưng không kém phần hình ¿nh và bißu c¿m; gay gắt, sỗ sàng, không dùng các mỹ từ nhưng đằng sau đó là mßt tinh thần thẳng thắn, chân thành của ngưßi Qu¿ng. T³ kh漃Āa: ngôn ngÿ; vn hoá; t³ vāng ph°¢ng ngÿ; đánh danh, QuÁng Nam Đà N¿ng.

ii INFORMATION PAGE OF DOCTORAL THESIS Name of thesis: Linguistic - cultural characteristics of Quang Nam - Da Nang dialect vocabulary Major: Linguistics Full name of PhD student: Le Sao Mai Supervisors: 1. Tran Van Sang 2. Nguyen Thien Giap Training institution: University of Science and Education - University of Da Nang Abstract: Researching the linguistic - cultural characteristics of the Quang Nam - Da Nang dialect vocabulary (QN DN) helps us get a certain picture of the phonetic features and the semantics of the local words QN DN, the cultural characteristics of the people here. The thesis describes and analyzes the survey's linguistic source, which is the vocabulary in the QN DN dialect, to show its phonetic, semantic, and structural characteristics and shows the richness and diversity of word classes in the QN DN dialect.

Considering the nominal aspect of QN DN dialect vocabulary, the thesis has surveyed basic word groups such as words for plants; words for animal; words for local products; words for objects, utensils, thereby pointing out the most typical structural features and identification methods of QN DN dialect vocabulary. From there, the thesis also points out the cultural features of the QN DN dialect vocabulary. Considering the semantic aspect of QN DN dialect vocabulary, the thesis has surveyed typical groups of words: groups of vocative words, groups of fishing words, group of words indicating the activity of evaluating things in the QN DN dialect, thereby showing how to separate objective reality language in the meaning of words, and at the same time express the maritime culture of the Quang region. From the perspective of usage of the QN DN dialect vocabulary, the thesis has surveyed the use of word groups in communication and life such as: groups of function words and fixed phrases, thereby pointing out the rich and unique speaking characteristics of local people.

It is short, concise but no less graphic and expressive; harsh, rude, not using beautiful words, but behind it is a straightforward, sincere spirit of the Quang people. The research results of the thesis are meaningful in contributing to preserving and promoting the linguistic and cultural values of the locality of QN DN in particular, and Vietnamese vocabulary in general. Key words: linguistics; culture; dialect vocabulary; identification; Quang Nam Da Nang. Lí do chọn đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đái tượng và phạm vi nghiên cứu. Bá cục của luận án .7 TâNG QUAN NGHIÊN CĄU, C¡ Sä LÍ THUY¾T .7 VÀ THĀC TIÄN CĂA ĐÀ TÀI.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Những công trình nghiên cứu á nưác ngoài liên quan đÁn đề tài. Những công trình nghiên cứu á Việt Nam liên quan đÁn đề tài. Những cơ sá lí thuyÁt liên quan đÁn đề tài.

Ngôn ngữ - văn hoá và mái quan hệ giữa ngôn ngữ - văn hoá. Đặc trưng văn hoá - dân tßc của ngôn ngữ. VÁn đề phương ngữ và phương ngữ Qu¿ng Nam - Đà Nẵng. Khái quát chung về Qu¿ng Nam - Đà Nẵng.

Đặc đißm tự nhiên. Đặc đißm dân cư, lịch sử .53 CH¯¡NG 2: ĐÀC ĐIÂM NGÔN NGþ - VN HOÁ CĂA TĆ VĀNG PH¯¡NG NGþ QUÀNG NAM - ĐÀ N¾NG .56 XÉT TĆ BÌNH DIÞN ĐàNH DANH. Các láp từ vựng phương ngữ Qu¿ng Nam - Đà Nẵng. Các từ vựng phương ngữ Qu¿ng Nam - Đà Nẵng xét theo đặc đißm ngữ âm.

Các láp từ vựng phương ngữ QN ĐN xét theo đặc đißm ngữ pháp. Các láp từ vựng phương ngữ QN ĐN xét theo đặc đißm ngữ nghĩa. Đặc đißm cÁu tạo trong định danh từ vựng phương ngữ QN ĐN. Thành tá và mô hình cÁu tạo.

Hình thức ghép yÁu tá trong cÁu tạo tên gọi. Phương thức định danh trong từ vựng phương ngữ Qu¿ng Nam - Đà Nẵng 79 2. Phương thức cơ sá (dựa vào đặc đißm của b¿n thân đái tượng). Phương thức vay mượn.

Hiện tượng đồng nghĩa và hiện tượng đồng âm. Đặc đißm ngữ nghĩa của định danh trong từ vựng phương ngữ QN ĐN. Đặc đißm ngữ nghĩa xét về mặt nguồn gác ngôn ngữ. Đặc đißm ngữ nghĩa xét về mặt lí do tên gọi.

Đặc đißm văn hóa của định danh trong từ vựng phương ngữ QN ĐN. Định danh ph¿n ánh văn hoá chủ thß định danh. Định danh ph¿n ánh đặc đißm địa - văn hóa của vùng đÁt QN ĐN .106 ĐÀC ĐIÂM NGÔN NGþ-VN HÓA CĂA TĆ VĀNG PH¯¡NG NGþ QUÀNG NAM - ĐÀ N¾NG XÉT TĆ .106 BÌNH DIÞN Ý NGH)A CĂA TĆ VÀ CÁCH Sþ DĀNG. Đặc đißm ngữ nghĩa của mßt sá nhóm từ ngữ trong phương ngữ QN ĐN.

Đặc đißm ngữ nghĩa của nhóm từ xưng hô trong phương ngữ QN ĐN. Đặc đißm ngữ nghĩa của nhóm từ ngữ nghề cá trong phương ngữ QN ĐN. Đặc đißm ngữ nghĩa của nhóm từ chỉ hoạt đßng đánh giá sự vật trong phương ngữ QN ĐN. Đặc đißm cách dùng từ ngữ trong phương ngữ QN ĐN.

Cách dùng các hư từ trong phương ngữ QN ĐN. Nhóm ngữ cá định trong phương ngữ QN ĐN .159 TÀI LIÞU THAM KHÀO. PL1 vi DANH MĀC CÁC CHþ VI¾T TÂT Chÿ vi¿t tắt Chÿ vi¿t đÁy đă PN phương ngữ QN ĐN Qu¿ng Nam - Đà Nẵng vii DANH MĀC BÀNG BIÂU Sß hißu Tên bÁng biÃu Trang bÁng biÃu B¿ng 2. B¿ng tổng hợp sá liệu từ vựng phương ngữ QN ĐN 56 B¿ng 2.

B¿ng tổng hợp sự biÁn đổi vần trong phương ngữ QN ĐN 60 B¿ng 2. B¿ng tổng hợp từ vựng phương ngữ QN ĐN phân theo cÁu tạo 63 B¿ng 2. B¿ng tổng hợp từ vựng phương ngữ QN ĐN phân theo từ loại 66 B¿ng 2. Mô hình cÁu tạo phức của tên chung 75 B¿ng 2.

Mô hình cÁu tạo của mßt phức thß tên riêng 76 B¿ng tổng hợp đặc trưng dựa vào đặc đißm tự nhiên của đái B¿ng 2. 84 tượng được chọn làm cơ sá đặt tên B¿ng tổng hợp đặc trưng dựa vào mái quan hệ chặt ch¿ giữa B¿ng 2. đái tượng được định danh vái các đái tượng khác được chọn 90 làm cơ sá đặt tên B¿ng 3. B¿ng tổng hợp nhóm từ ngữ kiêng kị của nghề cá 137 B¿ng 3.

B¿ng tổng hợp mßt sá tên gọi cá voi của ngư dân QN ĐN 139 viii DANH MĀC BIÂU Đà Sß hißu Tên biÃu đá Trang biÃu đá Bißu đồ tổng hợp đặc trưng dựa vào đặc đißm tự nhiên Bißu đồ 2. 84 của đái tượng được chọn làm cơ sá đặt tên Bißu đồ tổng hợp đặc trưng dựa vào mái quan hệ chặt Bißu đồ 2. ch¿ giữa đái tượng được định danh vái các đái tượng 90 khác được chọn làm cơ sá đặt tên ix DANH MĀC HÌNH ÀNH Sß hißu hình Ánh Tên hình Ánh Trang Sơ đồ xưng hô theo quan hệ thân tßc của ngưßi Hình 3. Lí do chãn đÁ tài Phương ngữ (PN) nói chung, từ địa phương nói riêng, là mßt trong những bißu hiện của tính đa dạng ngôn ngữ dân tßc.

Vì vậy, nghiên cứu phương ngữ cũng như từ địa phương đang là mßt hưáng đi thiÁt thực và ý nghĩa hiện nay. Luận án kh¿o sát từ vựng phương ngữ Qu¿ng Nam-Đà Nẵng (QN ĐN) nhằm chỉ ra sự khác biệt nhÁt định về mặt ngôn ngữ - văn hoá so vái các vùng phương ngữ khác và so vái ngôn ngữ toàn dân.