Luận án tiến sĩ: Liên kết hồi chỉ trong diễn ngôn - Nghiên cứu bình diện dụng học theo cứ liệu tiếng Anh và tiếng Việt

CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về liên kết và liên kết hồi chỉ 1. Tình hình nghiên cứu về liên kết và liên kết hồi chỉ của diễn ngôn trong tiếng Anh 1.1 Tình hình nghiên cứu về liên kết trong tiếng Anh Vấn đề liên kết trong diễn ngôn tiếng Anh, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này. Khái niệm liên kết (cohension) cùng với khái niệm mạch lạc (coherence) được dùng nhiều trong Ngôn ngữ học văn bản (Text linguistics) và trong Phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis).

Hai khái niệm này có quan hệ với nhau cả trong tên gọi (tiếng Anh) lẫn về đối tượng nghiên cứu. Trong tiếng Anh, thuật ngữ liên kết được M. Hassan đưa ra năm 1976 và hiểu đó là những phương tiện ngôn ngữ khác nhau giúp cho các câu và các khúc đoạn lớn hơn câu có thể nối lại với nhau về mặt nghĩa. Trong rất nhiều công trình nghiên cứu văn bản và diễn ngôn của các nhà ngôn ngữ học nước ngoài, có thể nói Cohesion in English của M.

Halliday và Ruquaiya Hassan là công trình nổi bật nhất. Kể từ khi ra đời công trình này được xem là nền tảng cho các khái niệm, luận điểm và các kiến giải cụ thể liên quan đến các phép liên kết với đơn vị khảo sát chủ yếu là cú trong văn bản tiếng Anh. Tính liên kết đặt trên cơ sở nghĩa và các yếu tố ngôn ngữ được dùng làm phương tiện liên kết có quan hệ nghĩa với nhau theo kiểu yếu tố này giải thích cho yếu tố kia, làm cho yếu tố kia trở thành cụ thể hoặc xác định theo một cách nào đó. Hassan quan niệm liên kết là một phần trong hệ thống của một ngôn ngữ và khái niệm liên kết là một khái niệm thuộc ngữ nghĩa.

Nó liên quan đến những quan hệ về ý nghĩa tồn tại trong văn bản và chính những quan hệ này xác định nó là một văn bản. Và liên kết chỉ có khi việc giải thích một yếu tố nào đó trong văn bản hay trong diễn ngôn tùy thuộc vào một yếu tố khác. Những yếu tố này cùng xuất hiện đan xen vào nhau trong văn bản. Việc giải thích hay hiểu những yếu tố chưa rõ nghĩa có thể dựa vào phép liên kết mà người 6 tạo lập văn bản đã sử dụng kết hợp với sự bổ sung tương tác của người tiếp nhận văn bản.

Ví dụ: (2) It was an ugly, horrible house. Its windows was large. But there was nothing to watch from them but the flat backyard and the tall, grey paling fence. [NNL 10] [Đó là một ngôi nhà xấu xí và đáng sợ.

Những cửa sổ của nó thì rộng. Nhưng nhìn qua chúng thì chẳng thấy gì ngoài các sân sau phẳng lì và dãy hành rào cao màu xám nhạt]. Các phát ngôn trên có liên kết với nhau theo kiểu quy chiếu: its là từ dùng trong quy chiếu chỉ định, xác định rõ danh từ windows với vật quy chiếu là house. Them là từ quy chiếu chỉ ngôi liên quan đến danh từ windows.

Như vậy, như những quan hệ ngữ nghĩa khác, liên kết được biểu hiện qua việc sử dụng các đơn vị ngôn ngữ. Hassan dùng thuật ngữ kết nối (tie) để chỉ quan hệ liên kết giữa hai yếu tố ngôn ngữ. Nếu hiểu văn bản như một không gian liên tục trong đó các các thông điệp riêng lẻ liên tiếp nhau thì những yếu tố liên kết chính là hai đầu của kết nối. Đầu kết nối này có thể ở vị trí trung gian, sát gần hoặc xa cách với đầu kết nối kia.

Một đầu có thể là một phần của thông điệp và đầu kia là một phần của thông điệp kế tiếp. Quan hệ giữa hai đầu kết nối có thể hồi chỉ hay khứ chỉ. Bản chất của sự kết nối thuộc ngữ nghĩa, nghĩa là hai yếu tố ngôn ngữ của bất kì sự kết nối nào cũng gắn chặt vào nhau qua quan hệ ngữ nghĩa nào đó. Halliday và Hassan xác định "những quan hệ ngữ nghĩa như vậy hình thành cơ sở cho sự liên kết giữa các thông điệp của một văn bản" [115; tr.

Ví dụ: (3) Wash and core six cooking apples. Put the apples into a fireproof dish. [Hãy rửa và lấy lõi sáu quả táo được dùng để nấu ăn ra. Trong ví dụ này có hai kết nối: một là quan hệ bằng phép lặp từ apples ở phát ngôn trước và phát ngôn sau và một là quy chiếu hồi chỉ giữa the trong the apples và six cooking apples.

The cho biết apples ở phát ngôn sau là apples trong six cooking apples đã được đề cập ở phát ngôn trước đó. Trong tiếng Anh mạo từ xác định the là một trong những phương tiện liên kết được dùng trong quy chiếu chỉ 7 định có ý nghĩa xác định rõ đối tượng đang được đề cập. Trong tiếng Anh, mạo từ xác định the thường được dùng với ý nghĩa liên kết ngoại chỉ. Ví dụ: (4) We always use the car since it is large enough to put everything inti it.

The có ý nghĩa liên kết ngoại chỉ được dùng để nói đến chiếc xe mà người nói hiện có, nghĩa là đối tượng hay vật quy chiếu mà cả người nói và người nghe đều tự xác định được. Quy chiếu đến thế giới ngoài văn bản là quy chiếu ngoại chỉ. Quy chiếu nội chỉ là mối quan hệ đồng nhất hoặc tương tự được xác lập giữa các đơn vị ngữ pháp thường gặp giữa các yếu tố ngôn ngữ trong một văn bản. Quy chiếu nội chỉ có vai trò quan trọng trong việc giải thích các yếu tố ngôn ngữ trong văn bản.

Trong tiếng Anh, quy chiếu hồi chỉ thường liên quan đến việc sử dụng từ chỉ ngôi, từ sở hữu và từ chỉ định. She said recently, "Right now I'm trying to work less" (**). My children are growing up, and I want to spend more time with them while they are young (***). (International Express - Intermediate) [Susie là một phụ nữ khỏe mạnh và không cần làm việc, nhưng cô vẫn thích làm mọi việc.

Gần đây cô đã nói "Ngay bây giờ tôi đang cố làm việc ít hơn". Các con của tôi đang lớn lên, và tôi muốn dành nhiều thời gian hơn cho chúng trong lúc chúng còn nhỏ]. My là từ sở hữu trong (***) liên kết liên kết với Susie theo quy chiếu chỉ định. Them và they trong (***) cũng liên kết hồi chỉ với my children.

Tình hình nghiên cứu liên kết hồi chỉ trong diễn ngôn tiếng Anh Nói về LKHC, George Yule chỉ ra rằng “Chúng ta thường phải lưu giữ dấu vết của người hoặc của vật mà ta đang nói đến trong hơn một câu. Sau phần giới thiệu ban đầu về một thực thể nào đó, người nói sẽ dùng những cách diễn đạt khác nhau để duy trì sự quy chiếu, như trong (*) [106]. Tuy nhiên, trước khi công nhận sự đa dạng 8 về các loại biểu thức LKHC, hầu hết các học giả nghiên cứu tiếng Anh đều xác định biểu thức tiêu biểu nhất là các đại từ thay thế, đại diện cho đối tượng là sự vật khác. Halliday đã từng đề cập đến vấn đề này rất sớm.

Theo ông, quy chiếu đã tiến hóa như một mối quan hệ “ngoại chỉ”, she, it, they có thể được sử dụng theo “ngoại chỉ”, nghĩa là như một phương tiện nối “những cái ở bên ngoài” với một hay một vật thể nào đó trong một trường (field) [115]. Ví dụ: (6) In the film, a man and a woman were trying to wash a cat. The man was holdoing the cat while the woman poured water on it. He said something to her and they started laughing.

[Trong phim, một người đàn ông và một người đàn đang cố tắm cho một con mèo. Người đàn ông giữ con mèo trong khi người đàn bà dội nước lên nó. Ông ta nói gì đó với bà ta và họ bắt đầu cười]. Nghĩa là chúng không chỉ ra ngoài môi trường mà lại chỉ về phần trước (backwards) của văn bản, nằm ngay trong văn bản đó.

“Chúng ta có thể giả thuyết một giai đoạn tưởng tượng trong quá trình tiến hóa của ngôn ngữ khi phạm trù quy chiếu cơ bản NGÔI (PERSON) có chức năng CHỈ TRỎ (DEICTIC) theo nét nghĩa nghiêm ngặt của nó, “được giải thích trong mối liên hệ với tình huống theo thời gian và không gian”. “Do đó I (tôi) là “ngƣời nói”; you (bạn) là người được nói với”; he (anh ấy), she (cô ấy), it (nó), they (họ) là những bên thứ ba, “những người khác trong tình huống”. Ngôi thứ nhất I và ngôi thứ hai you vẫn giữ nguyên nét nghĩa chỉ trỏ này một cách tự nhiên; ý nghĩa của chúng được xác định trong hành động lời nói. Dưới đây là một ví dụ điển hình: (7) Peter, Peter, pumpkin eater, [Peter, Peter, thằng ăn bí ngô, Had a wife and couldn‟t keep her.

Có vợ mà không giữ được nàng. He put her in a pumpkin shell, Hắn đặt nàng trong vỏ của quả bí, And there he kept her very well. Và ở đó hắn giữ được nàng.] Ở đây he và her là tham chiếu “hồi chỉ”, lần lượt “chỉ” Peter và vợ của anh ta. Mối quan hệ này được gọi là liên kết.

Được thể hiện bằng một trong những từ này, người nghe phải nhìn đến chỗ khác để giải thích nó; và nếu họ nhìn ngược trở 9 lại cái đã được nói trước đó, thì điều này có tác dụng nối hai đoạn văn lại thành một thể thống nhất mạch lạc. Chúng trở thành một phần của một ngôn bản đơn lẻ. Bên cạnh đó hầu hết các tác giả đều cho rằng những từ được đề cập ở trước trong diễn ngôn được quy chiếu bởi biểu thức hồi chiếu (anaphor) được gọi là tiền biểu thức (antecedent, hay là tiền từ). Đại diện cho hướng nghiên cứu này là các nhà nghiên cứu như: Asher (1987); Edellberg (1986); Geach (1967); Kamp (1990); King (1994).

George Yule (1997) đã đưa ra những ví dụ nói về quy chiếu hồi chỉ trong việc dạy và học tiếng Anh. Ví dụ: (8) Peel and slice six potates. Put them in cold salted water. [106] [Gọt và thái sáu củ khoai tây.

Cho chúng vào nước lạnh có muối] Ở ví dụ trên ta thấy biểu thức ban đầu được hồi chỉ đến là (“sáu củ khoai tây”) lại đồng nhất với một cái gì đó khác so với đại từ hồi chỉ “them” (“chúng”) là từ cần được hiểu là “the six peeled and sliced potatoes” (“sáu củ khoai tây đã được gọt và thái lát”). Cũng đi theo hướng nghiên cứu này, vào đầu những năm 1980, các tác giả như Irene Heim (1982) và Hans Kamp (1981), đã tiến hành một nghiên cứu cụ thể nhằm tìm ra các phương thức giải quyết những lỗi câu hồi chỉ. Thậm chí Morton Ann Gernsba Cher chỉ đề cập đến hồi chỉ của đại từ They („The case of the English singular They‟).