Luận án Tiến sĩ: Ngữ nghĩa và tri nhận giới từ định vị không gian trên-dưới Anh-Việt

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI Đặng Thị Hương Thảo NGỮ NGHĨA VÀ CƠ SỞ TRI NHẬN CỦA CÁC GIỚI TỪ ĐỊNH VỊ KHÔNG GIAN THEO CHIỀU ‘TRÊN-DƯỚI’ TRONG TIẾNG ANH, ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT. LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI Đặng Thị Hương Thảo NGỮ NGHĨA VÀ CƠ SỞ TRI NHẬN CỦA CÁC GIỚI TỪ ĐỊNH VỊ KHÔNG GIAN THEO CHIỀU ‘TRÊN-DƯỚI’ TRONG TIẾNG ANH, ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT. Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu Mã số: 9222024 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Hồ Ngọc Trung HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, không sao chép của ai.

Các kết quả khảo sát và miêu tả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt Danh mục các bảng Danh mục các hình vẽ, biểu đồ, sơ đồ MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ GIỚI TỪ ĐỊNH 11 VỊ KHÔNG GIAN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu giới từ định vị không gian 11 1. Tình hình nghiên cứu về giới từ định vị không gian trên thế giới 11 1.

Tình hình nghiên cứu về giới từ định vị không gian ở Việt Nam 15 1. Giới từ tiếng Anh 20 1. Phân loại giới từ trong tiếng Anh 23 1. Ngữ nghĩa của giới từ tiếng Anh 30 1.

Giới từ tiếng Việt 32 1. Giới từ định vị không gian 34 1. Ngôn ngữ học tri nhận 37 1. Khái niệm về tri nhận 38 1.

Khái niệm cơ bản về không gian 39 1. Nghĩa của từ trong ngữ nghĩa học truyền thống và ngữ nghĩa học tri 41 nhận 1. Quan điểm đa nghĩa 43 1. Kinh nghiệm nghiệm thân 46 1.

Tri nhận nghiệm thân 47 1. Các mô hình của ngôn ngữ học tri nhận 50 1. Ẩn dụ ý niệm 51 1. Sự ý niệm hóa không gian 52 1.

Về nguyên lý “con người là trung tâm” của sự tri nhận không gian 53 1. Về các chiến lược định vị và định hướng trong không gian 54 1. Tiểu kết 54 Chương 2: NGỮ NGHĨA CỦA GIỚI TỪ ĐỊNH VỊ KHÔNG GIAN “TRÊN- 56 DƯỚI” TRONG TIẾNG ANH (OVER, ABOVE, UNDER VÀ BELOW) TRONG SỰ ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT 2. Nghĩa không gian của các giới từ định vị không gian “trên” trong tiếng 56 Anh so sánh đối chiếu với tiếng Việt 2.

Nghĩa ‘nguyên thủy’ 61 2. Nghĩa “che phủ” 69 2. Nghĩa “bên kia” 73 2. Nghĩa “khoảng cách địa hình” 75 2.

Nghĩa “tiếp theo ở trên” 76 2. Nghĩa phi không gian của giới từ định vị “trên” trong tiếng Anh và so 77 sánh đối chiếu với tiếng Việt 2. Nghĩa “kiểm tra” 81 2. Nghĩa “thời gian” 82 2.

Nghĩa “khá hơn/ tốt hơn” 83 2. Nghĩa “thích hơn” 84 2. Nghĩa “kiểm soát” 85 2. Nghĩa không gian của các giới từ định vị không gian “dưới” trong tiếng 86 Anh so sánh đối chiếu với tiếng Việt 2.

Nghĩa “nguyên thủy” 86 2. Nghĩa “khoảng cách địa hình” 89 2. Nghĩa “che phủ” 91 2. Nghĩa “tiếp theo ở dưới” 93 2.

Nghĩa phi không gian của các giới từ định vị không gian “dưới” trong 93 tiếng Anh so sánh đối chiếu với tiếng Việt 2. Nghĩa “kém/ yếu hơn” 96 2. Nghĩa “điều khiển” 97 2. Nghĩa “không tồn tại” 98 2.

Tiểu kết 99 Chương 3: CƠ SỞ TRI NHẬN CỦA GIỚI TỪ ĐỊNH VỊ KHÔNG GIAN 101 TRÊN –DƯỚI TRONG TIẾNG ANH SO SÁNH ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT 3. Sự tri nhận không gian của giới từ định vị không gian “trên” trong tiếng 103 Anh so sánh đối chiếu với tiếng Việt 3. Sự tri nhận không gian của giới từ định vị không gian “dưới” trong tiếng 113 Anh so sánh đối chiếu với tiếng Việt 3. Khảo sát thực nghiệm 119 3.

Nghĩa “nguyên thủy” của giới từ định vị không gian “trên” 120 3. Nghĩa “che phủ” của giới từ định vị không gian “trên” 125 3. Nghĩa “bên kia” của giới từ định vị không gian “trên” 128 3. Nghĩa “khoảng cách địa hình của giới từ định vị “trên” 129 3.

Nghĩa “nguyên thủy”của giới từ định vị không gian “dưới” 131 3. Nghĩa “che phủ” của giới từ định vị “dưới” 133 3. Nghĩa “khoảng cách địa hình” của giới từ định vị không gian “dưới” 134 3. Tiểu kết 135 KẾT LUẬN 137 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 141 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 143 PHỤ LỤC DANH MỤC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT 1.

ĐTĐV, TR: Đối tượng được định vị 2. LM: Mốc định vị 3. ĐTQC: Đối tượng quy chiếu 4. Nxb: Nhà xuất bản 5.

Tp HCM: Thành phố Hồ Chí Minh DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1: Giới từ tiếng Anh Bảng 1.2: Giới từ phức và giới từ đơn Bảng 2. Các nghĩa của 4 giới từ định vị không gian theo chiều “trên-dưới” trong tiếng Anh Bảng 2.2: Nghĩa của các giới từ định vị không gian “trên-dưới” trong tiếng Anh và tiếng Việt Bảng 2. Các nghĩa không gian và phi không gian của các giới từ định vị không gian theo chiều “trên-dưới” trong tiếng Anh và tiếng Việt Bảng 2.4: Nghĩa “che phủ” của giới từ over và hình thức chuyển dịch tương đương trong tiếng Việt DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ Hình 1.1: Giới từ chỉ địa điểm Hình 1.2: Phân loại giới từ Hình 1.3: Quan hệ vị trí của giới từ Hình 2.1: Điển cảnh của giới từ over Hình 2.2: Hình chiếu của TR lên LM Hình 2.3: Điển cảnh của above Hình 2.4: Nghĩa “che phủ” Hình 2.5: Cụm quỹ đạo A-B-C Hình 2.6: Nghĩa “bên kia” Hình 2.7: Nghĩa “nhiều hơn” Hình 2.8: Nghĩa “kiểm tra” Hình 2.9: Nghĩa “thời gian” Hình 2.10: Điển cảnh của giới từ under Hình 2.11: Điển cảnh của below MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Theo Svartvik [81], giới từ đóng một vai trò quan trọng trong ngôn ngữ.

Mặc dù, giới từ tiếng Anh chiếm số lượng nhỏ nhưng nó đóng một vai trò không thể thiếu trong ngôn ngữ và xuất hiện khá thường xuyên: Trong tiếng Anh, cứ tám đến mười từ thì sẽ có một giới từ. Do đó, tiếng Anh có thể được coi là ngôn ngữ của giới từ. Thêm vào đó, giới từ tiếng Anh được coi là từ loại đa nghĩa vì một giới từ có thể được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau để diễn đạt các nghĩa khác nhau. Tyler và Evans [89:1] đã chứng minh điều này thông qua việc phân tích bốn nghĩa của giới từ over trong đoạn văn sau: My grandmother was a great one for mixing historical lessons in with child rearing.

A favourite, regularly used one of the grandchildren was being rebucked for falling to satisfactorily compete some minor task and was, consequently, being required to do it overA, involved pointing to the needle- point text hanging overB the sofa which read, ‘We won’t come back til it’s overC, overD there.’ This was inevitably followed by the question, ‘Where would the world be if they hadn’t done their jobs properly?’ (Bà tôi là một người tuyệt vời về việc lồng ghép các bài học lịch sử vào việc nuôi dạy con cháu. Khi quở trách đứa cháu nào không hoàn thành những việc lặt vặt một cách thỏa đáng và hậu quả là phải làm overA (lại), một trong những biện pháp bà thường áp dụng là chỉ vào khẩu hiệu ghim overB (bên trên) chiếc tràng kỉ: “Ta sẽ không quay lại cho đến khi nào overC (xong) cái việc overD there (ở đằng kia)”. Chắc chắn tiếp đó sẽ là câu hỏi. “Thế giới sẽ ra sao nếu như mọi 1 người không làm đúng nhiệm vụ của mình?”) (Bản dịch của Lâm Quang Đông và Nguyễn Minh Hà [90:19]) Trong đoạn văn trên, over diễn đạt bốn nghĩa khác nhau: overA có nghĩa là ‘lại’, overB có nghĩa là ‘bên trên’, overC có nghĩa là ‘xong’ và overD có nghĩa là ‘ở đằng kia’.

Do đó, việc sử dụng đúng và dịch tương đương giới từ nói chung cũng như giới từ định vị không gian tiếng Anh nói riêng sang tiếng Việt là một việc không dễ dàng. Thêm vào đó, qua thực tế giảng dạy tiếng Anh cho sinh viên, trao đổi với đồng nghiệp và kết quả khảo sát thực nghiệm bước đầu, chúng tôi nhận thấy người học Việt Nam gặp khó khăn trong việc sử dụng giới từ định vị không gian “trên-dưới” trong tiếng Anh. Khó khăn đầu tiên là việc lựa chọn đúng các giới từ này vì sự đa nghĩa của chúng. Khó khăn thứ hai là họ chưa rõ tiêu chí để phân biệt được sự khác nhau giữa các nghĩa của các giới từ này, do đó hầu hết người học đều lựa chọn các giới từ đó theo cảm tính mà không giải thích được nguyên do vì sao mình chọn giới từ đó.

Người học Việt Nam thường nhầm lẫn cách dùng của over và above cũng như under và below vì nghĩa tương đương của over và above sang tiếng Việt là trên và nghĩa tương đương của under và below sang tiếng Việt là dưới. Ngoài ra, có rất nhiều sách chuyên khảo và sách bài tập về giới từ tiếng Anh nhưng số lượng bài tập về giới từ định vị không gian “trên- dưới” còn chiếm số lượng khá khiêm tốn, đặc biệt là bốn giới từ over, above, under và below. Cụ thể, cuốn “Bài tập Giới từ” của Nguyễn Thái Hòa [12] chỉ có 40 câu liên quan đến các giới từ over, above, under và below (17 câu về giới từ under, 16 câu về giới từ over, 4 câu về giới từ above và 3 câu về giới từ below) so với số lượng 1.776 câu về các giới từ trong tiếng Anh. Ngoài ra, theo thống kê từ cuốn “Prepositions” của Collins Cobuild do Nguyễn Thành Yến dịch 2 năm 1997 [35] thì trong tổng số 1.083 câu ví dụ cho 40 giới từ, có 14 câu có chứa giới từ below, 40 câu chứa giới từ under, 40 câu chứa giới từ over và không có câu nào chứa giới từ above.

Do đó, việc nghiên cứu ngữ nghĩa và cơ sở tri nhận của giới từ định vị không gian theo chiều “trên-dưới” của tiếng Anh trong sự đối chiếu với tiếng Việt sẽ góp phần tìm ra những điểm tương đồng và dị biệt trong cách tri nhận và định vị không gian của tiếng Anh và tiếng Việt, và đây cũng là luận cứ để lí giải những điểm tương đồng và dị biệt trong cách sử dụng các giới từ chỉ không gian tương ứng giữa hai ngôn ngữ. Qua đó, người học có thể hiểu rõ được cách sử dụng của các giới từ này trong từng ngữ cảnh cụ thể.