Luận án TS Đinh Thị Kim Chung: Đối chiếu hành động ngôn ngữ trì hoãn Anh-Việt

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐINH THỊ KIM CHUNG ĐỐI CHIẾU HÀNH ĐỘNG NGÔN NGỮ TRÌ HOÃN TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI - 2020 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐINH THỊ KIM CHUNG ĐỐI CHIẾU HÀNH ĐỘNG NGÔN NGỮ TRÌ HOÃN TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT Ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu Mã số chuyên ngành: 9 22 20 24 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS.TS NGUYỄN VĂN HIỆP HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tư liệu và số liệu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Tác giả luận án Đinh Thị Kim Chung i LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS. Nguyễn Văn Hiệp đã luôn dành thời gian cùng tâm huyết ủng hộ, động viên về mặt tinh thần và hướng dẫn, chỉ bảo tận tình về mặt chuyên môn để tôi có thể hoàn thành luận án này.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn các thầy cô giáo trong các Hội đồng bảo vệ 3 chuyên đề, Hội đồng Seminar cấp Khoa, Hội đồng bảo vệ cấp cơ sở đã hướng dẫn và góp ý cho tôi những ý kiến có giá trị khoa học giúp tôi xác định đúng hướng và từng bước hoàn thiện đề tài. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn tới Viện Ngôn ngữ học, Khoa Ngôn ngữ học, Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã tạo điều kiện để tôi có được môi trường học tập và nghiên cứu thuận lợi nhất. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn tới Viện Ngôn ngữ học, Tạp chí Nhân lực Khoa học Xã hội, Tạp chí Từ điển học và Bách khoa thư đã tạo điều kiện cho tôi công bố những kết quả nghiên cứu trong suốt thời gian qua. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn tới Thư viện Viện Ngôn ngữ học, Thư viện Quốc gia, Thư viện Đại học quốc gia Hà Nội, Thư viện Học viện Khoa học xã hội đã tạo điều kiện cho tôi tiếp cận tài liệu phục vụ cho luận án.

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn tới Khoa Ngoại ngữ kinh tế - Trường Đại học Kinh tế quốc dân - nơi tôi công tác, đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án này. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và các sinh viên đã luôn bên cạnh, ủng hộ, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua. Tác giả luận án ii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT A : Action (Hành động, sự vật, sự kiện) BTNV : Biểu thức ngữ vi ĐTNV : Động từ ngữ vi H : Hearer (Người nghe) HĐNN : Hành động ngôn ngữ IFIDS : Illocutionary force indicating devices (các dấu hiệu chỉ dẫn ở lời) FTA : Face threatening acts (hành động đe dọa thể diện) LS : Lịch sự S : Speaker (Người nói) PNNV : Phát ngôn ngữ vi t : Time (thời gian) TTT : Từ tình thái TTTT : Tiểu từ tình thái iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.

iii MỤC LỤC. iv DANH MỤC BẢNG. viii DANH MỤC BIỂU. ix MỞ ĐẦU.

1 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN .1 Tổng quan tình hình nghiên cứu .1 Tổng quan tình hình nghiên cứu về hành động ngôn ngữ trên thế giới .2 Tổng quan tình hình nghiên cứu về hành động ngôn ngữ ở Việt Nam .1 Lý thuyết hành động ngôn ngữ.2 Hành động ngôn ngữ “trì hoãn” .3 Lịch sự và các phương tiện thể hiện lịch sự trong hành động ngôn ngữ trì hoãn .4 Một số vấn đề về ngôn ngữ học so sánh đối chiếu và đối chiếu ngôn ngữ. 45 Chương 2 ĐỐI CHIẾU HÀNH ĐỘNG NGÔN NGỮ TRÌ HOÃN TRỰC TIẾP TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT .1 Hành động ngôn ngữ trì hoãn trực tiếp trong tiếng Anh .1 Hành động ngôn ngữ trì hoãn trong tiếng Anh biểu đạt trực tiếp thông qua các từ ngữ chuyên dùng .2 Hành động ngôn ngữ trì hoãn trong tiếng Anh biểu đạt trực tiếp thông qua các kiểu kết cấu chuyên dùng .2 Hành động ngôn ngữ trì hoãn trực tiếp trong tiếng Việt .1 Hành động ngôn ngữ trì hoãn trong tiếng Việt biểu đạt trực tiếp thông qua các từ ngữ chuyên dùng .2 Hành động ngôn ngữ trì hoãn trong tiếng Việt biểu đạt trực tiếp thông qua các kiểu kết cấu chuyên dùng .3 Sự tương đồng và khác biệt về HĐNN trì hoãn trực tiếp trong tiếng Anh và tiếng Việt .1 Những điểm tương đồng.2 Những điểm khác biệt. 86 Chương 3 ĐỐI CHIẾU HÀNH ĐỘNG NGÔN NGỮ TRÌ HOÃN GIÁN TIẾP TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT .1 Hành động ngôn ngữ trì hoãn gián tiếp trong tiếng Anh.1 Trì hoãn bằng hành động “đề nghị” .2 Trì hoãn bằng hành động “thông báo” .3 Trì hoãn bằng hành động “hứa” .4 Trì hoãn bằng hành động “từ chối” .5 Trì hoãn bằng hành động “giải thích” .6 Trì hoãn bằng hành động “lảng tránh” .2 Hành động ngôn ngữ trì hoãn gián tiếp trong tiếng Việt.1 Trì hoãn bằng hành động “đề nghị” .2 Trì hoãn bằng hành động “thông báo” .3 Trì hoãn bằng hành động “hứa” .4 Trì hoãn bằng hành động “từ chối” .5 Trì hoãn bằng hành động “lảng tránh” .3 Sự tương đồng và khác biệt của hành động ngôn ngữ trì hoãn gián tiếp trong tiếng Anh và tiếng Việt.1 Những điểm tương đồng.2 Những điểm khác biệt. 113 Chương 4 ĐỐI CHIẾU CÁC PHƯƠNG TIỆN BIỂU ĐẠT LỊCH SỰ CỦA HÀNH ĐỘNG NGÔN NGỮ TRÌ HOÃN TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT .1 Các phương tiện biểu đạt lịch sự của hành động ngôn ngữ trì hoãn trong tiếng Anh .1 Các yếu tố bên trong phát ngôn “trì hoãn”.2 Các yếu tố bên ngoài của phát ngôn “trì hoãn” (thành phần rào đón) .3 Thái độ của người phát ngôn hành động ngôn ngữ “trì hoãn” .4 Đánh giá khái quát mức độ lịch sự của các phát ngôn “trì hoãn” trong tiếng Anh.2 Các phương tiện biểu đạt lịch sự của hành động ngôn ngữ trì hoãn trong tiếng Việt .1 Các yếu tố ngôn ngữ bên trong phát ngôn “trì hoãn” .2 Các yếu tố bên ngoài phát ngôn “trì hoãn” (Thành phần rào đón) .3 Thái độ của người phát ngôn ra hành động ngôn ngữ trì hoãn .4 Đánh giá khái quát mức độ lịch sự của phát ngôn “ trì hoãn” trong tiếng Việt .3 Những điểm tương đồng và khác biệt trong việc sử dụng các phương thức lịch sự trong HĐNN trì hoãn của người Anh/Mỹ và người Việt .1 Những điểm tương đồng.2 Những điểm khác biệt.

147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 PHỤ LỤC vii DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Tỷ lệ HĐNN trì hoãn trực tiếp trong tiếng Anh và tiếng Việt .2: Các từ ngữ chuyên dùng trong BTNV trì hoãn trong tiếng Anh.3: Các kiểu kết cấu của HĐNN trì hoãn trực tiếp trong tiếng Anh .4: Tần số xuất hiện của các động từ, tính từ mang nghĩa.64 trì hoãn trong tiếng Việt. Tần xuất các từ/ cụm từ chỉ khoảng thời gian trong tiếng Việt .6: Tần xuất các từ tình thái trì `hoãn chuyên dùng trong tiếng Việt.7: Các dạng kết cấu của HĐNN trì hoãn trực tiếp trong tiếng Việt .1: Tần xuất sử dụng các từ ngữ trì hoãn chuyên dùng.84 trong tiếng Anh và tiếng Việt.1: Tỷ lệ các HĐNN trì hoãn gián tiếp trong tiếng Anh và tiếng Việt.2: Các HĐNN biểu đạt mục đích phát ngôn trì hoãn trong tiếng Anh .1: Minh họa mức độ lịch sự của phát ngôn trì hoãn trong tiếng Anh .2 Mức độ lịch sự của các phát ngôn trì hoãn trong tiếng Anh .3: Minh họa mức độ lịch sự của phát ngôn trì hoãn trong tiếng Việt .4: Mức độ lịch sự trong các phát ngôn trì hoãn trong tiếng Việt.143 viii DANH MỤC BIỂU Biểu đồ 2.1: Tần xuất sử dụng các từ ngữ trì hoãn chuyên dùng.

84 trong tiếng Anh và tiếng Việt .1: Tần xuất các HĐNN trì hoãn gián tiếp trong tiếng Anh và tiếng Việt. 111 ix MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm gần đây, ngữ dụng học (pragmatics), với trọng tâm nghiên cứu cơ chế vận hành và chức năng giao tiếp của ngôn ngữ trong những ngữ cảnh nhất định, là một trong những chuyên ngành được các nhà khoa học trên thế giới và ở Việt Nam đặc biệt quan tâm nghiên cứu. Tuy được đặt tên từ những năm 30 của thế kỷ trước, trong mô hình tam phân kết học-nghĩa học- dụng học (syntactics-semantics-pragmatics) của Ch.

Moris, nhưng đến những năm 60, với công trình “How to do things with words” (Hành động như thế nào bằng lời nói) của J. Austin, ngữ dụng học mới thực sự có được nền tảng lý luận của nó ở mảng hành động ngôn ngữ (speech acts) (HĐNN)1. Quan điểm Nói tức là làm (When I say, (.) I do) của Austin [87, 6] và Nói là hành động tuân theo điều kiện (Talking is performing acts according to rules) của Searle [114, 22] đã thực sự thu hút rất nhiều quan tâm của các nhà khoa học nghiên cứu đến bình diện hành động, tương tác liên nhân của ngôn ngữ. Nghiên cứu về HĐNN chính là nghiên cứu bản chất hành động nói năng của con người để có thể lý giải và trả lời những câu hỏi như: Mục đích thực sự của một câu nói là gì? Chúng ta làm gì khi chúng ta nói? Chúng ta thực sự nói gì khi chúng ta nói?.

Đối với HĐNN trì hoãn, chúng tôi cho rằng đây là một đề tài nghiên cứu nhiều hứa hẹn và thú vị vì cấu trúc ngôn ngữ dùng để thực hiện hành động này rất phong phú và mang đặc thù của từng ngôn ngữ. Phải ở một “tình huống” 1 Khái niệm speech acts được các nhà Việt ngữ học dịch thành các tên gọi khác nhau: hành vi ngôn ngữ, hành vi nói, hành vi ngôn từ, hành vi nói năng, hành động ngôn từ, hành động ngôn ngữ, hành động nói. Trong luận án, chúng tôi lựa chọn cách dịch speech acts là hành động ngôn ngữ (HĐNN). 1 nào đó với lý do nào đó người ta mới thực hiện việc trì hoãn.

Hơn nữa, HĐNN trì hoãn cũng là hành động dễ đe dọa thể diện của người nói cho nên trong tiếng Anh và tiếng Việt có những chiến lược và phương thức thực hiện để giảm thiểu sự mất thể diện này.